Tájikstandaǵy muzdyqtardyń erýi Ortalyq Azııanyń sý qaýipsizdigine qalaı áser etedi
ASTANA. KAZINFORM – Klımattyń ózgerýi Ortalyq Azııa úshin qaýiptilik kólemin arttyryp otyr: temperatýranyń kóterilýi jáne muzdyqtardyń erýi aımaqtyń sýyna, ekonomıkasyna jáne turaqtylyǵyna qaýip tóndiredi. Kazinform agenttiginiń Dýshanbedegi tilshisi Tájikstan muzdyqtarynyń – aımaqtyń «sý munarasynyń» sarqylýynan týyndaıtyn qaýipterdi jáne daǵdarystyń aldyn alý úshin qandaı sharalar qabyldanyp jatqanyn zerttep kórdi.
Ǵalamdyq jylyný tuşy sýdyń tartylýyn jedeldetip jatyr
Álemdik klımat buryn-sońdy bolmaǵan turaqsyzdyq kezeńine aıaq basty: parnıktik gazdardyń kontsentratsııasy rekordtyq deńgeıge jetti, muhıttar tez jylynyp jatyr jáne muz qabattary tez erip barady.
Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń (DMU) sońǵy esebine sáıkes, 2015–2025 jyldar tarıhtaǵy eń ystyq jyldar boldy. Ótken jyly temperatýra 1850–1900 jyldardaǵy ındýstrııaǵa deıingi deńgeıden 1,43 gradýs Tselsııge joǵary boldy.
– Klımattyń negizgi kórsetkishi qyzyl tústi kórsetedi. Bul jaǵdaıdyń qatarynan on bir ret qaıtalanýy kezdeısoqtyq emes, bul áreket etý kerek degen sóz, - dedi BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh.
Qazirgi ýaqytta álemde shamamen 700 000 sharshy shaqyrymdy alyp jatqan 275 000-nan astam muzdyq bar. Muzdyqtar álemdegi tuşy sýdyń 70%-yn saqtaıdy.
Muz jamylǵysy tez arada kishireıip keledi. Ótken jyly Arktıka teńiziniń muzy eń tómengi deńgeıge jetti, al Antarktıda spýtnıktik baqylaýlar tarıhyndaǵy úshinshi eń tómengi deńgeıdi tirkedi. Islandııada jáne Soltústik Amerıkanyń Tynyq muhıty jaǵalaýynda alyp muzdyqtardyń kishireıýi tirkeldi.
– Nepal jaqynda Langtangtaǵy ıAla muzdyǵynyń joǵalǵanyn jarııalady. Venesýela Slovenııadan keıin álemdegi barlyq muzdyqtaryn joǵaltqan ekinshi elge aınaldy. Muzdyqtyń joıylýy tek muzdyń joǵalýynan áldeqaıda kóp nárseni bildiredi. Bul bizdiń ekojúıelerimizge, ekonomıkamyzǵa jáne áleýmettik qurylymymyzǵa aýyr soqqy, - dep atap ótti Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń Bas hatshysy Seleste Saýlo Tájikstanda ótken muzdyqtardy qorǵaý boıynsha halyqaralyq konferentsııada.
Ortalyq Azııanyń «Sý munarasy»
Tájikstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasynyń Muzdyqtar men krıosfera zertteýleri ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi Anvar Homıdov Kazinform agenttigine bergen suhbatynda Tájikstan aýmaǵynyń 93%-y taýly ekenin, onyń ishinde «álemniń tóbesi» dep atalatyn Pamır taýlary bar ekenin atap ótti.
Tájikstandaǵy muzdyqtar 11 146 sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr, al olardyń kólemi 845 tekshe shaqyrymdy quraıdy. Batys taýly aımaqtarda turaqty qardyń klımattyq shekarasy 3500–3600 m bıiktikke deıin kóteriledi, al eldiń shyǵys bóliginde 5 800 m-ge jetedi. Tájikstandaǵy ǵana emes, búkil Ortalyq Azııadaǵy eń úlken muzdyq - uzyndyǵy 70 km-den asatyn Vanchıah (Fedchenko) muzdyǵy, dep túsindirdi sarapshy.
Tájikstan muzdyqtary Ortalyq Azııanyń sý resýrstarynyń 60%-dan astamyn quraıdy. Aımaqtyń negizgi sý joldary – Ámýdarııa men Syrdarııa, sondaı-aq basqa da mańyzdy ózender – negizinen muzdyqtardyń erýi men qysta jınalǵan qar sýymen qor jınaıdy, bul muzdyqtardy tolyqtyrady.
Sonymen qatar Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń málimeti boıynsha, aımaqtaǵy klımat ózgerýiniń saldary álemdik ortasha kórsetkishten jyldam kórinis tapqan. Ortalyq Azııa álemdik muzdyq massasynyń shamamen 8,5%-yn quraıdy, bul álemdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Buǵan deıin Tájikstan prezıdenti sońǵy jarty ǵasyrda klımattyń ózgerýine baılanysty eldegi 14 000 muzdyqtyń 1 300-i tolyǵymen joıylyp ketkenin atap ótken bolatyn. Jaǵdaıdy antropogendik faktorlar, sonyń ishinde ormandardyń joıylýy, aýanyń lastanýy, daýyldar jáne jerdi paıdalaný úlgileriniń ózgerýi odan ári ýshyqtyryp keledi.
Qazirgi ǵylymı derekter jaǵdaıdyń kúrdeliligin rastaıdy. Sońǵy eki onjyldyqta Tájikstandaǵy ortasha jyldyq aýa temperatýrasy 1,0–1,3 gradýs Tselsııge ósti. Klımattyq modelder odan ári jylynýdy boljaıdy: 21 ǵasyrdyń ortasyna qaraı temperatýranyń kóterilýi 1,5–2,0 gradýs Tselsııge jetýi múmkin, al ǵasyrdyń sońyna qaraı qolaısyz stsenarııler kezinde ol 3–4 gradýs Tselsııden asýy múmkin.
Eger qazirgi úrdis jalǵasa berse, 2050 jylǵa qaraı muzdyqtar qorynyń qosymsha 20%-ǵa deıin joǵalýy múmkin, al 2100 jylǵa qaraı aımaq 2020 jylǵy kóleminiń 85%-ǵa deıin joǵalýy múmkin. Bul sý resýrstaryna, ınfraqurylymǵa qysymdy arttyrady, sondaı-aq tabıǵı apattardyń qaýpin arttyrady.
Saldary tabıǵı apattardyń sanynyń artýynan aıqyn kórinedi. Tek 2020–2025 jyldary Tájikstanda 2 000-nan astam ekstremaldy tabıǵı oqıǵa tirkeldi, al sońǵy onjyldyqta olardyń jalpy sany 4 000-nan asty. Ekonomıkalyq zalal 500 mıllıon dollardan asady dep baǵalanady.
Jańa monıtorıng júıesi
2018 jyly Tájikstandaǵy glıatsıologııalyq zertteýlerdi jandandyrý úshin Tájikstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasynyń Muzdyqtardy zertteý ortalyǵy quryldy. Onyń negizgi maqsatyna qashyqtan zondtaý sondaı-aq muzdyqtar men sel protsesterin modeldeý kiredi. Búgingi tańda Ortalyqta 50-den astam maman jumys isteıdi jáne muzdyqtardy, gıdrometeorologııany, klımattyń ózgerýin jáne sý sapasyn baqylaýǵa arnalǵan zerthanalar jumys isteıdi.
Respýblıkada taǵy bes muzdyqty baqylaý stantsııasy jumys isteıdi: Shyǵys Pamırde, Zeravshanda jáne Sýrhob ózeninde. Qashyqtan zondtaýdy paıdalana otyryp, jyl saıynǵy ekspedıtsııalar muzdyqtardyń massalyq balansyn zertteıdi: shuńqyrlar burǵylanady, jınaqtalý aımaqtary jáne erý kólemi tirkeledi.
– Eń úlken muzdyq Vanchıah (Fedchenko) 1928 jyldan beri 100 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde muzdyq bir shaqyrymǵa shegingenin, erigen muzdyń jalpy aýdany 45 sharshy shaqyrymǵa, al kólemi 16 tekshe shaqyrymǵa azaıǵanyn kórýge bolady. Sonymen qatar, sońǵy jyldary muzdyq jylyna 16-18 metr jyldamdyqpen sheginip keledi, - dep atap ótti Anvar Homıdov.
Shveıtsarııa, Germanııa, Frantsııa, Qytaı jáne Japonııa sııaqty 10-nan astam eldiń ǵalymdary ortalyqqa muzdyqtardy zertteýge kómektesedi. 2025 jyldyń kúzinde eń iri halyqaralyq ekspedıtsııalardyń biri qorytyndy jasady: mamandar Kalaı Kabýd («Kók taý») muzdyǵyn - 5 811 metrlik bıiktiktegi Kon-Chýkýrbashı muzdyǵyn zerttedi.
Oryndy tańdaý kezdeısoq emes edi: kóptegen muzdyqtar kishireıip jatqanda, bul massıv uzaq ýaqyt boıy ósip kele jatty. Bul ósim atmosferalyq aınalym úlgileri men jaýyn-shashynnyń jınalýyna baılanysty boldy, biraq mehanızm túsiniksiz bolyp qaldy. Qubylysty zertteý úshin ǵalymdar shyńǵa shyǵyp, uzyndyǵy 100 metrden asatyn eki ózekti bólip aldy. Bul úlgilerde atmosferalyq quramnan shańdy daýyldyń qarqyndylyǵyna deıingi sońǵy 30 000 jyldaǵy klımattyq derekter bar.
Úlgilerdiń biri Japonııadaǵy Hokkaıdo ýnıversıtetiniń Tómen temperatýralyq zertteýler ınstıtýtyna jiberildi, onda muzdyqtyń turaqtylyǵyn túsiný úshin taldaý jasaldy. Zerthanalyq zertteýler muzdyqtardyń bolashaǵyn boljaýǵa kómektesedi jáne klımattyń ózgerýine beıimdelý jáne sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý sharalaryn ázirleýge negiz bolady. Muz Antarktıdaǵa uzaq merzimdi saqtaý úshin jiberildi - bul Tájikstannyń planetanyń «klımattyq jadyn» saqtaýǵa qosqan úlesi, dep túsindirdi Anvar Homıdov.
Muzdyqtardy qalaı qorǵaýǵa bolady
Muzdyqtardyń erýin baıaýlatýdyń ártúrli tásilderi bar: fızıkalyq tásilderge muzdyqtardyń janynda jasandy kólder jasaý, bıologııalyq tásilderge bıik taýlarda orman alqaptaryn damytý, al hımııalyq tásilderge reagentterdi paıdalaný jáne jasandy muzdyqtar jasaý jatady.
– Muzdyq aımaqtarynda shaǵyn kólder jasaýǵa bolady. Bul kólder sý jınap, qysta qatyp, kóktemde 15-30 kúnnen keıin erıdi, bul baqylanatyn aǵyndy qamtamasyz etedi. Jazda kólderden býlaný muzdyqtar úshin qosymsha ylǵal kózin qamtamasyz etedi. Bıik taýly aımaqtardaǵy orman otyrǵyzýlary temperatýranyń kóterilýin azaıtýǵa jáne shańdy daýyldardyń áserin azaıtýǵa, osylaısha muzdyqtardyń aınalasynda qolaıly mıkroklımat jasaýǵa qabiletti, - dep atap ótti sarapshy.
Shveıtsarııanyń tájirıbesi kún radıatsııasynyń áserin azaıtý úshin shaǵyn muzdyqtar arnaıy materıaldarmen jabylǵanyn kórsetedi. Tájikstanda glıatsıologtar muzdyqtarǵa qoldanýǵa bolatyn juqa qorǵanys qabatyn jasaý úshin hımııalyq aerozolderdi paıdalaný múmkindigin de zerttep jatyr.
Klımattyq dıplomatııa
Álemdik klımattyń ózgerýi jaǵdaıynda muzdyqtardy qorǵaý ǵylymnan tys shyǵyp, halyqaralyq máselege aınaldy. Máseleniń aýqymyn túsiný Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy dıplomatııalyq úılestirýdi arttyrdy.
BUU Bas Assambleıasy 2025 jyldy Halyqaralyq muzdyqtardy qorǵaý jyly dep jarııalady jáne krıosferalyq ǵylymdar boıynsha onjyldyq is-qımyldy (2025–2034) bastady. Mamyr aıynda elde 2028 jylǵy BUU sý konferentsııasyna daıyndyq aıasynda joǵary deńgeıli halyqaralyq konferentsııa ótedi.
Sáýir aıynda Qazaqstan Ortalyq Azııa elderinen, EO, ShYU jáne Taıaý Shyǵystan 1500-den astam ókil qatysqan alǵashqy Aımaqtyq ekologııalyq sammıtti (ÓES) ótkizdi. Qyrǵyzstan elderdi 2027 jyly taýly aımaqtardaǵy turaqty damý boıynsha Bishkek+25 sammıtine qatysýǵa shaqyrdy, al Ózbekstan Dúnıejúzilik sý forýmyn jáne sý tehnologııalaryn engizý boıynsha jol kartasyn daıyndaǵanyn jarııalady.
Osylaısha, klımattyń ózgerýi Ortalyq Azııanyń turaqty damýyna tikeleı áser etýde. Sý resýrstarynyń aıtarlyqtaı bóligi Tájikstan muzdyqtarynan quralatyn aımaq jyldam erý, temperatýranyń kóterilýi jáne tabıǵı apattardyń kóbeıýine tap bolýda.
Osy jaǵdaıda ǵylymı zertteýler, monıtorıng jáne aımaqtyq yntymaqtastyq negizgi basymdyqtarǵa aınalýda. Alpıda, qıyndyqtardyń aýqymy jedel jáne úılestirilgen áreketterdi talap etedi: muzdyqtardy qorǵaý Ortalyq Azııa úshin uzaq merzimdi qaýipsizdik máselesine aınaldy.
