Tájikstandaǵy muzdyqtardyń erýi Ortalyq Azııaǵa qaýip tóndiredi
ASTANA. KAZINFORM – Klımattyń ózgerýi Ortalyq Azııa úshin ekologııalyq másele ǵana emes, strategııalyq syn-qaterge aınaldy. Temperatýranyń kóterilýi men muzdyqtardyń jedel erýi óńirdegi sý qaýipsizdigine, ekonomıkalyq turaqtylyqqa jáne memleketaralyq tepe-teńdikke qaýip tóndirip otyr. Aımaqtyń negizgi sý qory shoǵyrlanǵan Tájikstan muzdyqtarynyń sarqylýy qandaı saldarǵa ákelýi múmkin jáne yqtımal daǵdarystyń aldyn alý úshin qandaı sharalar qolǵa alyndy? Saýaldarǵa Kazinform agenttiginiń Dýshanbedegi menshikti tilshisi jaýap izdep kórdi.
Jahandyq jylyný – tuşy sýdyń sarqylýyna sebep
Jahandyq klımat buryn-sońdy bolmaǵan turaqsyzdyq kezeńine ótti. Parnıktik gazdardyń shoǵyrlanýy rekordtyq deńgeıge jetip, muhıttar jyldam jylynýda, al jer sharyndaǵy muz jamylǵylary qarqyndy túrde qysqaryp barady.
Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń (DMU) sońǵy esebine sáıkes, 2015-2025 jyldar baqylaý tarıhyndaǵy eń ystyq kezeń boldy. Al ótken jyl temperatýra kórsetkishi boıynsha ekinshi nemese úshinshi orynǵa shyǵýy yqtımal. Ótken jyly Jer betindegi ortasha temperatýra 1850-1900 jyldardaǵy ındýstrııaǵa deıingi deńgeıden 1,43 gradýs Tselsııge joǵary tirkeldi.
– Klımattyń negizgi kórsetkishteri dabyl qaǵarlyq deńgeıde. Tarıh qatarynan on bir ret qaıtalansa, bul jaı sáıkestik emes. Ol áreket etý qajettigin kórsetedi, – dedi BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh.
Jahandyq jylynýdyń eń aıqyn saldary muzdyqtardyń jedel azaıýynan kórinip otyr. Qazirgi tańda álemde jalpy aýmaǵy shamamen 700 myń sharshy shaqyrymdy qamtıtyn 275 myńnan astam muzdyq bar. Olar álemdegi tuşy sý qorynyń 70 paıyzyn saqtap otyr. Soǵan qaramastan, muz qabattary jyldan-jylǵa juqaryp, kólemi qysqaryp keledi.
Ótken jyly Arktıkadaǵy muz eń tómengi deńgeıge deıin azaısa, Antarktıda spýtnıktik baqylaýlar tarıhyndaǵy úshinshi eń tómengi kórsetkishti kórsetti. Islandııada jáne Soltústik Amerıkanyń Tynyq muhıty jaǵalaýynda muzdyqtardyń jappaı joıylýy tirkeldi. Bul qubylys jekelegen óńirlermen shektelmeı, jahandyq sıpat alyp bara jatqanyn ańǵartady.
– Nepal jaqynda Langtang aımaǵyndaǵy ıAla muzdyǵynyń joıylǵanyn jarııalady. Venesýela Slovenııadan keıin álemde barlyq muzdyqtarynan tolyq aıyrylǵan ekinshi elge aınaldy. Muzdyqtyń joıylýy tek muzdyń joǵalýy emes. Bul – bizdiń ekojúıelerimizge, ekonomıkamyzǵa jáne áleýmettik qurylymymyzǵa aýyr soqqy, – dedi DMU Bas hatshysy Seleste Saýlo Tájikstandaǵy muzdyqtardy saqtaý jónindegi halyqaralyq konferentsııada.
Tájikstan muzdyqtaryna tóngen qaýip
Tájikstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń Muzdyqtar men krıosferany zertteý ortalyǵy bóliminiń basshysy Anvar Homıdovtyń aıtýynsha, el aýmaǵynyń 93 paıyzyn taýly jynystar alyp jatyr. Onyń qatarynda álemge áıgili Pamır taý júıesi de bar.
– Tájikstandaǵy muzdyqtar 11 146 sharshy shaqyrym aýmaqty qamtıdy, olardyń jalpy kólemi 845 tekshe shaqyrymdy quraıdy. Batystaǵy bıik taýly aımaqtarda máńgi qar shekarasy 3500-3600 metr bıiktikte bolsa, shyǵys bóliginde ol 5800 metrge deıin kóteriledi. Al búkil Ortalyq Azııadaǵy eń iri muzdyq – uzyndyǵy 70 shaqyrymnan asatyn Vanchıah (Fedchenko) muzdyǵy, – dep túsindirdi sarapshy.
Geografııalyq erekshelikter Tájikstandy Ortalyq Azııanyń sý júıesinde sheshýshi rólge shyǵaryp otyr. Óıtkeni el aýmaǵyndaǵy muzdyqtar aımaqtyń tuşy sý qorynyń 60 paıyzdan astamyn qalyptastyrady. Ámýdarııa men Syrdarııa sııaqty iri ózender, sondaı-aq ózge de sý arterııalary negizinen osy muzdyqtardyń erýi men qysqy qar qorynyń esebinen tolyǵyp otyrady.
Alaıda tabıǵı áleýetke qaramastan, klımattyq ózgerister júıege aıtarlyqtaı qysym túsirip otyr. Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń derekterine sáıkes, Ortalyq Azııada muzdyqtardyń jappaı azaıý qarqyny álemdik ortasha kórsetkishten joǵary, al óńirge jahandyq muzdyq massasy joǵalýynyń shamamen 8,5 paıyzy tıesili. Bul – álemdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Buǵan deıin Tájikstan prezıdenti sońǵy jarty ǵasyrda eldegi 14 myń muzdyqtyń 1,3 myńy tolyq joıylǵanyn atap ótken bolatyn.
Bul úrdistiń údeýine tek tabıǵı emes, antropogendik faktorlar da áser etýde. Olardyń qatarynda orman alqaptarynyń kesilýi, aýanyń lastanýy, shańdy daýyldardyń jıileýi jáne jerdi paıdalaný qurylymynyń ózgerýi bar.
Ǵylymı derekter bul jaǵdaıdyń uzaq merzimdi sıpat alǵanyn kórsetedi. Sońǵy jıyrma jylda Tájikstandaǵy ortasha jyldyq temperatýra 1,0-1,3 gradýsqa kóterilgen. Al klımattyq modelder úderistiń jalǵasatynyn boljaıdy. XXI ǵasyrdyń ortasyna qaraı temperatýra 1,5-2,0 gradýsqa deıin ósse, ǵasyr sońyna qaraı qolaısyz stsenarııde 3-4 gradýstan asýy múmkin.
Osy tendentsııalar saqtalǵan jaǵdaıda muzdyqtardyń qysqarýy da jalǵasa bermek. Boljam boıynsha, 2050 jylǵa qaraı muzdyqtar taǵy 20 paıyzǵa deıin azaıýy yqtımal. Al 2100 jylǵa qaraı óńir 2020 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda muzdyq kóleminiń 85 paıyzyna deıin joǵaltýy múmkin. Bul óz kezeginde tabıǵı apattardyń jıileýine tikeleı áser etedi.
Qazirdiń ózinde saldar aıqyn baıqalýda. Tek 2020-2025 jyldar aralyǵynda Tájikstanda 2 myńnan astam tótenshe tabıǵı qubylys tirkelse, sońǵy on jylda olardyń jalpy sany 4 myńnan asqan. Sonyń áserinen ekonomıkalyq shyǵyn kólemi 500 mıllıon dollarǵa jetken.
Jańa monıtorıng júıesi
2018 jyly Tájikstanda glıatsıologııalyq zertteýlerdi júıeli túrde qaıta jandandyrý maqsatynda TR Ǵylym akademııasynyń Muzdyqtardy zertteý ortalyǵy quryldy. Bul qadam muzdyqtardy tek baqylaýmen shektelmeı, olardy keshendi ǵylymı taldaýǵa kóshirýge jol ashty. Negizgi mindetterdiń qatarynda qashyqtan zondtaý jáne GAJ tehnologııalaryn qoldana otyryp muzdyqtardyń atlas-katalogyn jasaý, sondaı-aq muzdyqtar men sel úderisterin modeldeý bar. Qazirgi tańda ortalyqta 50-den astam maman jumys istep, muzdyqtardy baqylaý, gıdrometeorologııa, klımattyń ózgerýi jáne sý sapasy baǵyttarynda zerthanalar qyzmet atqarady.
Ǵylymı bazaǵa súıene otyryp, el aýmaǵynda baqylaý ınfraqurylymy da keńeıtilgen. Elde muzdyqtardy baqylaıtyn taǵy bes stantsııa jumys isteıdi. Olar Shyǵys Pamırde, Zeravshan óńirinde jáne Sýrhob ózeni alabynda ornalasqan. Jyl saıynǵy ekspedıtsııalar barysynda qashyqtan zondtaý ádisteri arqyly muzdyqtardyń massalyq balansy zerttelip, shýrftar qazý arqyly qar jınalatyn aımaqtar men erý kólemi naqty tirkeledi.
Jınaqtalǵan derekter uzaq merzimdi ózgeristerdiń aýqymyn aıqyn kórsetip otyr.
– Eń iri Vanchıah (Fedchenko) muzdyǵy 100 jyl ishinde 1 shaqyrymǵa shegingen. Muzdyń jalpy aýmaǵy 45 sharshy shaqyrymǵa azaıyp, kólemi 16 tekshe shaqyrymǵa kemidi. Sońǵy jyldary onyń sheginý jyldamdyǵy jylyna 16-18 metrdi qurap otyr, – dedi Anvar Homıdov.
Bul zertteýler tek ulttyq deńgeıde shektelmeı, halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqpen de ushtasyp otyr. Ortalyqqa muzdyqtardy zertteýde Shveıtsarııa, Germanııa, Frantsııa, Qytaı jáne Japonııany qosa alǵanda, 10-nan astam eldiń ǵalymdary qoldaý kórsetedi. Ótken jyldyń kúzinde aıaqtalǵan eń iri halyqaralyq ekspedıtsııalardyń biri Qalaıı Kabýd («Kók taý») muzdyǵyn zertteýge arnaldy. Zertteý nysany retinde bıiktigi 5811 metrlik Kon-Chýkýrbashı shyńyndaǵy muz jamylǵysy tańdaldy.
Bul tańdaý da ǵylymı turǵydan negizdelgen edi. Kóptegen muzdyqtar keri sheginip jatqanda, atalǵan massıv uzaq ýaqyt boıy kerisinshe ósý úrdisin kórsetken. Qubylys atmosferalyq aınalym erekshelikterimen jáne jaýyn-shashynnyń jınalýymen baılanystyrylǵanymen, naqty mehanızmi tolyq anyqtalmaǵan bolatyn. Sondyqtan ǵalymdar shyńǵa kóterilip, uzyndyǵy 100 metrden asatyn eki muz ózegin aldy. Bul úlgiler Jerdiń sońǵy 30 myń jyldyq klımattyq tarıhyn – atmosfera quramynan bastap shańdy daýyldardyń qarqyndylyǵyna deıin saqtap turǵan qundy derekkóz.
– Úlgilerdiń biri Japonııadaǵy Hokkaıdo ýnıversıtetiniń Tómen temperatýralardy zertteý ınstıtýtyna jiberildi. Onda mamandar muzdyqtyń turaqtylyǵyn túsinýge talpynyp jatyr. Zerthanalyq zertteýler muzdyqtardyń bolashaǵyn boljaýǵa, klımat ózgerisine beıimdelý sharalaryn ázirleýge jáne sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýge negiz bolady. Ekinshi ózek halyqaralyq Ice Memory qoryna berilip, uzaq merzimdi saqtaý úshin Antarktıdaǵa jiberildi. Bul – Tájikstannyń Jer sharynyń «klımattyq jadyn» saqtaýǵa qosqan úlesi, – dep túsindirdi Anvar Homıdov.
Muzdyqtardy qalaı qorǵaýǵa bolady?
Muzdyqtardyń erý úderisin baıaýlatýǵa baǵyttalǵan túrli tásilder ǵylymı qaýymdastyqtyń nazarynda. Bul baǵytta fızıkalyq, bıologııalyq jáne hımııalyq ádister bir-birin tolyqtyratyn keshendi sheshim retinde qarastyrylady.
Fızıkalyq tásilderdiń biri retinde muzdyqtar mańynda jasandy kólder qurý usynylady.
– Muzdyqtar bosatqan aýmaqtarda shaǵyn kól jasaýǵa bolady. Onda jınalǵan sý qysta qatyp, kóktemde tıisinshe 15-30 kún kesh erıdi, bul retteletin sý aǵynyn qamtamasyz etedi. Jaz mezgilinde kólderden býlanǵan ylǵal qosymsha sý kózine aınalyp, muzdyqtardy qorektendirýge yqpal etedi. Al bıik taýly aımaqtardaǵy orman alqaptary temperatýranyń kóterilýin tejep, shańdy daýyldardyń áserin azaıtady, – dep atap ótti sarapshy.
Osy tájirıbelermen qatar halyqaralyq deńgeıdegi úlgiler de zerttelip jatyr. Bul turǵyda Shveıtsarııa tájirıbesi erekshe nazar aýdartady. Elde shaǵyn muzdyqtar arnaıy jabyn materıaldarymen qaptalyp, kún radıatsııasynyń áseri barynsha azaıtylady.
Sonymen birge Tájikstanda da jańa tehnologııalyq tásilder qarastyrylýda. Glıatsıologtar muzdyq betinde qorǵanysh qabat qalyptastyrý úshin hımııalyq aerozolderdi qoldaný múmkindigi zerttelip jatyr.
Klımattyq dıplomatııa
Jahandyq klımat ózgeristeri jaǵdaıynda muzdyqtardy saqtaý máselesi halyqaralyq kún tártibindegi eń ózekti baǵyttyń birine aınalyp otyr. Problemanyń aýqymy keńeıgen saıyn, ony jeke memleket deńgeıinde emes, óńirlik jáne jahandyq deńgeıde úılestirý qajettigi aıqyndala tústi. Sonyń nátıjesinde Ortalyq Azııa elderiniń dıplomatııalyq yntymaqtastyǵy da jańa deńgeıge kóterilip, birlesken bastamalar kúsheıe bastady.
Osy úrdistiń jalǵasy retinde BUU Bas Assambleıasy 2025 jyldy Muzdyqtardy saqtaýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalap, 2025-2034 jyldarǵa arnalǵan «Krıosfera ǵylymdaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan is-qımyl onjyldyǵyn» bastady. Bastama muzdyqtardy qorǵaýdy tek ǵylymı másele emes, jahandyq saıasattyń ajyramas bóligi retinde bekitti. Sonymen qatar mamyr aıynda BUU-nyń 2028 jylǵy Sý konferentsııasyna daıyndyq aıasynda joǵary deńgeıdegi halyqaralyq jıyn ótkizý josparlanyp otyr.
Aımaqtyq deńgeıde de naqty qadamdar jasalýda. Sáýir aıynda Qazaqstanda ótken alǵashqy Óńirlik ekologııalyq sammıtke (RES) Ortalyq Azııa, Eýroodaq, ShYU jáne Taıaý Shyǵys elderinen 1500-den astam ókil jınaldy. Bul alań óńirlik ekologııalyq kún tártibin úılestirýdiń mańyzdy tetigine aınaldy. Osy qatarda Qyrǵyzstan 2027 jyly ótetin taýly aımaqtardyń turaqty damýyna arnalǵan «Bishkek+25» sammıtine shaqyrý jasasa, Ózbekstan sý únemdeý jónindegi Dúnıejúzilik forýmǵa daıyndyqty bastap, sý tehnologııalaryn engizý boıynsha «jol kartasyn» ázirleýde.
Osylaısha, atalǵan bastamalar klımat ózgerisiniń Ortalyq Azııanyń turaqty damýyna tikeleı yqpal etip otyrǵanyn kórsetedi. Óńirde sý resýrstarynyń edáýir bóligi Tájikstan muzdyqtaryna táýeldi bolǵandyqtan, olardyń jedel erýi, temperatýranyń kóterilýi jáne tabıǵı apattardyń jıileýi aıqyn qaýip retinde qalyptasyp otyr.
Mundaı jaǵdaıda negizgi basymdyq ǵylymı zertteýlerdi kúsheıtý, turaqty monıtorıng júrgizý jáne óńirlik yntymaqtastyqty tereńdetý bolyp sanalady. Alaıda qazirgi syn-qaterlerdiń qarqyny bul sharalardyń jetkiliksiz bolýy múmkin ekenin de kórsetedi. Sondyqtan muzdyqtardy saqtaý máselesi Ortalyq Azııanyń uzaq merzimdi ekologııalyq ári strategııalyq qaýipsizdiginiń sheshýshi faktory retinde kún tártibinde qala bermek.
