Tajaldy tusaýlaǵan erik-jiger: Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 35 jyl
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 35 jyl tolyp otyr. HH ǵasyrdaǵy eń aýyr ekologııalyq apat aımaǵy qazaq dalasyna orny tolmas qasiret, halyqtyń júregine jazylmas jara saldy. Qyryq jylǵa sozylǵan qarý-jaraq jarysy sońynda myńdaǵan kemter bala men naýqas turǵyn qalǵan bolatyn. Elimiz tarıhtan qandaı sabaq aldy, ıadrolyq qarýsyzdaný Qazaqstanǵa ne berdi? Kazinform tilshisi sarapshylarmen birge taqyrypqa úńilip kórdi.
«Nevada–Semeı»: talap pen tilek
Semeı polıgony álemdegi eń úlken ıadrolyq synaq alańy edi. Qazaq dalasynda qyryq jyl boıy júrgizilgen jarylystan 1,5 mıllıonnan astam adam zardap shekti. 18 mln gektar synaq alańynda 456 ret dúmpý bolyp, radıatsııalyq sáýleniń saldaryn halyq áli kúnge deıin tartyp keledi.
Keńes odaǵy ydyraýǵa jaqyn qalǵan jyldary-aq halyq osy zııany basym alańdy jabýdy suraı bastaldy. Buǵan deıin aqyn ári qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenovtiń bastamasymen qurylǵan «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysy kóptiń kókeıindegi sózdi saıası talapqa aınaldyrǵan bolatyn. Mundaı usynys bıliktiń ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa qatysty ustanymymen astasyp, kóp ótpeı naqty sheshim qabyldandy.
Osylaısha, 1991 jyly 29 tamyzda Qazaq KSR Prezıdentiniń jarlyǵymen Semeı ıadrolyq polıgony resmı túrde jabyldy. Qazaqstan beıbitshilik jolyn úlgi etip, ózge memleketterge de úndeý jasaǵan bolatyn. 2009 jyly BUU Qazaqstannyń usynysymen 29 tamyzdy ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde jarııalady. Al 2019 jyly Qazaqstan Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵan kúni respýblıkalyq merekelik datalar tizbesine engizdi.
QR Prezıdenttik ortalyǵynyń dırektory Baqytjan Temirbolattyń aıtýynsha, bul taqyryp qanshama qaýzalǵanymen, onyń zardaby men tarıhı baǵasy umytylmaýy tıis.
– Semeı polıgonynyń jabylýy 40 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan ıadrolyq synaqtar kezeńine núkte qoıdy. Degenmen bul sheshimniń asa kúrdeli bolǵanyn atap ótken jón, óıtkeni ol Qazaqstan áli de KSRO quramynda bolǵan kezeńde qabyldandy. «Qyrǵı-qabaq soǵys» dáýirinde Keńes Odaǵynyń basshylyǵy polıgondy strategııalyq ıadrolyq tepe-teńdik júıesiniń asa mańyzdy elementi retinde qarastyrdy. Osy kezeńde halyqtyń bultartpas erik-jigeriniń jarqyn kórinisin bildirgen «Nevada–Semeı» qoǵamdyq qozǵalysy sheshýshi ról atqardy, – deıdi maman.
Qazaqstannyń atom salasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń vıtse-prezıdenti Sultan Kartoev synaq polıgonynyń jabylýyn Qazaqstan halqynyń birliginiń nyshanyna balady. Sonymen qatar qozǵalystyń búgingi mindeti tarıhı jadty saqtaý, tájirıbeni jas urpaqqa jetkizý dep túsindirdi.
– «Nevada–Semeı» antııadrolyq qozǵalysynyń azamattyq ustanymy men dáıekti memlekettik saıasat nátıje berdi. 1989 jyly qurylǵan qozǵalys eki mıllıonnan astam qazaqstandyqty biriktirip, ıadrolyq synaqtarǵa qarsy jáne ıadrolyq qarýsyz álem ornatý jolyndaǵy kúrestiń sımvolyna aınaldy, – dedi Sultan Kartoev.
Rasynda synaq alańy aýyr ekologııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq zardap ákeldi. Mysaly, aýmaǵy 300 myń sharshy kılometrden astam jer aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyǵaryldy, bul kólemi jaǵynan Italııa aýmaǵymen shamalas. Semeı ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵyn qalpyna keltirý jumystary búginge deıin júrgizilip jatyr.
QR Atom energııasy jónindegi agenttiginiń málimetine súıensek, qazir polıgondardaǵy lastanǵan jerdiń aýmaǵy - 833 myń gektar, al sharýashylyqqa paıdalanýǵa jaramdy aýmaq - 997 myń gektar. Búginde Agenttik Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵyn qurý jobasyn qolǵa alǵan.
– Semeı polıgony jabylǵannan keıin Qazaqstan aýmaqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne ıadrolyq synaqtardyń zardaptaryn joıý baǵytyndaǵy mindetterdi júıeli túrde júzege asyryp keledi. Osy jyldar ishinde synaq ınfraqurylymynyń edáýir bóligi joıylyp, 18 myń sharshy shaqyrymnan astam aýmaqta keshendi radıatsııalyq-ekologııalyq zertteý júrgizildi. Búginde jınaqtalǵan tájirıbe elimizge ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi halyqaralyq rejımdi nyǵaıtýmen qatar, atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýdy damytýǵa múmkindik beredi, – dedi Atom energııasy agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Tımýr Jantıkın.
Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan bas tartqan tuńǵysh el
Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan jahandaǵy alǵashqy memleket. Álem elderi Qazaqstandy antııadrolyq qozǵalystyń kóshbasshysy retinde tanyp, mundaı tájirıbeni qoldanysqa engizýge nıettengenin bilemiz. Onyń aıqyn mysaly, Semeı polıgony jabylǵannan keıin álemdegi basqa da iri ıadrolyq synaq polıgondary – Nevada, Jańa Jer, Lob-Nor jáne Mýrýroa jumysyn toqtatty. Osylaısha, ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý bastamasy jahandyq sıpatqa ıe boldy.
Memlekettiń búgingi baǵyty da osy jolmen túıisedi. Qazaqstan jahandyq ıadrolyq qarýdy taratpaý rejımin únemi eske salyp, tipti strategııalyq maqsat retinde úlgige aınaldyrǵan. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta 2045 jylǵa qaraı ıadrolyq qarýdan tolyq bas tartý ıdeıasyn ilgeriletip keledi.
Sonymen qatar elimiz atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýǵa jáne ıadrolyq energetıkany damytýǵa múddeli. Osy maqsatta halyq atom elektr stantsııasyn salý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn.
Elimizdegi Japonııanyń tótenshe jáne ókiletti elshisi Iıdjıma ıAsýmasa ıadrolyq qarýsyz álem qurýda Qazaqstan men Japonııanyń úlesi basym degen pikirde.
– Japonııa men Qazaqstan ıadrolyq qarýdyń zardabyn ortaq sezindi. Eki el de ıadrolyq qarýsyz álemge aınalý jolynda jetekshi sanalady. Bul baǵytta Qazaqstan - Japonııa úshin eń senimdi seriktesterdiń biri. Eki eldiń medıtsınalyq mekemeleri, ýnıversıtetteri kóptegen jyl boıy radıatsııanyń áserinen zardap shekkenderdi emdeý salasynda birlesip eńbek etýde. Japonııa da birneshe ret medıtsınalyq qural-jabdyqtar berý arqyly qoldaý kórsetti, – dedi dıplomat.
Iıdjıma ıAsýmasanyń sózinshe, Japonııa atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty tereńdetýge nıetti. Atap aıtqanda, Japonııanyń Atom energııasy agenttigi men Qazaqstannyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy jáne ıAdrolyq fızıka ınstıtýty arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý mańyzdy.
Memleket járdemi
Qazaqstanda Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardabyn shekken aýmaqtarda týǵan azamattarǵa túrli ótemaqy men jeńildik qarastyrylǵan. Sońǵy ózgeristerge sáıkes, Semeı aýmaǵy men Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynyń polıgonǵa jaqyn jatqan aýdandary ekologııalyq apat aımaǵy retinde tanylǵan. Kómek kórsetý mehanızmin birizdendirýge «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zańy qoldanysqa engizilgen.
Atap aıtqanda, Zańnyń 5, 6, 7, 8 jáne 9-baptarynda kórsetilgen aımaqtarda turǵan jáne turyp jatqan azamattarǵa ıadrolyq synaqtardan keltirilgen zalal úshin ótemaqy tólenedi.
Al birjolǵy memlekettik aqshalaı ótemaqy 1949-1990 jyldar aralyǵynda radıatsııalyq qater aımaqtarynda turǵan azamattarǵa tólenedi. Tólem mólsheri adamnyń qaı aımaqta jáne qansha ýaqyt turǵanyna baılanysty esepteledi.
Zańǵa sáıkes, bul sanattaǵy azamattarǵa áleýmettik kepildikterdi alý quqyǵyn rastaıtyn kýálik berilýi qajet. Kýálikti alýǵa 1949-1990 jyldar aralyǵynda radıatsııalyq áserge ushyraǵan aýmaqtarda turǵan azamattar quqyly. Ótemaqy alý úshin azamattyń belgili bir kezeńde radıatsııalyq qaýipti aýmaqta turǵanyn nemese jumys istegenin dáleldeıtin qujattar talap etiledi.
Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shekken jandarǵa medıtsınalyq kómek te kórsetiletinin aıta keteıik. Synaqtardan zardap shekken aýdandardyń halqyna tegin dáriler men arnaıy medıtsınalyq tekserýler MÁMS jáne TMKKK sheńberinde qarastyrylǵan.
Abaı oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasy basshysynyń orynbasary Marat Alenovtyń aıtýynsha, oblysta 2022 jyldan bastap «KARAGAILY» shıpajaıynda jekelegen sanattaǵy azamattar sanatorıı-kýrorttyq emdeýmen qamtylyp keledi.
- Osy kezeń ishinde Chernobyl apatynan jáne ózge de ıadrolyq synaqtardan zardap shekken 170 azamat emge jiberildi. ıAdrolyq sáýlelenýdiń saldarynan múgedektik alǵandar jylyna bir ret 14 kúndik shıpajaılyq em alý quqyǵyna ıe. Semeı ıadrolyq polıgonynan zardap shekken múgedektigi bar azamattarǵa 9 mamyr — Jeńis kúnine oraı 30 AEK (129 750 teńge) kóleminde tólem júrgizildi, – deıdi basqarma ókili.
Járdem munymen shektelmeıdi. Zardap shekken azamattarǵa zeınetaqyǵa qosymsha ústemeaqy bar. Joǵaryda atap ótken Zańnyń 5 jáne 6-baptarynda kórsetilgen aýmaqtarda turyp jatqan jáne 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin zeınetkerlikke shyqqan azamattardyń zeınetaqyǵa aımaqtar boıynsha mynadaı mólsherde ústemeaqy alýǵa quqyǵy bar:
- tótenshe radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha — 2,09 AEK.
- eń joǵary radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha — 1,83 AEK.
Jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin esepteý úshin eńbek ótili 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi kezeń úshin esepke alynady. Eńbek ótili eńbek kitapshasymen rastalady. Al eńbek kitapshasy nemese onda tıisti jazbalar bolmaǵan kezde jumysy týraly málimetterdi rastaıtyn qujattar sottyń sheshimi negizinde belgilenedi. Osyǵan oraı, Kodekstiń 207-baby 2-tarmaǵyna sáıkes — Tótenshe jáne eń joǵary radıatsııalyq qateri bar aımaqtarda 1949 jylǵy 29 tamyz ben 1963 jylǵy 5 shilde aralyǵynda keminde 5 jyl turǵan azamattar:
- erler — 50 jasqa tolǵanda;
- áıelder — 45 jasqa tolǵanda jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin alýǵa quqyǵy bar.
Aıta keterligi, jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin jeńildikpen esepteý nazarǵa alynady. Semeı ıadrolyq synaq polıgonyna irgeles jatqan aýdandarda 1949 jylǵy 29 tamyzdan bastap 1963 jylǵy 5 shilde aralyǵy kezeńindegi jumys jáne áskerı qyzmet úsh ese mólsherde, al 1963 jylǵy 6 shildeden bastap 1992 jylǵy 1 qańtar aralyǵyndaǵy jumys jáne áskerı qyzmet bir jarym ese mólsherde eseptelinedi.
