Tazarý kúni: Naýryzdaǵy jańarý men tazalyqtyń máni

Tazarý kúniniń maǵynasy tereńde

Kóktem — jańarýdyń, jańǵyrýdyń mezgili. Qystyń yzǵary ketip, alǵashqy kók shyǵa bastaǵanda tabıǵattyń ózi tazaryp, jańasha tynys alady. Aǵashtar búrshik jaryp, qustar qaıta oralady, aınala tirshilikke tolady. Osyndaı kezeńde Tazarý kúniniń atalyp ótýi — adam men tabıǵat arasyndaǵy úılesimdilikti kórsetedi.

Qazaq halqy ejelden tabıǵatpen etene tirshilik etip, oǵan qurmetpen qaraǵan. Sondyqtan kóktemgi tazalyq tek turmystyq qajettilik emes, tabıǵatqa degen janashyrlyqtyń, jaýapkershiliktiń kórinisi bolyp sanalǵan.

Belgili jazýshy Zeınep Ahmetova «Babalar amanaty» kitabynda Naýryz jaqyndaǵanda árbir úı aınalasyn kúl-qoqystan tazartyp, tekemet syrmaqtyń shańyn qaǵyp, merekege aıryqsha yqylaspen daıyndalatynyn jazady. Balalardy jýyndyryp, tyrnaqtaryn alyp, kekil-aıdaryn sándep, jańa kıim kıgizedi.

Naýryzdy tazalyqpen, aq peıilmen qarsy alsa, jyl boıy jaqsylyq bolady dep boljaǵan. Kópti kórgen ájeler adyraspan nemese arshany tútindetip:

Ýa páleket, páleket,

Erip aqqan sýmen ket!

Kóterilgen býmen ket!

Qyzaryp batqan kúnmen ket!

Qaraıyp batqan túnmen ket!

Jaqyndamaı mal-basqa

Taý-tasta ólgen ańmen ket! – dep, úıdiń ishi-syrtyn, mal qorany alastap shyǵady.

Oǵan qosa, ketik ydys, synyq qasyq sekildi tozyǵy jetken zattardy otqa jaǵady. Osylaısha kún kózi az túsip, qystan uıalap qalǵan kesir-kesapat, aýrý-syrqaý ıisi burqyraǵan adyraspan, arsha tútinimen ketedi, aınala zalalsyzdanady. Adyraspan men arshanyń emdik qasıeti medıtsınada da dáleldengen. Shyǵystyń uly ǵulamasy Ábý Álı Ibn Sına adyraspannyń talaı aýrýǵa shıpa beretinin jazyp qaldyrǵan.

«Ulys kúni taza úıge kiredi, sonda qut-bereke qosa enedi» degen sóz bar. Erteń Naýryz degen kúni tazarǵan úıdiń tórine shyraq jaǵylyp, ıgi tilekter aıtylady. «Qyzyr túnin» kútip, Naýryzdyń tań shapaǵyn kórýge asyqqan.

Ekologııalyq sana

Qazirgi zamanda qoǵamnyń damýy tek ekonomıkalyq kórsetkishtermen ǵana emes, adamdardyń ómir súrý sapasymen, qorshaǵan ortaǵa jáne bir-birine degen qarym-qatynasymen de ólshenedi. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstanda qorshaǵan ortany qorǵaý men ar-ujdan tazalyǵyna negizdelgen qoǵamdyq mádenıetti qalyptastyrý — asa mańyzdy mindetterdiń biri bolyp otyr.

Búginde bul dástúr jańa mazmunmen tolyǵyp keledi. Qalalar men aýyldarda senbilikter uıymdastyrylyp, kósheler men saıabaqtar tazartylyp jatyr. Ekologııalyq aktsııalar, aǵash otyrǵyzý bastamalarynda da qoǵamnyń belsendiligi artyp keledi. Ásirese jastar arasynda tabıǵatty qorǵaýǵa degen qyzyǵýshylyq ósip keledi. Babalarymyzdyń «Bulaq kórseń kózin ash» fılosofııasy jańa ekologııalyq mádenıetpen sheber ushtasyp otyr.

«Babalar amanaty» kitabynda Z. Ahmetova «Ár Naýryz saıyn atalarymyz oıyn balalaryn jınap, bulaqtardyń kózin ashýǵa jiberýshi edi. Sonda ata-ájelerimiz: «Bulaqtyń kózin ashý Mekkege barǵandaı saýaby zor is. Sý bar jerde tirshilik bar. Sý bolsa, shóp te, gúl de jaıqalyp ósedi, egin bitik shyǵady. Adam men jan-janýar toq bolady, olar toq bolsa, bir-birine qastyq jasamaı, beıbit júredi. Bastaý-bulaqtardyń kózin ashqandaryń — ómir-tirshiliktiń de kózin ashqandaryń», — deýshi edi. Bul tabıǵatty aıalaý men qorǵaýdyń tamasha úlgisi, halyq ónegesi» dep jazady.

Elimizde mektepterden bastap JOO-ǵa deıingi barlyq deńgeıde ekologııalyq aǵartýdyń biryńǵaı standarty ázirlenip jatyr. Óńirlerde «Jasyl el» baǵdarlamasy, «Jasyl klýbtar» jobasymen qatar mektep jáne mektepten tys formattar damýda.

Joǵary oqý oryndarynda ekologııalyq klýbtar, stýdenttik ekojasaqtar qurylyp, «Velosıped kúni» ótkiziledi. Qoqysty bólek jınaý jobasy aıasynda 26 ýnıversıtette bokstar men bıg-begter ornatylyp, qaıta óńdeýge 36 tonnadan astam plastık jınaldy.

«Taza Qazaqstan» jobasy aıasynda barlyq óńirde «Tazalyq estafetasy», «TazaLIKE» ekofestıvali ótkiziledi. Eldiń ońtústik aımaqtarynda kóktemgi aǵash egý naýqany bastalady. Alaıda tazalyq máselesi tek bir kúndik naýqanmen shektelmeýi tıis. Qoǵamdyq mádenıet kúndelikti áreketten kórinýi kerek: qoqysty suryptaý, tabıǵatqa zııan keltirmeý, qoǵamdyq oryndardy taza ustaý — ár azamattyń jaýapkershiligi.

«Taza Qazaqstan» tsıfrlandyrý jylynda

Qazaqstanda sońǵy jyldary qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine erekshe kóńil bólinip keledi. Sonyń aıqyn dáleli — 2024 jyldyń kókteminde bastaý alǵan «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq ekologııalyq naýqany boldy. Bul bastama Tazarý kúnimen mazmundas keledi jáne el aýmaǵynda tazalyq mádenıetin qalyptastyrýdy, tabıǵatqa janashyrlyqpen qaraýdy jáne qoǵamnyń ekologııalyq jaýapkershiligin arttyrýdy maqsat etedi.

QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, Prezıdenttiń «Taza Qazaqstan» bastamasy aıasynda barlyq kezeńde 1 294 is-shara ótkizilip, 844 myń tonna qaldyq jınalǵan, 1 mln gektar jer tazartylyp, 2,9 mln aǵash otyrǵyzylǵan. Atalǵan is-sharalarǵa 6,9 mln adam qatysqan.

Sondaı-aq Prezıdent jarııalaǵan Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly aıasynda qorshaǵan ortany qorǵaýda tsıfrlyq tehnologııalardy qoldanýǵa da erekshe mán berilip otyr. «Qorshaǵan orta jáne tabıǵı resýrstardyń jaı-kúıi týraly Ulttyq derekter banki» jobasy jasaldy. Onlaın-platforma emıssııalarǵa monıtorıng júrgizý, óndiristik ekologııalyq baqylaý, lastaýshy zattardyń shyǵaryndylary men tasymaldary tirkelimi, qaldyqtardyń memlekettik kadastry, kómirtegi kadastry sııaqty basqa júıeler kórsetkishin jınaqtaıdy.

Qaldyqtardy basqarý salasynda EcoQolday tsıfrlyq platformasy jumys isteıdi. Sondaı-aq búginde orman órtin erte anyqtaý júıesi engizilýde, sý tasqyny jaǵdaıyn boljaý úshin «Qazgıdromet» derekterimen ıntegratsııalanǵan Tasqyn júıesi qoldanylady. Qazaqstannyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtaryndaǵy baqylaý-ótkizý pýnktterin avtomattandyrý boıynsha jumystar júrgizilip keledi.

Tabıǵı resýrstar salasynda Tabigat.gov.kz. ınteraktıvti karta iske qosyldy. Ǵaryshtyq monıtorıng arqyly 2025 jyly 3 828 zańsyz qaldyqtar jınalatyn oryn jáne 1 myńnan astam qoqys polıgony tirkelgen. Osylaısha, jańa tsıfrlyq sheshimder «Taza Qazaqstan» tujyrymdamasyn júzege asyrýdyń ashyqtyǵyn, baqylaý tıimdiligin arttyrmaq.

«Taza Qazaqstan» — bir rettik senbilik nemese qysqa merzimdi aktsııa emes. Bul — uzaq merzimge baǵyttalǵan, búkil qoǵamdy qamtıtyn aýqymdy qozǵalys. Onyń basty maqsaty — ár azamattyń sanasynda tazalyq pen tártipti ómir saltyna aınaldyrý.

«Taza qala» baǵdarlamasynyń úshinshi maýsymy túsiriledi

2024 jyly Prezıdenttiń «Taza Qazaqstan» bastamasy aıasynda Jibek Joly arnasynda «Taza qala» aýqymdy telejobasy kórermenge jol tartqan edi. Túsirilim toby Qazaqstannyń iri jáne shaǵyn qalalaryna baryp, tazalyǵy men kórki týraly áńgimeledi. Jýrnalıster jergilikti turǵyndarmen kezdesedi, kommýnaldyq qyzmetterdiń jumysyn kóredi, aımaqtyń ekologııalyq ómirine belsendi qatysatyn barlyq eriktilermen tanysty.

Alǵashqy maýsymda «Taza qala» túsirilim toby 30 myń shaqyrym jol júrip, respýblıkalyq mańyzy bar 20 qalany túsirdi. Alǵashqy maýsymda Astana men Almaty megapolısteri ásemdigi jáne tazalyǵymen kósh bastady.

Al ekinshi maýsymda — «Taza qala» komandasy Aqsý, Ekibastuz, Abaı, Altaı, Kentaý sekildi 20 monoqalanyń shynaıy tynys-tirshiligin kórsetip, 15 myń qazaqstandyqty aýqymdy ekologııalyq aktsııalarǵa jumyldyrdy.

Bıyl, baǵdarlamanyń úshinshi maýsymynda — kórermenge Qazaqstannyń týrıstik aımaqtarynyń jaǵdaıy men daıyndyǵy týraly shynaıy aqparat berý kózdelip otyr. Qos júrgizýshi eldiń 24 týrıstik baǵytyna barady. «Adal gıd» formaty ózgerissiz qalady. Bir júrgizýshi tabıǵattyń sulýlyǵyna, óńirdiń qonaqjaılyǵyna jáne mádenı erekshelikterine zer salsa, ekinshisi — beıtarap synshyǵa aınalady. Joba komandasy demalys qaı jerde óz qunyna laıyq ekenin jáne qaı jerde tazalyq pen jaılylyqty arttyrý úshin áli de jumys isteý qajet ekenin túsinýge kómektesedi.

Sonymen birge, «Taza Qazaqstan» ekologııalyq baǵdarlamasy aıasynda Telegram jelisinde @TazaQazBot iske qosyldy. Endi kez kelgen adam tsıfrlyq júıe arqyly quzyrly organǵa ekologııalyq aryz-shaǵymyn jetkize alady. Ol úshin bottyń basty mázirinen «ótinish joldaý» optsııasyn tańdap, máseleniń mán-jaıyn tolyq sıpattap jazyp, qosymsha foto nemese vıdeo júkteý kerek. Habarlama jergilikti ákimshilikke joldanady. Artynsha ótinish tirkelgeni, qaralyp jatqany nemese oryndalǵany týraly jaýap keledi. Shaǵymdanýshy oryndalǵan jumysty 5 baldyq júıemen jáne kommentarıı jazý arqyly baǵalaıdy. Eger 3-ten tómen baǵa qoıylsa, másele tyńǵylyqty atqarylýy úshin ákimdikke qaıta joldanady.

Jańa Konstıtýtsııa jáne tazalyq

Jaqynda ǵana elimizde jańa Konstıtýtsııa qabyldaý máselesi búkilhalyqtyq deńgeıde talqylanyp, 15 naýryzda ótken referendýmda qoldaý tapty. Bul qujat eldiń saıası júıesin jańǵyrtýmen qatar, qoǵamdaǵy qundylyqtardy da qaıta aıqyndaýǵa baǵyttalǵan. Sonyń ishinde erekshe nazar aýdartqan baǵyttardyń biri — tabıǵatty qorǵaý men tazalyq mádenıeti.

Jańa Konstıtýtsııa jobasynda alǵash ret tabıǵatty qorǵaý tek memlekettiń mindeti retinde emes, árbir azamattyń jeke jaýapkershiligi retinde naqty kórsetildi. Máselen, Ata zańnyń kirispe preambýlasynan bastap tabıǵatty aıalaý, keleshek urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik sekildi qundylyqtar naqty kórsetilgen.

Sonymen birge, 3-bapta memlekettiń negizgi qyzmet qaǵıdattarynyń biri retinde joǵary ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý kórsetilgen. Bul norma qoǵamda ekologııalyq sanany damytý — memlekettik saıasattyń bir bóligi ekenin bildiredi.

37-bapta — Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary tabıǵatty saqtaýǵa jáne tabıǵı baılyqqa uqypty qaraýǵa mindetti ekeni jáne memlekettiń adamnyń ómir súrýine jáne densaýlyǵyna qolaıly bolatyn qorshaǵan ortany qorǵaýdy maqsat etetini jazylǵan. Laýazymdy adamdar adam ómiri men densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa qater tóndiretin faktilerdi, mán-jaılardy jasyryp qalsa, zańǵa sáıkes jaýapqa tartylady.

ıAǵnı, jańa konstıtýtsııalyq qaǵıdattar tabıǵatty qorǵaýdy kúsheıtip qana qoımaı, qoǵamda ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa, al memleketti turaqty damý jolyna baǵyttaýǵa qyzmet etedi. Ekologııa endi tek tabıǵatty qorǵaý salasy emes, ol — quqyqtyq, áleýmettik jáne ekonomıkalyq júıeniń mańyzdy bóligi bolmaq.

Budan buryn habarlanǵandaı, Erlan Qarın «Taza Qazaqstan» qundylyqtary jańa Konstıtýtsııa qaǵıdattaryna tolyq saı keletinin aıtty.