«Taza qala» Qostanaıda: týrıstik áleýet pen ózekti máseleler

Qostanaı oblysynda byltyr týrızm salasyna 13 mıllıard teńgeden asa ınvestıtsııa tartylǵan. Munda tabıǵat aıasyndaǵy demalys oryndary kóbeıip, jańa jobalar júzege asyp jatyr. Bálkem sodan bolar ótken jyly munda 250 myńnan asa saıahatshy kelgen. 

Jasyl ólke, jańa ıdeıa: Qostanaıdaǵy ekologııalyq bastamalar

Qostanaı — qaıyń men qaraǵaıy qatar ósken kórikti óńir. Qaladan nebári bes mınýttyq jerde jasyl jelekke oranǵan orman bar. Munda turǵyndar tabıǵat aıasynda tynyǵyp, demalysyn tıimdi ótkize alady.

Turǵyndardyń jaıly demalysy úshin óńirde túrli kempıngter jumys isteıdi. Ádette mundaı oryndarda kelýshilerge arnalǵan oıyn-saýyq baǵdarlamalary uıymdastyrylady. Alaıda júrgizýshi aıaq basqan kezekti kempıngte «Taza Qazaqstan» ekologııalyq aktsııasy aıasynda erekshe bastama qolǵa alynǵan. Іs-sharada qatysýshylar men qonaqtarǵa arnalǵan kitap kórmesi usynyldy. Kórmeniń maqsaty — ekologııalyq mádenıetti nasıhattap, qorshaǵan ortany qorǵaýdyń mańyzyn keńinen dáripteý.

Ekologııalyq baǵyttaǵy kelesi joba — jastardyń qolynan shyqqan erekshe ónertabys. Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń stýdentteri ekologııalyq baıqaýǵa arnap arnaıy kólik qurastyrǵan. 

Ol qorshaǵan ortaǵa qoıylatyn talaptarǵa tolyq sáıkes keledi. Qozǵaltqyshynyń jumys kólemi — 700 tekshe santımetr. Arnaıy qańqasy, aspa júıesi, jetek mehanızmi men elektrondyq júıesi de stýdentterdiń óz qolymen jasalǵan.

— Shyn máninde, eń qyzyqtysy — bul tolyqtaı stýdentterdiń qolymen jasalǵan biregeı kólik. Kóliktiń barlyq bólshekteri men toraptaryn stýdentterdiń ózderi ázirlegen. Ol bólshek-bólshek bolyp qurastyryldy: keıbir komponentter satyp alynsa, keıbiri óz qoldarymen daıyndaldy, — deıdi stýdent Dmıtrıı Fedotov. 

Qostanaı — demalýǵa da, em alýǵa da qolaıly óńir

Kúndelikti qarbalastan sharshap, tynyshtyq izdegen jandarǵa qaladan uzap shyǵýdyń qajeti joq. Ortalyqta ornalasqan oıyn-saýyq kesheninde arnaıy demalys aımaǵy bar.

Aýmaǵy 18 myń sharshy metrdi quraıtyn keshen 2020 jyly paıdalanýǵa berilgen. Munda teńiz sýymen toltyrylǵan basseın men 25 túrli monsha kelýshilerge qyzmet kórsetedi. Onyń basty ereksheligi — jyl on eki aı ashyq aspan astynda jumys isteıtin basseın.

— Jyldan jylǵa týrıstik áleýet artyp keledi. Máselen jazda 3,5-4 myń adam kúndelikti keledi. Al basqa aılarda 1,5-2 myń adam kelip, otbasymen tıimdi ýaqyt ótkizedi, — dedi brend-menedjer Erbolat Ahanov.

Janyna shıpa izdegen janǵa Tobyl-Torǵaı dalasynyń tabıǵaty da em bolarlyq. Sondyqtan bul óńirge biri demalý úshin, al endi biri densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda keledi. Sebebi munda suranysqa ıe shıpajaılar ornalasqan.

— Bul jer qaraǵaıly ormannyń ishinde ornalasqan. Ormannyń dál ortasynda jer astynan shyǵyp jatqan tuzdy kól bar. Sol kóldiń sýy óte shıpaly. Biz osy sýdy paıdalanyp, asqazan, baýyr men ishekti emdeýge qoldanamyz. Sýdyń qasıeti mol, — deıdi bas dárigerdiń kómekshisi Dına Jamanshalova.

Munda em alyp jatqan demalýshylar da shıpajaıǵa oń baǵasyn berdi. 

— Densaýlyqty oılap osy jerge keldik. Jaqsy eken. Birneshe kún boldy kelgenimizge. Demalyp jatyrmyz. Jaǵdaı jasalǵan, — deıdi demalýshy Qanaı Jambylov.

Áýlıekóldiń áleýeti: tabıǵat, tarıh jáne týrızm

Oblysqa qarasty Áýlıekól aýdanynyń týrıstik áleýeti joǵary. Munda bir-birimen sabaqtasqan jeti birdeı kól bar. Alaıda olardyń birde-birinde shomylýǵa ruqsat joq eken.

— Jeteýiniń paıdasy ne? Sonyń bireýin bolsa da sýǵa túsetindeı etip jasasa bolar edi. Qazir sýǵa túsý úshin basqa aımaqtarǵa baramyz, — deıdi aýyl turyǵyny.

Turǵyndardyń aıtýynsha, 2000 jyldary bul kólderge arnaıy kelip, demalatyndar kóp bolǵan. Degenmen búginde jaǵdaı ózgergen. Onyń sebebin ákimdik ókilderi túsindirdi.

— Eń bastysy — adamdardyń qaýipsizdigi. Eger kól demalýǵa jáne shomylýǵa tolyqtaı jaramdy bolsa, árıne, ruqsat beriler edi. Alaıda qazir sý sapasy, shomylýǵa jaramdylyǵy sııaqty birqatar talaptar eskerilip otyr. Bul — týrısterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin, — deıdi Qostanaı oblysy ákiminiń orynbasary Erbol Tasjúrekov.

Bul mekende dýaly aýyz, ataǵy elge ańyz bolǵan áýlıeler men tulǵalar jerlengen. Tarıhy tereń óńirge talaı taý tulǵalardyń tabany da tıgen. Solardyń biri — ult ustazy Ahmet Baıtursynuly. Ol óz dáýirinde osy aýdandaǵy mekteptiń birinde ustazdyq etken.

Alaıda tarıhı mańyzy zor bul ǵımarat búginde mýzeı de, mektep te emes. Qazir ol bilim ordasy janyndaǵy qosymsha nysan retinde ǵana paıdalanylyp, esigi qulyptaýly tur. Biraq bul ǵımarat mýzeı retinde qaıta jańǵyrtýǵa laıyq.

Arqaıym: kóne muranyń keleshegi qandaı?

Sýǵa túsip, tabıǵat aıasynda demalǵysy kelgen turǵyndar men saıahatshylar Denısov aýdanyna kele alady. Munda qaıyqpen serýendeý, ekstremaldy oıyn túrleri jáne jaıly kottedjder qarastyrylǵan. 

Alaıda munda demalýshylardyń kóbi balyq aýlaýǵa keledi. Óıtkeni sýasty bederi balyq qorynyń saqtalýyna qolaıly jasalǵan. 

— Aldaǵy josparymyzdyń biri — gıdtiń súıemeldeýimen balyq aýlaý qyzmetin iske qosý. Aldaǵy ýaqytta osyndaı birneshe qaıyq satyp alyp, nusqaýshymen birge gıdpen balyq aýlaý qyzmetin usynýdy josparlap otyrmyz, — deıdi kásipker Aleksandr Kýzmenko.

Denısov aýdanyna qarasty Komarov aýylynan Andronov mádenıetine tıesili tarıhı jádigerler tabylǵan. Al Arqaıym qalashyǵy bul jerden nebári jeti shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. 

Alaıda aýyl turǵyndarynyń keıbiri osy tarıhı mura týraly bile bermeıdi. Búginde aýyldyń ózi de bos qalǵandaı, kóp úıler qańyrap tur.

— Bolashaqta bul jerge ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ashýdy josparlap otyrmyz. Sonymen qatar kıiz úılerden turatyn etnoaýyl salý oıymyzda bar. Ǵalymdar kelgen kezde dál osyndaı kıiz úı qalashyǵy tigilgen edi. Sol ýaqytta oqýshylardy arnaıy ákelip, tarıhı oryndy aralatyp, tanystyrdyq, — Denısov aýdany ákiminiń orynbasary Aıgúl Bektemisova.

Ázirshe bári tek josparda. Arqaıymdaǵy arheologııalyq zertteý jumystary eki jyl buryn toqtaǵan. Kezinde tarıhty súıetinder men saıahatshylardy qyzyqtyratyn bul meken búginde nazardan tys qalǵan.

— Bári 2021 jyly bastaldy. Bul — memlekettik tapsyrys bolatyn. Naqtyraq aıtsaq, oblystyq mádenıet basqarmasy qarjy bólip, úsh jyl boıy áýeli barlaý jumystary, keıin aýqymdy arheologııalyq qazba júrgizildi. Munda stýdentter kelip, úlken shatyrly lager quryldy, kıiz úıler tigildi, — deıdi Denısov aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń basqarýshysy Natalıa Taranova.

Arqaıymnyń týrıstik áleýetin arttyrý máselesi kún tártibinde tur. Ákimdik tarıhı nysandy damytýǵa baǵyttalǵan birqatar jobany júzege asyrýdy josparlap otyr. 

— Qarajat respýblıkalyq bıýdjetpen kelisý arqyly bólinetin bolady. Arqaıymda jol salý jáne arheologııalyq zertteý jumystaryn qarjylandyrý josparlanǵan. Bul baǵyt boıynsha úlken jospar jasalyp, qarajat kezeń-kezeńimen bólinedi, — deıdi Qostanaı oblysy ákiminiń orynbasary Erbol Tasjúrekov.

Sarapshylardyń baǵasy

Baǵdarlama qorytyndysynda sarapshylar Qostanaı oblysynyń týrıstik áleýetine baǵa berip, ony tolyq ashýǵa kedergi bolyp otyrǵan negizgi máselelerdi atady.

Sáýletshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen arhıtektory Serik Rústembekov óńirdegi týrızm salasynyń qazirgi jaǵdaıyna qatysty óz pikirin bildirdi.

— Qostanaıda búkil elge belgili qaraǵaıly orman bar. Tamasha shıpajaıy bar eken, ony baǵdarlamadan da kórdik. Shıpaly sýy men balshyǵy kópshilikke belgili. Biraq burynnan qalǵan shıpajaıdyń, ǵımarattar men joldardyń jaǵdaıy kóńil qýantpaıdy, — dedi ol.

Al Qazaq geografııa qoǵamynyń týrızm mamany Jansaıa Ǵanıqyzy óńirdiń tazalyǵy men abattandyrylýyna toqtaldy.

— Qostanaı eldegi taza qalalardyń biri. Biraq qoqys máselesi áli de qolǵa alynýy kerek, - dedi Jansaıa Ǵanıqyzy.

«Ulttyq energııa únemdeý ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Eldos Abaqanov óńirdegi týrızmdi damytý baǵytynda atqarylatyn jumystar áli de kóp ekenin atap ótti.

— Árıne isteletin jumys kóp, aldaǵy jyldary týrısterdi tartatyn nysandardyń kóbeıitinine senimdimiz, — dedi Eldos Abaqanov.

Osylaısha, Qostanaı oblysy jalpy esepte 19 upaımen shekteldi.

Aıta keteıik, buǵan deıin «Taza qala» júrgizýshileri Aqtóbe oblysynda boldy.