«Taza qala» efırge oraldy: Qyzylordada týrızm qalaı damyp jatyr

Bıyldan bastap baǵdarlama týrızm salasyna bet buryp, týrıstik aımaqtar men demalys oryndaryn bes negizgi krıterıı boıynsha baǵalaıdy.

Qorqyt ata keshenine 17 myń týrıst kelgen

Baǵdarlama jumysyn Alashtyń anasy — Qyzylorda qalasynan bastady. Alǵashqy baǵyt — Qorqyt ata memorıaldyq kesheni boldy. Onyń qurylysy 1980 jyly bastalyp, keıin birneshe ret jańǵyrtýdan ótken. Qobyz pishininde boı kótergen keshen jel soqqan sátte erekshe ún shyǵaryp, kelýshilerge áserli atmosfera syılaıdy. Búginde bul — halyqaralyq deńgeıde qorǵalatyn tarıhı orynnyń biri. Munda týrıster legi jyl saıyn artyp keledi.

— 2014 jyly rekonstrýktsııalyq jumys júrgizildi. Ótken jyly kelýshiler sany 17 myńnan asty. Onyń ishinde 4000-ǵa jýyq sheteldik týrıst bar, — dedi «Qorqyt ata» memorıaldy mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Aıgúl Bermahanova.

Búginde týrısterge oblystyń tarıhı-mádenı muralarymen tanysý úshin keń múmkindik jasalǵan. Óńirde 150 nysandy qamtıtyn 3D formattaǵy ınteraktıvti karta iske qosylyp, eskertkishterge QR-kod taqtaıshalary ornatylǵan.

Aqespe — ekotýrızmniń bólshegi

Kelesi baǵyt — kópshilikke beımálim, biraq shıpaly qasıetimen tanylǵan Aqespe bulaǵy boldy. Tabıǵaty men tarıhy astasqan óńirge jetýdiń ózindik qıyndyǵy bar. Jol boıyndaǵy ınfraqurylym, ásirese dárethana máselesi áli tolyq sheshilmegen. Soǵan qaramastan, Aral tóskeıindegi Aqespeden týrıster legi úzilmeıdi.

Alaqandaı aýyl aýmaǵynda ornalasqan bulaq mıneraldy quramymen erekshe. Onyń sýy júıke júıesi, salqyn tııý, teri jáne býyn aýrýlaryna shıpa retinde paıdalanylady. Sol sebepti munda sheteldik týrısterdi de jıi kezdestirýge bolady.

— Qazaqstanǵa osymen úshinshi ret kelip turmyn. Radon qaınary týraly jaqsy bilemiz. Sýǵa shomyldyq, emdik qasıeti joǵary eken, — deıdi Reseıden kelgen týrıster.

Aqespe jaz mezgilinde erekshe jandanyp, kelýshiler sany arta túsedi. Týrıster mekenniń tabıǵı bolmysyna tańdanyspen qaraıdy.

— Qazaqstandaǵy Sharyn shatqalyna eki apta buryn bardyq. Sosyn Aqespe týraly estip, myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap arnaıy keldik. Áserimiz jaqsy. Biraq sýy sál ystyqtaý eken, — dedi Germanııadan kelgen týrıster.

Emdik sýǵa kelýshiler negizinen mamyr aıynan bastap aǵyla bastaıdy. Osy kezeńge qaraı qonaq qabyldaýǵa qajetti jaǵdaı jasalyp, ınfraqurylym birtindep daıyndalady. Jalpy, aýmaq osyǵan deıin 6 myńǵa jýyq sheteldik týrısti qabyldaǵan.

— Qonaqúılerde barlyq jaǵdaı jasalǵan. 15 maýsymnan bastap maýsym bastalady, kelýshiler de kóbeıedi. Ázirge bıýdjetten qarajat bólinbegenimen, ákimdik pen kásipkerler birigip abattandyrý jumystaryn júrgizip jatyr. Týrısterdi kútip alýǵa daıynbyz, — dedi Qosaman aýyldyq okrýginiń ákimi Anarbek Kenshimbaev.

Aqespe osylaısha aýyldyń ajaryn ashyp qana qoımaı, aldaǵy ýaqytta ekotýrızm men emdik týrızmniń mańyzdy ortalyǵyna aınalýy múmkin.

Qyzyl shatqal, qumdy alqap pen Aral jaǵalaýy

Aqespe aýyly mańyndaǵy týrıstik baǵyt munymen shektelmeıdi. Sebebi óńirdiń tabıǵaty bir-birine múlde uqsamaıtyn erekshe landshaftymen tańqaldyrady.

Qarasandyq shatqaly qyzyl jartastarymen kóz tartsa, Kishi Borsyq qumdary sheksiz qumdy alqabymen erekshelenedi. Al Aral teńiziniń jaǵalaýy bir jaǵynan keshegi tarıhty eske salsa, ekinshi jaǵynan búgingi ekologııalyq ahýaldyń aıǵaǵyndaı áser qaldyrdy.

— Ótken jyly geopark jobasy iske qosylǵan bolatyn. Bıyl ıÝNESKO-nyń tizimine ený baǵytynda birqatar jumys istelip jatyr. Basty maqsatymyz — jahandyq geoparkter jelisine qosylý. Joba týrızm salasyn damytýdyń negizgi draıverleriniń biri sanalady, — dedi Aral aýdandyq Dene tárbıesi, sport jáne týrızm bóliminiń ádiskeri Farıza Eleýsizova.

Saýysqandyq shatqaly: kóne tańbalar men qazirgi qaýip

Sapar Qarataý jotasyndaǵy kóne petroglıfterimen tanylǵan Saýysqandyq shatqalynda jalǵasty. 2004 jylǵy zertteýler barysynda munda jartastaǵy sýretterdiń iri shoǵyry anyqtalǵan. Bıyl V Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul muranyń mańyzyn atap ótip, Saýysqandyq petroglıfterin ıÝNESKO tizimine laıyq nysandardyń biri retinde atady.

Ata Saýysqandyq pen Bala Saýysqandyq aýmaqtarynda petroglıfter shoǵyrlanǵanymen, tarıhı eskertkishtiń búgingi ahýaly alańdatady. Oǵan tabıǵı faktorlarmen qatar, burynǵy vanadıı kenin óndirý kezinde júrgizilgen jarylystar áser etken.

— 2011-2012 jyldary ken jarylys ádisimen óndirildi. Keıin zertteý júrgizip, shekti aımaqty belgiledik. Jynys jaqpartasty bolǵandyqtan, dúmpýler áserinen tastar sógilip, petroglıfter zaqymdandy. Sol sebepti jarylys jumysy toqtatyldy, — dedi Shıeli aýdandyq ólketaný mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Bekbolat Ábýtegi.

Saýysqandyq 2013 jyldan beri memleket qorǵaýynda. Soǵan qaramastan, munda kúzet te, turaqty tazalyq qyzmeti de joq. Infraqurylym máselesi ózekti kúıinde qalyp otyr.

— Bul — sırek kezdesetin tarıhı nysan. Ony saqtaýdyń joly — kireberisine sapar ortalyǵyn salyp, ekskýrsııa jetekshisi men tazalyq mamandaryn qarastyrý. Sondaı-aq qaýipsiz marshrýt pen belgileý júıesin engizý qajet, — dedi Bekbolat Ábýtegi.

Shatqal mańynda turmystyq qaldyqtar men vandalızm belgileri de baıqalady. Degenmen aýmaqta «Taza Qazaqstan» aktsııasy aıasynda senbilikter ótkizilip, tazalyq jumystary júrgizilip keledi.

— Týrıster tarapynan lastaý derekteri kezdesedi. Soǵan qaramastan aýdan jastary turaqty túrde tazalyq sharalaryn uıymdastyryp júr, — dedi Shıeli aýdandyq Jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Erjan Ábdeshov.

Syǵanaq — ıÝNESKO tizimine úmitker kóne shahar

Kelesi kezekte baǵdarlama júrgizýshileri syrǵa toly Syǵanaq qalashyǵyna taban tiredi. Qazaqstannyń etno-týrıstik ortalyqtarynyń biri sanalatyn kóne shahar ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ispetti.

Jańaqorǵan aýdanynda ornalasqan tarıhı nysannyń qorǵalatyn aýmaǵy 309 gektar. Munda kelýshilerdi jańartylǵan qorǵaý taqtalary, QR-kod júıesi jáne aqparattyq stendter qarsy alady.

— Týrıster qazba jumystary júrgizilgen aýmaqty shamamen 1 jarym saǵat aralaıdy. Ońtústik-Shyǵys qaqpasyn, jaýyngerlerdiń jatyn oryndaryn tamashalaıdy. Sońǵy eki aıda 10-nan asa sheteldik týrıst keldi, — dedi Jańaqorǵan aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ádiskeri Quralaı Dármen.

Kóne qalashyqtan tabylǵan qysh buıymdar, qurylys qaldyqtary men ortaǵasyrlyq órkenıet izderi Syǵanaqtyń baı tarıhynan syr shertedi. Búginde ol shaǵyn tóbeshikter túrinde ǵana saqtalǵan. 2003-2013 jyldary qazba jumystary respýblıkalyq bıýdjet esebinen júrgizilse, 2014 jyldan beri oblystyq deńgeıde jalǵasyp keledi.

— Qalashyq ıÝNESKO-nyń aldyn ala tizilimine engizilgen. Ótken jyly tolyq qujattary daıyndalyp, joldandy. Qazir tıisti jumystar júrip jatyr. Byltyr ıÝNESKO-nyń arnaıy ókili kelip, nysandy aralap kórdi, — dedi Qyzylorda oblystyq tarıhı-mádenı ortalyǵynyń dırektory Erqazy Aldanazarov.

Ashyq aspan astyndaǵy Syǵanaq kelýshilerge ǵasyrlar qoınaýyna saıahat jasaýǵa múmkindik beredi. Infraqurylym damyǵan jaǵdaıda kóne qalashyqtyń týrıstik áleýeti odan ári arta túseri anyq.

Tabıǵı emniń toǵysqan orny

Sapardyń kelesi núktesi — Jańaqorǵan shıpajaıy. Elimizdegi eń kóne ári tanymal balneologııalyq saýyqtyrý oryndarynyń biri sanalatyn demalys orny 1918 jyly ashylǵan. Munda negizinen súıek-býyn, gınekologııalyq jáne ýrologııalyq aýrýlar emdeledi. Al emdik maqsatta qoldanylatyn tuzdy batpaq pen sý «Terisken» kólinen jetkiziledi.

— 6 ǵımarat bar. Shıpajaı bir mezgilde 405 adamǵa qyzmet kórsetedi. Munda 200-ge jýyq qyzmetker jumys isteıdi, — dedi «Jańaqorǵan» shıpajaıy AQ bas dırektorynyń orynbasary Amanjol Aldajarov.

Shıpajaıda em alýshylardyń basym bóligi balshyqpen emdelý protsedýrasyn tańdaǵan.

— Bir adamǵa shamamen 40–50 keli balshyq paıdalanylady. Onyń temperatýrasy 45 gradýsqa deıin jetedi, — dedi dáriger-terapevt Ǵabıt Úısinbaev.

«Terisken» kóliniń balshyǵy men tuzdy sýynyń emdik qasıeti ǵylymı turǵyda dáleldengen. Sondyqtan shıpajaıǵa kelgender tabıǵı emniń áserine tánti bolyp, qaıta kelýdi ádetke aınaldyrǵan.

— Alǵash ret 2007 jyly keldim. Sodan beri turaqty kelip em alamyn. Eger araǵa eki jyl salyp kelmeı qalsam, býyndarym syr bere bastaıdy, — deıdi kelýshilerdiń biri.

Jalpy, Jańaqorǵan shıpajaıyna jyl saıyn myńnan astam adam kelip, densaýlyǵyn túzeıdi.

Oblys ákimi: týrıstik baǵyttar kezeń-kezeńimen rettelip jatyr

Týrıstik ahýaldy talqylaý maqsatynda baǵdarlama júrgizýshileri Qyzylorda oblysynyń ákimi Murat Ergeshbaevpen tildesti. Shahar basshysy sońǵy tórt jylda óńirde jol ınfraqurylymyn damytýǵa 185 mlrd teńge bólingenin aıtty. Qazir týrıstik baǵyttardaǵy túıtkilderdi sheshý jumystary qarqyn alyp jatyr.

— Qorqyt baba eskertkishine baratyn jol tolyq retteldi. Avtoturaq máselesi men týrısterge arnalǵan demalys oryndarynyń jaǵdaıy da sheshimin tapty. Qazalydaǵy tarıhı Jankent qalashyǵynyń mańy da nazardan tys qalǵan joq.

Budan bólek, Syǵanaq qalashyǵyna aparatyn jol men onyń aınalasyn abattandyrý máselesi kún tártibine shyǵarylyp otyr. Bul jumystar respýblıkalyq organdarmen birlesip atqarylady. Sonymen qatar Qazalydaǵy Qambash kóline de týrıster qyzyǵýshylyǵy joǵary. Ondaǵy jol men demalys aımaqtaryn retteýge kásipkerler ózderi bastamashy bolyp, jumystardy uıymdastyrdy. Bul «Batys Eýropa — Batys Qytaı» halyqaralyq dálizi boıyndaǵy jolaýshylar úshin de qolaıly, — dedi oblys ákimi.

Óńirde týrızm salasyn júıeli damytý maqsatynda jergilikti máslıhattyń sheshimimen arnaıy oblystyq týrızm basqarmasy qurylǵan. Aldaǵy ýaqytta qurylym týrıstik áleýetti arttyrý baǵytyndaǵy jumystardy jalǵastyrmaq.

Sarapshylar ne deıdi?

Baǵdarlamanyń dástúrine sáıkes, sarapshylar 5 negizgi krıterıı boıynsha baǵalaý júrgizdi.

QR Týrızm jáne sport mınıstrligi Týrızm ındýstrııasy komıtetiniń ishki taldaý basqarmasynyń basshysy Narıman Áldibekovtiń aıtýynsha, oblystaǵy týrıstik nysandar kóz tartqanymen, ınfraqurylymdy damytý máselesi áli de ózekti bolyp otyr.

— Oń tustar jetkilikti. Medıtsınalyq týrızmniń damyp kele jatqany baıqaldy. Áleýet joǵary. Degenmen sheshilýi tıis máseleler de bar. Nysandarǵa aparatyn joldardy retteý qajet. Sondaı-aq petroglıfterge qatysty túıtkil nazardan tys qalmaýy kerek, — dedi sarapshy.

S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professory Ábdildá Meıirbekov óńirdiń tarıhı áleýeti týrızmdi damytýǵa tolyq múmkindik beretinin atap ótti.

— Aýqymdy týrıstik nysandardyń kóptigi baıqalady. Munyń barlyǵy — sóılep turǵan tarıh. Tabıǵı resýrstardyń baılyǵy da kóńil qýantady. Alaıda ony jańǵyrtyp, júıeli túrde damytý qajet, — dedi spıker.

«Kazakh Tourism» UQ AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Edige Ádilhanov týrıstik nysandarda qaýipsizdik máselesine basymdyq berý kerektigin aıtady.

— Servısti damytý kerek. Sonymen qatar qaýipsizdik sharalaryna da erekshe mán bergen jón, — dedi Edige Ádilhanov.

Osylaısha, Qyzylorda oblysy jalpy esepte 18 ball jınady.