«Taza qala» Býrabaıda: Bólektaýdan Kenesary úńgirine deıin
ASTANA. KAZINFORM — Býrabaı jyl saıyn mıllıonnan astam týrısti qabyldaıtyn elimizdegi eń tanymal demalys oryndarynyń biri. Kógildir kólder, qaraǵaıly orman, tarıhı nysandar men zamanaýı týrıstik ortalyqtar óńirdiń tartymdylyǵyn arttyryp keledi. Alaıda týrıster sany kóbeıgen saıyn tazalyq, ınfraqurylym jáne tabıǵı aýmaqtardy saqtaý máseleleri de ózekti bola túsedi. Jibek Joly telearnasynyń «Taza qala» baǵdarlamasy Býrabaıdyń búgingi ahýalyn baǵalap, Aqmola týrızminiń artyqshylyqtary men túıtkilderin zerdeledi.
Bólektaý: kórinis tamasha, kútim jetkilikti me
Aqmola oblysy — tabıǵat sulýlyǵy, baı tarıhı murasy jáne zamanaýı týrıstik ınfraqurylymy úılesim tapqan óńir. Munda kógildir kólder men qaraǵaıly ormandy tamashalap qana qoımaı, Botaı mádenıetinen bastap Kenesary úńgirine deıingi tarıhı oryndarmen tanysýǵa, ınteraktıvti mýzeılerdi aralap, etnoaýyldar men maral sharýashylyqtarynyń tynys-tirshiligin kórýge múmkindik bar. Balalarǵa arnalǵan oıyn-tanymdyq ortalyqtar, ondaǵan shaqyrymǵa sozylǵan velojolaqtar, kórinis alańdary men demalys oryndary óńirdiń týrıstik tartymdylyǵyn arttyra túsedi.
Býrabaıǵa kelgen qonaqtar tabıǵattyń ásem kórinisin tamashalaý úshin uzaq jol júrip, qıyndyq kórmeıdi. Óńirde týrısterge arnalǵan birneshe sholý alańy jabdyqtalǵan. Tabıǵı aýmaqtarǵa kelýshilerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda ótken jyly óńirde 7 sholý alańy salyndy. Nysandar ekojúıege túsetin júktemeni azaıtyp, tabıǵı ortaǵa zııan keltirmeý qaǵıdaty negizinde jobalanǵan. Sonyń biri — teńiz deńgeıinen 147 metr bıiktikte ornalasqan Bólektaý shoqysy. Munda qalyqtaǵan búrkit beınesindegi erekshe kórinis alańy ornatylǵan. Taý basyna kóterilgenderdi Býrabaıdyń kórkem tabıǵatyn ashatyn áserli panorama qarsy alady.
Bólektaýdaǵy sholý alańyna jetkenshe «Qoqys tastamańyz!» degen birneshe taqtaı ilingen. Biraq birde-bir qoqys jáshigi baıqalmady.
Saldarynan taý bókterinde shashylyp jatqan qoqystardy jıi kezdestirýge bolady. Onyń bir bóligin jel ushyryp ákelse, endi biri demalýshylardan qalǵany baıqalady. Plastık bótelkeler, taǵam qaldyqtary men turmystyq qoqys tabıǵat aıasyndaǵy kóriniske keri áser etedi.
Vandalızm men qoqys
Býrabaı — tabıǵattyń talaı syıyn boıyna jınaǵan kórkem meken. Alaıda onyń sulýlyǵyna syn keltiretin kórinister de joq emes. Sonyń biri — qoqys pen vandalızm.
Kýrorttaǵy kól jaǵalaýynda da beı-bereket tastalǵan plastık bótelkeler, tamaq qaldyqtary men bir rettik ydystar demalýshylardan keıin qalǵan izdi anyq ańǵartady. Qoqys jáshikteri de der kezinde shyǵarylmaıtyn kórinedi.
Birer sátten keıin máseleniń mán-jaıyn túsindirý úshin aýmaqtyń tazalyǵy men tártibine jaýapty mamandar pikir bildirdi. Olardyń aıtýynsha, qoqys konteınerlerin kútip ustaýǵa ózge uıym jaýapty.
— Bul basqa uıymnyń qoqys jáshikteri. Munda qaıta óńdeýge jaramdy plastık qaldyqtar jınalady. Ádette olar úsh-tórt kún saıyn tazalanady, — deıdi Býrabaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń memlekettik ınspektory Arman Elýbaev.
Býrabaıdaǵy taǵy bir ózekti másele — vandalızm. Jartastar men tabıǵı nysandarǵa jazý jazý áli de toqtamaı tur. Kóptegen jartasta kelýshiler qaldyrǵan túrli jazýlar kózge túsedi. Keıbir demalys oryndaryndaǵy oryndyqtar men ınfraqurylym nysandary da búlingen.
Tabıǵatty qorǵaý mamandarynyń pikirinshe, mundaı áreketter óńirdiń kelbetine nuqsan keltirip qana qoımaı, tabıǵı murany saqtaý isine de keri áser etedi. Sondyqtan týrıstik ınfraqurylymdy damytý jumystarymen qatar, kelýshilerdiń ekologııalyq mádenıetin arttyrý máselesi de kún tártibinen túspeıdi.
Kenesary úńgiri qaraýsyz qaldy ma
Býrabaıdaǵy eń tanymal tarıhı nysandardyń biri — Kenesary úńgiri. Alaıda týrıster jıi baratyn orynnyń ınfraqurylymy áli de kóńil kónshitpeıdi. Óńirde uzaq jyldar boıy gıd bolyp júrgen, jergilikti jerdiń tarıhy men erekshelikterin jaqsy biletin Zada Táshenova úńgirge jetý úshin kelýshiler kóptegen qolaısyzdyqqa, tipti qaýipke ushyraıtynyn aıtyp otyr.
— Ulttyq park aýmaǵynda úńgirge barý úshin týrısterge jaıaý baǵyt belgilengen, ıaǵnı Abylaı han alańynan Kenesary úńgirine deıin 5 shaqyrym, sáıkesinshe keri qaıtý joly da — 5 shaqyrym, — deıdi gıd.
Alaıda bul baǵytta arnaıy jaıaý júrginshiler joly qarastyrylmaǵan. Qurǵaq kúnderi shań kóterilse, jańbyrly ýaqytta jol júrý tipti qıyndaı túsedi.
Úńgirge jetken týrısterdi taǵy bir másele qarsy alady — kelýshiler kóteriletin baspaldaqtar 30 jyl boıy jóndeý kórmegen.
— Bul baspaldaqqa otyz jylǵa jýyq ýaqyt boldy. Ormanshylar qoldan kelgenshe jóndeýge tyrysady. Biz bul jerdi qazaqtyń sońǵy hany Kenesary Qasymuly ańshylyq kezinde aıaldap, tynystaǵan qasıetti oryn retinde qurmetteımiz. Sondyqtan munda kelgen týrıster de osy qurmetti sezinýi kerek. Jyl saıyn kelýshiler sany artyp keledi. Alaıda baspaldaqpen kóterilgen týrıster taıyp qulap kete me dep alańdaımyz, — deıdi Zada Táshenova.
Kenesary úńgirine kún saıyn ondaǵan týrıst keledi. Degenmen kelýshilerdiń jaıly demalýyna qajetti jaǵdaı tolyq jasalmaǵan. Týrıster úńgir mańynda ájethananyń joqtyǵyn jıi aıtyp, bul máseleni sheshý qajettigin kóterip keledi.
Jylqy mádenıetiniń bastaýy — Botaı
Býrabaı dese kópshilik aldymen kól men ormanǵa baı kórkem tabıǵatty elestetedi. Alaıda óńir tek tabıǵatymen ǵana emes, tereń tarıhymen de qundy. Sonyń bir dáleli — Botaı mádenıetiniń murasyn tanystyratyn «Botaı-Býrabaı» tarıhı-mádenı kesheni.
Ashyq aspan astyndaǵy bul mýzeı kelýshilerdi bes myń jyl burynǵy Botaı mádenıetiniń dáýirine jeteleıdi. Ǵalymdardyń zertteýlerine súıene otyryp salynǵan qonysta ejelgi baspanalar, turmys-tirshilik kórinisteri men arheologııalyq oljalardyń kóshirmeleri qaıta jańǵyrtylǵan.
Ashyq aspan astyndaǵy «Botaı-Býrabaı» mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Raýan Erjanovtyń aıtýynsha, qonystaǵy árbir nysan Botaı qoǵamynyń áleýmettik qurylymy men ómir saltynan syr shertedi.
— Ortalyq turǵyn úıde rý kósemi turǵan. Onyń qolyndaǵy naıza, sadaq pen jebe, qanjyǵasyna baılanǵan ań terileri jáne otyrǵan taǵy bılik nyshandaryn bildiredi. Al úıdiń kireberisi basqa baspanalarǵa qaraǵanda alasa etip jasalǵan. Bul ishke engen adamnyń eńkeıip kirip, kósemge qurmet kórsetýin meńzeıdi, — deıdi ol.
Tarıh pen tabıǵat úndesken mundaı oryndar týrıstik baǵyttyń tartymdylyǵyn arttyryp qana qoımaı, ulttyq murany keler urpaqqa dáripteýge de úlken úles qosyp keledi. Sondyqtan Botaı-Býrabaı kesheni — ótken men búgindi jalǵaıtyn erekshe mádenı keńistik.
Eski «Volgadan» kabrıolet jasaǵan turǵyn
Býrabaı turǵyny Dıas Kereı eski «Volga» kóliginen kabrıolet jasap, kópshiliktiń nazaryn aýdardy. Jańasha keıipke engen kólik kýrortty aımaq kóshelerine shyqqan sátten-aq turǵyndar men týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan.
Qazir erekshe kólik Býrabaıdyń beıresmı sımvoldarynyń birine aınalyp úlgerdi. Tabıǵat aıasynda serýendegisi keletin qonaqtar arnaıy aqy tólep, kabrıoletpen óńirdiń kórikti jerlerin aralaıdy.
— Qazir bul kólikti týrısterdiń kóbi tanıdy. Óıtkeni onyń vıdeolary TikTok, Instagram jáne basqa da áleýmettik jelilerde keńinen taraldy. Baǵany da barynsha qoljetimdi ustaýǵa tyrystyq. Negizgi maqsatymyz — ár týrıstiń osy kólikpen serýendep kórýine múmkindik jasaý, — deıdi ol.
Býrabaıdyń taǵy bir týmasy, tájirıbeli saıahatshy Dáýlet Múrsal da óńirdiń týrıstik áleýetine joǵary baǵa beredi. Ol áleýmettik jelilerde saıahat taqyrybynda kontent ázirlep, otbasymen birge Qazaqstan men sheteldiń túrli óńirlerin aralap keledi.
Saıahatshynyń aıtýynsha, Býrabaıdyń basty artyqshylyǵy — ártúrli talǵam men bıýdjetke saı demalys túrleriniń bolýy.
— Býrabaıdy tabıǵaty uqsas ózge týrıstik baǵyttarmen salystyrsaq, kóptegen kórsetkish boıynsha aldyńǵy qatarda tur. Munda qarapaıym demalys úılerinen bastap joǵary deńgeıli qonaqúılerge deıin bar, ıaǵnı ár adam óz múmkindigine qaraı demalys túrin tańdaı alady, — deıdi Dáýlet Múrsal.
Onyń pikirinshe, tabıǵat aıasynda shatyr tigip demalý, otbasymen ýaqyt ótkizý nemese jaıly qonaqúıde tynyǵý sekildi múmkindikterdiń qatar usynylýy óńirdiń tartymdylyǵyn arttyra túsedi.
Tarıhty jańa tehnologııalarmen tanytqan mýzeı
Býrabaıdaǵy týrıstik baǵyttar tabıǵı kórikti jerlermen ǵana shektelmeıdi. Óńirge kelgen qonaqtar tarıhı-tanymdyq nysandardy da aralaı alady. Solardyń biri — zamanaýı tehnologııalardyń kómegimen ulttyq tarıhty tanystyratyn mýltımedıalyq mýzeı.
Munda tarıhı oqıǵalar men tulǵalar týraly aqparat dástúrli ekspozıtsııalarmen qatar jaryq, dybys jáne ınteraktıvti tehnologııalar arqyly usynylǵan. Osylaısha kelýshiler tarıhpen jańa formatta tanysýǵa múmkindik alady.
Ekskýrsııa jetekshisi Ásel Súıindikovanyń aıtýynsha, mýzeıdegi ınteraktıvti alańdar kelýshiler arasynda erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady.
— Týrıster sadaq atý oıynyn jıi tańdaıdy. Sondaı-aq VR-kózildirik arqyly kúresip kórýge nemese batyrlarmen birge júgirgendeı áser alýǵa bolady. Munda Qazaqstan tarıhyndaǵy mańyzdy shaıqastar kórsetilgen tarıhı karta ornalasqan. Al rý-shejire zalynda kelýshiler óz tegine qatysty málimettermen tanysa alady, — deıdi ol.
Maraldar mekeni
Býrabaıdaǵy erekshe demalys oryndarynyń biri — maral sharýashylyǵy. Munda kelýshiler maraldardy jaqynnan kórip, olardyń tirshiligimen jaqynyraq tanysa alady.
Ekskýrsııada qonaqtarǵa janýardy baǵyp-kútý, qorektendirý, ósirý erekshelikteri týraly aqparat beriledi. Sondaı-aq maral múıizinen alynatyn panta ónimderiniń qasıeti men ony saýyqtyrý maqsatynda qoldaný tájirıbesi tanystyrylady.
Qazaqstandyq agrotýrızm qaýymdastyǵynyń prezıdenti Halıda Áshimovanyń aıtýynsha, alǵashynda kópshilik bul jerde maral sharýashylyǵy baryn jáne panta eminiń damyǵanyn bile bermegen.
— Týrısterdi tartý úshin túrli jobalardy qolǵa aldyq. Astanadan arnaıy týrlar uıymdastyryp, bul jerdiń múmkindigin keńinen nasıhattadyq. Sonyń nátıjesinde 2025 jyly sharýashylyqqa 50 myńnan astam adam keldi. Qonaqúıimiz nebári alty bólmeden tursa da, kelýshiler qatary jyl saıyn artyp keledi, — deıdi Halıda Áshimova.
Munda qonaqtarǵa tek maral emes, mazmundy demalystyń birneshe túri usynylady. Demalys aýmaǵynda ulttyq dástúrdi dáripteıtin etnoaýyl jumys isteıdi. Kelýshiler atqa minip serýendeı alady, sadaq atyp kóredi, otbasylyq ekskýrsııalarǵa qatysady nemese túrli sheberlik sabaqtaryna jazylady. Tabıǵat aıasynda tynyǵyp, jaıly qonaqúıde qonýǵa da múmkindik bar.
Úsh jyldan keıin Býrabaıǵa kólikpen kelý shekteledi
Baǵdarlama qorytyndysy boıynsha Aqmola oblysynyń Týrızm basqarmasy basshysy Andreı Podgýrskıı túsirilim tobyna suhbat berip, óńirdegi týrıstik ınfraqurylymdy damytý baǵytynda qolǵa alynatyn sharalar týraly aıtty.
Onyń sózinshe, jergilikti turǵyndar kóterip júrgen Kenesary úńgiriniń mańyndaǵy máseleler nazardan tys qalǵan joq.
— Bıyl ulttyq park Kenesary úńgirine aparatyn baspaldaqty qaıta jóndeýden ótkizedi, — dedi Andreı Podgýrskıı.
Sondaı-aq ol tabıǵı aýmaqtardaǵy vandalızmniń aldyn alý úshin beınebaqylaý júıesi kúsheıtiletinin jetkizdi.
— Tabıǵat aıasynda qoqys qaldyratyndar, múlikke zııan keltiretinder nemese vandaldyq áreketke baratyndardyń barlyǵy kameralardyń baqylaýynda bolady. Jyl basynan beri beınekameralardyń kómegimen bes myńǵa jýyq quqyq buzýshylyq anyqtaldy, — dedi basqarma basshysy.
Onyń aıtýynsha, ulttyq park aýmaǵyndaǵy kólik keptelisin azaıtý baǵytynda da birqatar joba qolǵa alynbaq.
— 2029 jyldan bastap ulttyq park aýmaǵyna jeke avtokólikterdiń kirýin kezeń-kezeńimen shekteýdi josparlap otyrmyz. Osyǵan baılanysty qazirden bastap kelýshiler kólikterin qaldyratyn arnaıy avtoturaqtar salý kózdelgen. Bul — AQSh pen Eýropanyń kóptegen ulttyq parkterinde keńinen qoldanylatyn tájirıbe. Álemniń birqatar qoryǵy men ulttyq parkterinde kelýshiler tek jaıaý nemese velosıpedpen qozǵalady, — dedi Andreı Podgýrskıı.
Onyń aıtýynsha, mundaı sharalar tabıǵı aýmaqtarǵa túsetin júktemeni azaıtyp, týrıstik nysandardyń ekologııalyq tepe-teńdigin saqtaýǵa múmkindik beredi.
Sarapshylar baǵasy
Baǵdarlama qorytyndysynda sarapshylar Aqmola oblysynyń týrıstik áleýetine baǵa berip, salanyń damýyn tejep otyrǵan negizgi máselelerge toqtaldy.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen sáýletshisi Serik Rústembekov óńirdegi tazalyq máselesine nazar aýdardy.
— Tazalyq deńgeıine tómen baǵa berdim. Qoqys jáshikteriniń sanyn kóbeıtip, olardy ýaqytyly tazalap otyrsa, jaǵdaı edáýir jaqsarar edi, — dedi ol.
Al Qazaq geografııa qoǵamynyń týrızm jónindegi mamany Jansaıa Ǵanıqyzy týrıstik nysandarǵa qatynaý men tazalyq máselesin kóterdi.
— Týrıstik oryndarǵa aparatyn joldardyń sapasy men kólik keptelisi áli de ózekti. Sonymen qatar nysandardaǵy tazalyq pen tártipke erekshe kóńil bólý qajet. Týrıster sany artqan saıyn qoqys kólemi de kóbeıedi. Máselen, taýly aýmaqtardan kúnine segiz qap qoqys shyǵarylady. Sondyqtan bul másele ınfraqurylymmen qatar kelýshilerdiń mádenıetine de baılanysty, — dedi sarapshy.
«Ulttyq energııa únemdeý ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Eldos Abaqanov óńirdiń týrıstik áleýetin damytý baǵytynda aýqymdy jumystar atqarylyp jatqanyn atap ótti.
— Týrızmdi damytý boıynsha júıeli jumystar júrgizilip keledi. Degenmen qaldyqtardy basqarý máselesi áli de ózekti. Sondaı-aq ınfraqurylym tolyq qalyptaspaǵan, osy baǵytqa kóbirek kóńil bólinýi qajet, — dedi ol.
Jalpy qorytyndy boıynsha Aqmola oblysy 22 upaı jınady.
Aıta keteıik, buǵan deıin «Taza qala» júrgizýshileri Qostanaı óńirin aralap, týrıstik nysandardyń jaı-kúıin, tazalyǵy men kelýshilerge jasalǵan jaǵdaıdy saralady.
