«Taza qala» Batys Qazaqstanda: týrıstik áleýet pen ózekti máseleler

Alma baǵy qalaı týrıst tartyp jatyr?

Batys Qazaqstan oblysy týrızmdi tabıǵı baılyqpen ǵana emes, ekologııalyq mádenıetpen de ushtastyryp keledi. Munda jyl basynan beri respýblıkalyq «Taza Qazaqstan» aktsııasyna 85 myń turǵyn qatysqan. Óńirde tabıǵatty qorǵaý týrıstik tartymdylyqty arttyratyn mańyzdy faktorǵa aınalǵan.

Osy ustanymdy naqty ispen dáleldep júrgen azamattardyń biri — Qaırat Kárimov. Osydan 16 jyl buryn ol Oral mańyndaǵy segiz gektarǵa jýyq aýmaqty tazalap, alma kóshetterin otyrǵyzýdan bastaǵan eńbegin ǵylymı jobaǵa aınaldyrdy.

— Mundaı ǵylymı baq kásipkerler úshin qajet. Olar tájirıbe júrgizip otyrmaıdy. Sebebi almanyń qasıetin ashyp kórsetýi úshin keminde 7 jyl qajet. Sol jumysty biz atqaryp, bıznes ókilderine qandaı sort egýi qajet ekenin anyqtap beremiz, — dedi baq ıesi.

Búginde baqta alma aǵashynyń 200-ge jýyq sorty ósiriledi. Bul — sort avtorlarynan tikeleı jınaqtalǵan biregeı genofond. Reseılik selektsıoner-ǵalymdardyń baǵalaýynsha, mundaı ǵylymı baqtyń postkeńestik keńistikte balamasy joq. Ǵylymı qundylyǵymen qatar, baq týrıster úshin de tartymdy orynǵa aınalyp keledi. Munda almamen birge jemis-jıdektiń ondaǵan túri ósip jatyr.

Oraldyqtar neni ózgertkisi keledi?

Joba júrgizýshileri turǵyndarmen tildesip, qalanyń artyqshylyqtary men sheshimin kútken máseleler týraly pikirin tyńdaýdy umytpady. Kópshiliktiń aıtýynsha, Oralda otbasylyq demalysqa arnalǵan oryndar jetkiliksiz.

— Otbasylyq demalys oryndary az. Akvapark tipti joq deýge bolady. Aınalyp kelip Kırov saıabaǵyna kelemiz, — dedi jergilikti turǵyndar.

Al qalanyń tazalyǵyna qatysty pikir ortaq. Olardyń aıtýynsha, Oraldyń ortalyq bóligi taza ári uqypty. Alaıda eski aýdandar men keıbir qoǵamdyq oryndarda qoqys máselesi ózekti.

— Jaıyqtyń jaǵasynda sýǵa túsetin jerlerdi retke keltirý kerek. Turǵyndardyń tazalyq mádenıetin kóterý de kezek kúttirmeıtin másele, — deıdi oraldyq turǵyn.

Qala ınfraqurylymyna qatysty pikir de árkelki. Turǵyndardyń sózinshe, negizgi kóshelerdiń jol sapasy jaqsy bolǵanymen, keıbir aýmaqtarda kólik qozǵalysy jaısyzdyq týdyrady.

Sý týrızminen ańshylyqqa deıin

Batys Qazaqstanda sońǵy jyldary belsendi demalys baǵyttary qarqyn alyp keledi. Sonyń biri — sý týrızmi. Jaıyq ózeniniń jaǵasynda ornalasqan sapbord ortalyǵy óńirdiń jańa týrıstik núktesine aınalǵan. Munda nusqaýshylardyń kómegimen sapbordty meńgerip, ózen boıymen serýendeýge múmkindik bar.

Belsendi demalys munymen shektelmeıdi. Oraldan shamamen 250 shaqyrym jerdegi balyq jáne ańshylyq sharýashylyǵy da týrıster jıi baratyn oryndardyń biri.

Munda kelýshiler tabıǵat aıasynda tynyǵyp qana qoımaı, balyq aýlaý men ańshylyq mádenıetimen tanysady.

— Balyq pen ań aýlaý mádenıetin qalyptastyrý tabıǵatty qorǵaýǵa, ulttyq dástúrlerdi jańǵyrtýǵa negizdelgen. Ol janýarlar álemine uqypty qaraýdy, qaýipsizdik erejelerin qatań saqtaýdy talap etedi, — dedi kásipker Nurbek Nurseıitov.

Joba osydan 16 jyl buryn qolǵa alynǵan. Aýmaǵy 110 gektar bolatyn Ózek toǵany búginde óńirdegi týrızmniń iri ortalyqtarynyń birine aınaldy.

Sońǵy eki jylda munda kelýshiler sany aıtarlyqtaı artqan. Kásipkerdiń aıtýynsha, demalys ornyna Batys Qazaqstannan ǵana emes, Aqtaý, Atyraý óńirlerinen jáne Reseıden de týrıster keledi.

Jergilikti halyq bul aýmaqty Balyqty Sarqyl dep ataıdy. Buryn bos jatqan jerde búginde qonaq úı, arnaıy balyq aýlaý aımaqtary jáne týrısterge qajetti ınfraqurylym qalyptasqan. Ańshylyq maýsymynda munda mergender jınalsa, jyldyń basqa mezgilinde tabıǵat aıasynda tynyǵýdy qalaıtyndar kóp keledi. Arnaıy týrmen de, jeke kólikpen de jetýge bolatyn demalys orny Batys Qazaqstandaǵy ekotýrızmniń eń tartymdy baǵyttarynyń birine aınalyp otyr.

Úzdik týrıstik aýyl: Han ordasynyń áleýeti men máselesi

Han ordasy aýyly Oraldan 550 shaqyrym jerde ornalasqan. Bókeı han negizin qalap, Jáńgir han tusynda gúldengen tarıhı meken ótken jyly Qazaqstannyń úzdik týrıstik aýyldarynyń qataryna endi.

Baǵdarlama júrgizýshileri aýyldyń áleýetimen tanysty. Joly jóndelgen, sport kesheni men vızıt ortalyǵy jumys isteıdi. Alaıda tarıhı nysandardyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıtinin baıqadyq. Keı kósheler tolyq asfalttalmaǵan, balalarǵa arnalǵan oıyn alańdary joq, al XIX ǵasyrdan saqtalǵan ǵımarattardyń birqatary áli kúnge deıin qalpyna keltirilmegen.

— 1846 jyly salynǵan úıler bar. Bular tunǵan tarıh. Biraq qarjy bólinbeı jatqanynan bolar, áli jóndeý kórmedi, — dedi jergilikti turǵyn.

Soǵan qaramastan Han ordasy týrıster qyzyǵatyn tarıhı baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Ótken jyly munda 24 myńnan astam adam kelgen.

Aýyldaǵy tarıhı-mádenı mýzeı-qoryq Bókeı Ordasynyń baı murasyn tanystyratyn mańyzdy ortalyq sanalady.

— Ordadaǵy mýzeı isiniń negizi Jáńgir han tusynda qalandy. Keıin bastama óńir zııalylarynyń qoldaýymen jalǵasyp, 1962 jyly «Orda tarıhı-revolıýtsııalyq mýzeıi» ashylǵan, — dedi «Han ordasy» tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵynyń dırektory Gúlmarý Myrzaǵalıeva.

Aýyldan tórt shaqyrym jerde Jáńgir hannyń kesenesi ornalasqan. Mańǵystaýdyń aq ulýtasynan turǵyzylǵan memorıaldyq keshende han áýletiniń ókilderi jerlengen.

Han ordasynda qazaq dalasyndaǵy alǵashqy aýrýhana, dárihana, baspahana jáne qazynashylyq ǵımaratynyń tarıhymen tanysýǵa bolady. Alaıda 1841 jyly Jáńgir han saldyrǵan qazaq dalasyndaǵy alǵashqy zaıyrly mektep búginge jetpegen. El tarıhynda aıryqsha oryn alatyn murany zertteý jumystary áli de jalǵasýy qajet.

Kınogerler tańdaǵan tarıhı meken

Han ordasynyń tarıhı kelbeti kınogerlerdi qyzyqtyryp otyr. Aýylda rejısser Jandos Qusaıynovtyń «Qosshyǵulov. Shokolad fabrıkasy» kórkem fılminiń túsirilimi júrip jatyr. Kartına XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda ómir súrgen qazaqtyń tuńǵysh kásipkerleriniń biri Baımuhambet pen Qurmanǵalı Qosshyǵulovtardyń taǵdyryna arnalǵan.

— Bul — keremet, taptyrmas lokatsııa. Tarıhı fılmdi kórermenniń júregine jetkizý úshin barymyzdy salamyz, — dedi teatr jáne kıno akteri Ádil Ahmetov.

Han ordasynyń tarıhı ǵımarattaryn halyqaralyq deńgeıdegi kıno mamandary da joǵary baǵalaıdy.

— Aýylda barlyǵy unady. Munda tipti baǵdarsham janyp tur. Al tarıhyna kelsek, júrekti qozǵaıdy, — dedi Oskar syılyǵy qazylar alqasynyń quramyna engen Erkinbek Pitiralıev.

Aspan týrızmi men shıpajaı áleýeti

Batys Qazaqstanda belsendi demalysty unatatyndar úshin de múmkindik mol. Sonyń biri — 90 jyldan beri jumys istep kele jatqan Oral aeroklýby. Búginde kez kelgen adam nusqaýshymen birge motorly ushaqpen nemese planermen áýege kóterilip, óńirdi qus bıiginen tamashalaı alady.

Osy ýaqytqa deıin munda 1 500-den astam ushqysh daıarlanǵan. Olardyń qatarynda qazaqtan shyqqan tuńǵysh áskerı ushqysh qyz Hıýaz Dospanova da bar.

Belsendi demalystan góri tynyǵýdy qalaıtyndar úshin óńirde shıpajaı týrızmi damyp keledi. Oblys ortalyǵynan nebári jarty saǵattyq jerde ornalasqan emdeý-saýyqtyrý kesheni 20 jyldan astam ýaqyt boıy úzdiksiz jumys istep keledi. Munda kelýshiler tabıǵı mıneraldy sýmen em alyp, basseın, massaj jáne túrli saýyqtyrý qyzmetterin paıdalana alady. Keshende tórt juldyzdy qonaqúı de bar.

— Ol býynǵa, júrek-qan tamyrlary júıesine jaqsy áser etedi. Tsırkýlıarly dýsh, emdik balshyqtyń bári bar. Al mundaı mıneraldy sý Qazaqstanda sırek kezdesedi, — dedi shıpajaı dırektory Aınur Ǵabdýllına.

Shıpajaıda tórt korpýs jumys isteıdi, kelýshilerge 80-ge jýyq maman qyzmet kórsetedi. Emdeý úderisi zamanaýı medıtsınalyq qural-jabdyqtarmen júrgiziledi.

Alaıda óńirdegi týrıstik áleýet pen emdeý ınfraqurylymyna qaramastan, sheshimin kútken máseleler de joq emes. Shıpajaı ornalasqan aýyl Keńes dáýirinde osy emdeý keshenimen birge qalyptasqan. Biraq sodan beri aýyl kóshelerine asfalt tóselmegen.

Eıfeldiń izi Jalpaqtalda

BQO-da zamanaýı kelbetimen erekshelenetin aýyldardyń biri — Jalpaqtal. Tarıhı nemese tabıǵı nysandarymen emes, turǵyndarynyń bastamasymen tanylǵan eldi meken birneshe aı buryn búkil eldiń nazaryn aýdardy. Munda Parıjdegi Eıfel munarasynyń úlgisimen salynǵan 30 metrlik «Yntymaq» munarasy boı kóterdi.

Ony mektep bitirgenderine 20 jyl tolǵan túlekter týǵan aýylyna tartý etken. Jobanyń avtory — osy aýyldyń týmasy.

— Jalpaqtalda bul úrdis búgin bastalǵan joq. Men buryn balalar oıyn alańdaryn, fýtbol alańdaryn jasaýǵa qatystym. Keıin erekshe nysandar paıda bola bastady. 2024 jyly túlekter Altyn dombyra ornatty. 2025 jyly Altyn kitap jasaldy. Al bıyl mektep bitirgenderine 20 jyl tolǵan túlekter 30 metrlik «Yntymaq» munarasyn syıǵa tartty, — dedi ol.

Jalpaqtalda túlekterdiń týǵan aýylyna tartý jasaýy dástúrge aınalǵan. Sondyqtan munda balalar jáne sport alańdarynan bastap, túrli sáýlet nysandaryna deıin jergilikti turǵyndardyń qoldaýymen boı kótergen.

— Úsh dánekerleýshi bolyp jumys istedik. Bir jylǵa jýyq ýaqyt jumsadyq. Eń qıyny — tasymaldaý boldy. Bólshekteri óte úlken bolǵandyqtan, ony jetkizý men qurastyrý ońaıǵa túsken joq, — dedi usta.

Batys Qazaqstannyń jańa baǵyty

Baǵdarlama júrgizýshisi Shalqar kóliniń jaǵasynda Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Qalııar Aıtmuhambetovpen óńirdegi týrızmdi damytý josparlary týraly suhbattasty.

Oblys ákimi orynbasarynyń aıtýynsha, óńirde 443 eldi meken bar. Soǵan qaramastan negizgi basymdyq týrıstik áleýeti joǵary aýyldardy damytýǵa berilip otyr.

— Han ordasy aýylynda sport kesheni ashyldy. Kelesi kezekte basqa da ınfraqurylymdyq máseleler kezeń-kezeńimen sheshiledi, — dedi Qalııar Aıtmuhambetov.

Óńirde jańa týrıstik jáne demalys nysandaryn ashý da josparlanǵan. Sonyń biri — Oral qalasynda salynatyn ekopark.

— Qalada aýmaǵy 249 gektar bolatyn ekopark ashý josparlanyp otyr, — dedi oblys ákiminiń orynbasary.

Sonymen qatar Aqjaıyq shıpajaıyn damytýǵa jeke ınvestıtsııa tartý kózdelgen. Qazirgi ýaqytta nysandy senimgerlik basqarýǵa berý boıynsha konkýrs jarııalanǵan.

Sarapshylar ne deıdi?

Baǵdarlama dástúrine saı sapar sońynda sarapshylar Batys Qazaqstan oblysynyń týrıstik áleýetine baǵa berdi. Olardyń pikirinshe, óńirdiń múmkindigi joǵary bolǵanymen, ınfraqurylym men qyzmet kórsetý sapasyn jetildirý qajet.

Sáýletshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen arhıtektory Serik Rústembekov Oral qalasynyń kelbetine oń baǵa berdi. Alaıda ol tarıhı nysandar ornalasqan aýmaqtarǵa kóbirek kóńil bólý kerek dep esepteıdi.

— Qala jap-jasyl. Biraq Han ordasynyń mańaıy sharshaǵany kórinip tur. Joly nasharlaý, — dedi Serik Rústembekov.

QR Týrızm jáne sport mınıstrliginiń resmı ókili Meıramǵazy Saparǵalıevtiń aıtýynsha, týrıstik nysandardy damytý olardy abattandyrýmen qatar júrýi tıis.

— Eıfel munarasynyń kóshirmesi qoıylǵan. Endi onyń mańaıy da jaınap turýy qajet, estetıkalyq kelbetin durystaý kerek, — dedi ol.

Týrızm salasynyń sarapshysy Bazarbek Qamysbaev ta óńirdiń áleýetin joǵary baǵalady.

Onyń pikirinshe, Batys Qazaqstanda týrıstik nysandar jetkilikti, endigi negizgi mindet — servıstiń sapasyn kóterý. Osylaısha, BQO jalpy esepte 22 upaı jınady.

Eske salaıyq, buǵan deıin joba túsirilimi Atyraýda júrgizildi.