Taza bolsa tabıǵat, aman bolar adamzat

Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­tsııasynyń 6 jáne 38-baptaryna sáıkes, jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósim­dikter men janýarlar dúnıesi, basqa da ta­bıǵı resýrstardyń memleket menshiginde bolatyndyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy­nyń azamattary tabıǵatty saqtaýǵa jáne tabıǵat baılyqtaryna uqypty qaraýǵa min­detti ekendigi taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetilgen. Osyǵan oraı atalǵan zań­namanyń oryndalýyna múddelilikpen bir­ge onyń tolyqqandy júzege asýyna jaýapty ýákiletti organ bolýy tıis. Sonymen birge qoǵamnyń árbir múshesi tabıǵat baıly­ǵy­nyń talan-tarajǵa túspeýine yqpal etýge mindetti. Degenmen, dál qazirgi kezde Ata Zańdaǵy atalmysh baptar júz paıyz oryn­dalýda deýge negiz bolmaı tur. Tabıǵat baı­lyǵynyń mundaı jaǵdaıy prokýratýra organdaryn beı-jaı qaldyrmaı qatty alań­datyp otyr. Osyǵan baılanysty ob­lys prokýratýrasy tabıǵı resýrstardy saq­taýǵa qatysty sot organdarymen qa­ralǵan ákimshilik quqyq buzýshylyqtar tý­raly isterdiń 2015 jylǵy jáne bıyl jyl­dyń jartyjyldyǵyna taldaý jasady.Taldaý barysynda anyqtalǵandaı bıylǵy jyldyń jartyjyldyǵynda oblystyń birinshi satydaǵy sottarynda ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly 42 is, 2015 jyl­dyń 12 aıynda 114 is qaralǵan. Іsterdiń basym bóligi naqtyraq aıtqanda, 23 is ja­baıy ańdar men ósimdikterdi nemese olar­dyń bólikterin zańsyz alý, satý, tasy­mal­daý, saqtaý, ustaý sekildi zańsyzdyqtarǵa baılanysty bolsa, 11 is balyq aýlaý jáne ba­lyq, basqa da sý janýarlary resýrs­taryn qorǵaý tártibin buzýǵa qatysty. So­nymen qatar ańdy paıdalaný jáne ustaý tártibin buzǵan, sý qorǵaý aýmaqtary men sý nysandarynyń mańyna zańsyz qurylys salý, aǵashtar men butalardy zańsyz kesý derekterine qatysty ister qozǵalǵan. Taǵy bir nazar aýdaratyn kúrdeli jaǵdaı - zań­syz balyq tasymaldaýdyń tym artyp ket­keni. Buǵan ótken jyldyń jarty­jyldy­ǵynda osyndaı 9 oqıǵa tirkelse, bıylǵy jar­­tyjyldyqta zańsyz balyq tasymal­daý­ǵa qatysty 23 derektiń beti ashylǵany dá­lel bola alady. Balyq jáne taǵy basqa da sý janýarlaryn zańsyz aýlaýǵa, tasymal­daýǵa, saqtaýǵa qatysty qozǵalǵan ister ne­­gizinen ózen-kólderi kóp Balqash, Alakól, Talǵar jáne Eńbekshiqazaq aýdandyq sot­tarynda qaralǵan. Oblystyń birinshi sa­tydaǵy sottarynda jalpy somasy 1 816 415 teńge aıyppul salý jóninde 41 qaýly shy­ǵarylsa, aıypty bolyp qalǵandar osy somanyń 914 005 teńgesin óz erikterimen óte­gen. Qorshaǵan ortany qorǵaý zańna­masyn belden basý arqyly memleketke 

5 387 290 teńge zııan kelgenin de aıta ketken jón. Quqyq buzýshylyqtyń quraly bolyp tabylatyn aý-quraldardy jáne taǵy basqa da buıymdardy tárkileý 24 iste qolda­nyl­ǵan.Taldaý barysynda belgili bolǵandaı, sot tájirıbesi zań talaptaryna saı qol­da­nylyp, sheshimder zańdy turǵyda shyǵa­rylyp jatqanyna qaramastan, birinshi satydaǵy sottar tarapynan jekelegen zań buzýshylyqtardyń tirkelgenin joqqa shy­ǵarýǵa bolmaıdy. Atalǵan sottardyń ta­rapynan ákimshilik isterdi qaraý kezinde aıyptalýshynyń qorshaǵan ortaǵa kel­tir­gen zııany jetkilikti túrde zerttelmegen jáne ÁQBtK-niń 59-babyndaǵy 1-bólim­-niń talaptary saqtalmaǵan. Máselen, Balqash aýdandyq sotynyń 2015 jylǵy 
29 sáýirdegi qaýlysymen aıyptalýshy J. degen azamattyń balyq aýlaý tártibin óreskel túrde buzǵany naqtylanyp, onyń 200 metrlik aýy tárkilenip, 20 AEK kó­leminde aıyppul salynǵan. Іsti qaraý ba­rysynda jazaǵa tartylýshynyń zańsyz áreketiniń saldarynan memleketke 15 579 teń­ge mólsherinde zııan kelgeni jáne ony quqyq buzýshynyń moıyndaǵanyna qara­mastan, sot onyń zalaldyń ornyn tolty­rýyna ruqsat etpegen. Mundaı keleńsiz­dik­terdiń jıi aldan shyǵatyndyǵy, birinshi sa­tydaǵy sottardyń zalaldy óndirip alý ınstıtýttaryn durys qoldanbaıtyndy­-ǵyn kórsetip otyr. Bul óz kezeginde mem­le­ketke zııan shektirip otyr. Buǵan qosymsha atalǵan sottardyń tarapynan merzimniń ótip ketýin durys eseptemeýge qatysty de­rekter de jıi aldan shyǵady. Sonymen bir­ge osyǵan kerisinshe jaýapqa tartý merzimi ótip ketkendigine qaramastan, sottardyń quqyq buzýshyny jazaǵa tartýy da kórinis beretinin aıta ketken abzal. Mundaı jaýap­syzdyqty Qarasaı aýdandyq jáne Qap­shaǵaı qalalyq sottarynan kezdestirýge bolady. Merzimge qatysty zańdylyqtyń saqtalmaýyna baılanysty keleńsizdikter prokýrorlardyń narazylyǵy men oblys­tyq sottyń qoldaýynan soń baryp zań aıasynda sheshimin tapty. ÁQBtK-tiń 383-babynyń 3-bóliginde balyq aýlaý tár­tibin buzý, balyq aýlaýǵa tyıym salynǵan merzimde ruqsat etilmegen quraldarmen balyq aýlaýǵa qatysty jaýaptylyq qa­rastyrylǵan. Alaıda laýazymdy tulǵa­lar ákimshilik óndiris qozǵaý kezinde oqıǵada qylmystyq quqyq buzýshylyq quramynyń bar nemese joq ekenin der kezinde shesh­peıdi. Máselen, Qapshaǵaı sý qoımasynyń №12 ýchaskesinde balyq aýlaýǵa tyıym sa­lynǵan merzimde qoldanýǵa ruqsat etil­meıtin tormen balyq aýlaǵan ıÝ. degen aza­matqa qatysty hattama toltyrylyp, sol kúni-aq sotqa jiberilgen. Qapshaǵaı qala­lyq soty qaýlysymen ıÝ-ǵa qatysty iste ÁQBtK-niń 383-baby 3-bóliginde qaras­tyrylǵan quqyq buzýshylyq quramy­nyń bolmaýyna baılanysty ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is óndirisi qysqar­tyl­ǵan. Osy qalalyq sotta B., S., R. jáne O. degen azamattarǵa qatysty dál osyndaı ister qysqartylǵan. Prokýrordyń ótinishi boıynsha atalǵan ister boıynsha jeke qaý­lylar shyǵarylyp, joǵaryda atalǵan aza­mattar tártiptik jaýapkershilikke tar­tyl­dy. Sondaı-aq birinshi satydaǵy sottar isti qaraý barysynda Aýylsharýashylyǵy mı­nıstriniń 2015 jylǵy 16 qańtardaǵy «Qol­danýǵa ruqsat etilgen kásipshilik jáne ká­sipshilik emes balyq aýlaý quraldarynyń túrleri men tásilderiniń tizbesin bekitý týraly» №18-04/17 buıryǵy boıynsha qoldanýǵa tyıym salynǵan sıntetıkalyq neılon jáne basqa da sıntetıkalyq mo­nojipterden toqylǵan balyq aýlaıtyn aýlaryn quqyq buzýshylarǵa qaıtaryp beredi jáne sol áreketi arqyly olardyń zańsyz kásipti qaıta jalǵastyrýyna jol ashady. Zaman talaby alǵa jyljyǵan jyl­darmen birge ózgerip turady. Osyny eskere otyryp, qoldanystaǵy zańnamaǵa tolyq­tyrýlar engizý qajettigi aıtpasa da túsi­nikti. Sondyqtan qylmystyq qural bolyp tanylǵan aý-quraldardy, qaıyqtardy, ot­pen atylatyn qarý jáne taǵy basqa da jabdyqtardy tárkileýge qatysty tar­maq­tardy qataıta túsken jón-aý dep oılaımyn. ÁQBtK-niń 45-baby 1-bóligine sáıkes ákim­shilik quqyq buzý barysynda qolda­nylǵan qural, sol sııaqty ákimshilik quqyq buzý arqyly alǵan múlik belgilengen zań­namalar tártibimen memleket menshigine máj­búrlep óteýsiz berýge jatady. Degen­men, atalmysh baptyń 4-bóliginiń talap­taryna sáıkes, tárkileý sot tarapynan qoldanylǵanymen, ákimshilik jaza túrinde tıisti baptarda qarastyrylǵan jaǵdaıda, ıaǵnı qosymsha jazalaýdyń balamaly túri bar bolǵanda sot mundaı jazany alyp tastaýy da múmkin. Munyń sońy joǵary­daǵydaı keleńsiz jaǵdaılarǵa uryndy­ra­-dy. Osyǵan baılanysty ÁQBtK-niń keıbir baptarynyń sanktsııalarynan qosymsha jaza qoldaný boıynsha balamaly norma­lardy alyp tastaý qajet dep esepteımin. Óıt­keni tárkileýdi mindetti qoldaný jó­nindegi naqty normalardyń bolýy ÁQBtK-niń 40-baby 2-bóliginde kórsetilgen maq­satqa qol jetkizýge yqpal etetini anyq. Jal­py, ákimshilik jaza quqyq buzýshylyq jasaǵan adamdy tárbıeleýge, zańnamalar ta­laptaryn saqtaý men quqyqtyq tártipti qurmetteýge, sol sııaqty quqyq buzýshy­lar men basqa da azamattardyń quqyq bu­zýshylyǵynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan mundaı usynystar zań buzý­shylyqtardyń aldyn alýǵa kómektesedi dep oılaımyn. Mysaly, balyq aýlaý tártibin óreskel buzǵany, ıaǵnı tyıym salynǵan merzimde, ruqsat etilmeıtin quraldarmen balyq aýlaý, sol sııaqty balyq resýrs­tary men sý janýarlaryn paıdalanýdyń bas­qa da túrlerin júzege asyrý tártibin óreskel buzǵany úshin (ÁQBtK-tiń 383-baby 3-bóligi) zań shyǵarýshylar tarapy­nan qosymsha jaza - ákimshilik quqyq buzý­shy­nyń quralyn jáne (nemese) qa­-rýyn tárkileý qarastyrylǵanymen kóbine bul shara qoldanylmaıdy. Sottar tara­pynan ákimshilik jaza qoldaný kezinde zańsyz aýlanǵandar ǵana tárkilenip, quqyq buzý kezinde qoldanylǵan quraldar, má­se­len, qaıyqtar, túrli motorlar jáne t.b. zattar kóbine quqyq buzýshynyń ózine qaı­tarylady. Sýdıalardyń sheshimderinde quqyq buzýshynyń qorshaǵan ortaǵa kel­tirgen shyǵyndy óteýi týraly másele zert­telmeıtini, shyǵyndy óteýdi talap etpeı­tini jıi kezdesedi. Joǵaryda aıtylǵan­-
darǵa súıene otyryp, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy zańnamalar áli de je­tildirýdi qajet etedi degen oıymyz bekı túsedi. 
Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy qoldaný boıynsha ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterge qatysty jazaǵa tartý zańda kórsetilgenimen, birinshi satydaǵy sottardyń kóp jaǵdaıda ony qol­danbaıtyndyǵy taldaý barysynda belgili bolyp otyr. Sol sebepti de joǵaryda kór­setilgen keleńsizdikter oryn alyp kelgen. 
Nátıjesinde oblys prokýratýrasy birinshi satydaǵy sottardyń zańǵa qaıshy shyǵarǵan aktilerine narazylyq keltirip, oǵan oblystyq sot qoldaý kórsetýde.
Birinshiden, ÁQBtK-niń 383-baby 3-bó­liginde balyq aýlaý tártibin óreskel buzǵan, biraq jazalaıtyn qylmystyq áreketi bol­maǵan jaǵdaıda ǵana ákimshilik jazaǵa tartý qarastyrylǵan. Qoldanystaǵy zańnama­larda qandaı jaǵdaıda materıaldardy protsessýaldyq sheshim shyǵarý úshin quqyq qorǵaý organdaryna jiberý kerek, qandaı jaǵ­daıda jiberilmeıdi, sol jaǵy aıqyn­dalmaǵan. 
Zań buzýshy áreketin dárejeleý sheginiń naqty emestiginen tájirıbe barysynda túr­li túsinbestikter týyndap jatady. Buǵan deıin mundaı máselede Joǵarǵy Sottyń 2004 jylǵy 26 qarashasyndaǵy №18 «Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly zańnama­lardy sottardyń qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly» normatıvtik qaýlysy basshylyqqa alynatyn. Alaıda, jańa ÁQBtK-i qoldanysqa engizilgennen beri Joǵarǵy Sottyń atalǵan qaýlysy kúshin joıdy. 
Ekinshiden, ýákiletti organ tarapynan jeke materıaldarǵa qatysty zań buzý­shy­lyq boıynsha qabyldanǵan sot qaýlyla­ryn qaıta qaraý týraly prokýratýra or­gandaryna ótinish berilmeıdi. 
Sondyqtan osyǵan baılanysty ÁQBtK-ge, atap aıtqanda ÁQBtK-niń 830-babynyń 6-bóligine tıisti túzetýler engizý qajet dep esepteımin. 
Úshinshi másele ÁQBtK-niń 383-baby 3-bóligine qatysty. Munda qarastyryl­ǵan balamaly negizde tárkileý túrindegi qosym­sha jazalaýdy qoldaný quqyq buzý­shylyqty qaıtalamaýǵa nemese onyń al­dyn alýǵa yqpal ete almaıdy. Quqyq buzý kezinde qoldanylǵan quraldar men qarýlar ıesine qaıtarylyp beriletindikten, ol aza­mattyń quqyq buzýshylyqty qaıta jasa­maýyna kim kepil?! 
Osyǵan baılanysty quqyq buzý bary­synda qoldanylǵan quraldar men qarýlar mindetti túrde tárkileýdi engizý arqyly joǵaryda atalǵan baptardyń sanktsııa­la­ryn­daǵy jazalaýdyń qosymsha túrin qa­tań­datý qajet dep bilemin. 
Ǵabıt MIRAZOV, Almaty oblysynyń prokýrory, 3-synypty memlekettik ádilet keńesshisi