Taıaý Shyǵystaǵy soǵys stagflıatsııaǵa qalaı áser etedi — brıtanııalyq sarapshy
ASTANA. KAZINFORM — Óńirdegi maıdan ekonomıkalyq ósimniń quldyraýy men ınflıatsııanyń ósýi, ıaǵnı stagflıatsııaǵa sebep bolyp jatyr. Brıtanııalyq «Chatem-Haýs» halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Devıd Lýbın osyndaı pikir bildirdi.
Onyń baǵalaýynsha, atalǵan soǵys ár elge ártúrli deńgeıde zardabyn tıgizip otyr. Keı memleketterde aqsha qunsyzdansa, al ózgelerinde ekonomıkalyq ósim toqyraǵan.
AQSh-taǵy ınflıatsııalyq stsenarıı
Amerıkada, negizinen, ınflıatsııa basty máselege aınalady. Degenmen, ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaýy da baıqalady. Sol sebepti, qarjylyq-nesıelik saıasat qatańdap, qarjylyq naryqta ózgerister bolýy múmkin.
— AQSh — iri munaı óndirýshi jáne iri energııa eksporttaýshy el. Soǵan qaramastan, onyń ekonomıkasy, ásirese, eńbek naryǵy men jumys kúshine suranys árdaıym qyl ústinde turǵandaı kúıde. Sondyqtan ınflıatsııa asa aýyr tııýi múmkin, — dedi Lýbın.
Másele ınflıatsııamen shektelmeı, ekonomıkalyq quldyraýǵa ulasýy da yqtımal. Óıtkeni, ınflıatsııa saldarynan qarjylyq-nesıelik saıasat qatańdatylyp, paıyzdyq mólsherleme joǵarylatylýy ábden múmkin. Bul AQSh ekonomıkasynyń kúrt baıaýlaýyna ákeletini shúbásiz. Ádette, amerıkalyqtar qaltasy juqara bastaǵanyn túsinse, shyǵyndaryn azaıtady. Sondyqtan ekonomıkanyń toqyraýyna qarjylyq-nesıelik saıasattyń qatańdatylýy ǵana emes, qundy qaǵazdar naryǵynyń quldyraýy da áser etedi.
Eýropa men Azııanyń energııaǵa táýeldiligi
Eýropa men Azııaǵa maıdan basqa jaǵynan kesirin tıgizedi. Atalǵan eki qurlyqqa energııa resýrstary Parsy shyǵanaǵy arqyly keledi. Demek, soǵys saldarynan olardyń toqtaýy ne keshigýi óndiristiń toqyraýyna, ınflıatsııaǵa jáne ınvestıtsııanyń tómendeýine ákelýi múmkin. Ondaı jaǵdaıda ekonomıka da zardap shegedi.
— Azııadaǵy keı elderdiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı zaqym keledi. Qazirdiń ózinde keı aımaqtardaǵy kompanııalar qyzmetkerlerin qashyqtan jumys isteý rejımine kóshirip, meıramhanalar men dúkender jabylyp, ishki áýe tasymaldary toqtap jatyr. Basqa da ekonomıkalyq shekteýlerge kýá bolyp otyrmyz. Munyń bári, álbette, ekonomıkaǵa keri áserin tıgizedi, — deıdi sarapshy.
Devıd Lýbınniń pikirinshe, bárinen de damýshy elderge tónetin ekonomıkalyq qater tym joǵary. Olardyń qataryna energııany syrttan alatyn ári bıýdjeti shekteýli Úndistan, Bangladesh, Pákistan, Shrı-Lanka jatady. Sondaı-aq Saharanyń ońtústigindegi memleketter de — osy tizimde. Sebebi olarda energııa baǵasynyń ósýi lezde áleýmettik-ekonomıkalyq qıyndyqqa ulasady.
Qytaıdyń turaqtylyǵy men uzaqqa sozylatyn syn-qaterler
Álemdik geosaıasattyń ýshyǵýyna qaramastan, mamannyń sózinshe, Qytaıdyń murtyn balta shappaı otyr.
— Qytaı munaı, gaz jáne elektr energııasyna sonshalyqty táýeldi emes. Ol, negizinen, ishki resýrstaryna — kómir, gıdroenergııa jáne jel energııasyna súıenedi. Sondyqtan munaı men gaz ımportynyń baıaýlaýy bul elge aıtarlyqtaı áser etpeıdi, — dep túsindirdi Lýbın.
Sonymen birge, jınaǵan qory men áli de jetkizilip jatqan munaı Qytaıǵa basymdyq beredi. Inflıatsııalyq jaǵdaıdyń túbegeıli ózgesheligi de ról oınaıdy.
— Inflıatsııa tym asqynyp ketken AQSh-tan aıyrmashylyǵy — Qytaıda, kerisinshe, deflıatsııa baıqalady. Sondyqtan energııa baǵasynyń ósýi oǵan qaýip tóndirmeıdi. Batys elderine qaraǵanda, Qytaı ınflıatsııany jeńil eńseredi, — deıdi ol.
Qaýip-qater sheńberiniń keńeıýi jáne uzaq merzimdi saldar
Zertteýshi energetıkadan ózge salalarǵa da qater bar ekenin aıtady.
— Parsy shyǵanaǵy arqyly energııa resýrstary ǵana emes, tyńaıtqysh, gelıı, kúkirt qyshqyly, munaı-hımııa ónimderi, alıýmınıı de tasymaldanady. Bul materıaldardyń jetkizilýi de kedergige ushyrap jatyr, — dep tarqatty ol.
Sol sebepti Taıaý Shyǵystaǵy soǵys álemdegi barlyq eldiń memlekettik shyǵynyn kóbeıtip, qaryzyn arttyrýy múmkin.
— Jahan elderi qorǵanys qabiletin kúsheıtý úshin ǵana emes, taýar tasymalyndaǵy turaqtylyqty jáne energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda da memlekettik shyǵyndaryn ósiredi. Paıdaly qazbalardan alynatyn energııaǵa táýeldilikti tómendetýge de talpynady, — dep atap ótti sarapshy.
Devıd Lýbın sóziniń qorytyndysynda Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyzdyq energetıkalyq naryqtyń shamadan tys sharyqtaýyna ákeletinin jetkizdi.
— Aldaǵy ýaqytta Iran osylaı qalaǵan ýaqytynda Ormýz buǵazyn jaba beretin bolsa, munaı men gaz tasymaly da jıi kedergige ushyraıdy. Demek, energııanyń jahandyq naryǵyna úzdiksiz qater tónedi. Mundaı turaqsyz jaǵdaıda munaı-gazdyń baǵasy da ádetten tys qymbat bolady. Bul energııa resýrstarynyń quny soǵys, shıelenis kezinde ǵana emes, beıbit ýaqytta da tym sharyqtap ketýine yqpal etedi, — dep túıindedi sarapshy.
Aıta keteıik buǵan deıin EO energııa óndirý kólemin arttyrý múmkindikterin qarastyryp jatqanyn jazǵanbyz.
Sondaı-aq AQSh-ta elektr energııasynyń baǵasy kúrt ósti.
Irak Ormýz buǵazyn aınalyp ótip, Sırııa arqyly munaı eksporttaı bastady.
Al Japonııa qazaqstandyq munaıǵa kóshýdi kózdep otyr.
