Taıaý Shyǵystaǵy eskalatsııa: qaýipsizdik, munaı jáne jahandyq saıasat
ASTANA. KAZINFORM – Taıaý Shyǵysta geosaıası tepe-teńdik kúrt buzyldy. AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy aýqymdy áskerı operatsııasy, Irannyń qarymta soqqysy, joǵary laýazymdy tulǵalardyń qazasy men Parsy shyǵanaǵyndaǵy turaqsyzdyq – munyń bári aımaqtyq emes, jahandyq saldary bar kezeńniń bastalǵanyn ańǵartady. Álemdik tártip arhıtektýrasy kóz aldymyzda ózgerip jatyr. Jibek Joly arnasyndaǵy «Taldaý» jobasynda Taıaý Shyǵystaǵy dúrbeleń jan-jaqty saralandy.
Kelissózden keıingi qarýly qadam
Senbi kúni Amerıka Qurama Shtattary Izraılmen birigip, Iranǵa joıqyn soqqy jasady. Izraıldiń Qorǵanys mınıstri Israel Kats Tegerannan tónetin qaýipti seıiltý úshin preventıv soqqy jasadyq dep málimdedi.
Reuters derekkózi áskerı áreket AQSh-pen kelisilgenin jazǵan. Anonımdi ınsaıderdiń aıtýynsha, operatsııa birneshe aı buryn josparlanǵan, al naqty ýaqyty birneshe apta buryn aıqyndalǵan.
The New York Times óz deregine súıenip, soqqy áýeden de, teńizden de jasalyp jatqanyn jazdy. Kóp uzamaı AQSh prezıdenti Donald Tramp óziniń Truth Social jelisinde 8 mınýttyq beıneúndeý jarııalap, AQSh Iranǵa qarsy qımylǵa tikeleı aralasyp otyrǵanyn rastady.
Qaýip dep otyrǵany – Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy men alysqa ushatyn zymyran ázirlemesi. AQSh prezıdenti zymyran óndirisin jermen jeksen etemiz dep aıbat shekti. Ári Islam revolıýtsııasynyń saqshylaryn berilýge shaqyrdy.
Bir qyzyǵy, 26 aqpan kúni, ıaǵnı áskerı soqqylardan eki kún buryn Jeneva qalasynda AQSh pen Iran arasyndaǵy kelissózderdiń úshinshi raýndy ótken edi. Oǵan AQSh tarapynan Stıv Ýıtkoff pen Djared Kýshner, Iran tarapynan Syrtqy ister mınıstri Abbas Arakchı qatysqan. Nátıjesine kóńili tolmaǵan Vashıngton áskerı stsenarııge kóshti.
Bılik vakýýmy men Irannyń qarymtasy
Qaqtyǵys bastalǵannan keıin ızraıldik BAQ Irannyń joǵary kósemi Aıatolla Álı Hameneıdiń qaza bolǵany týraly aqparat taratty. Keıin málimetti Donald Tramp rastady. Artynsha Irannyń resmı memlekettik BAQ quraldary da joǵary kósemniń qazasy jaıly jarysa jazdy.
AQSh pen Izraıl onyń rezıdentsııasyna áýeden soqqy jasaǵany aıtyldy. Qaza bolǵandardyń qatarynda otbasy músheleri de bar. Eldi 37 jyl basqarǵan kósemniń ólimine baılanysty jeti kúndik demalys pen qyryq kúndik aza jarııalandy.
Dál sol kúni Iran birqatar áskerı basshylarynan aıyryldy. Atap aıtqanda, Islam revolıýtsııasy saqshylary korpýsynyń bas qolbasshysy Muhammed Pakpýr, qorǵanys keńesiniń basshysy Álı Shamhanı, qorǵanys mınıstri Azız Nasırzade qaza tapty.
Kóp kúttirmeı Iran qarymta jaýap berip, Parsy shyǵanaǵyndaǵy Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt, Katar, Bahreın aýmaǵyndaǵy nysandardy atqylady. Sonyń saldarynan Dýbaı, Ábý-Dabı, Doha áýejaılary ýaqytsha jabylyp, kólik-logıstıkalyq kollaps ornady.
Myńdaǵan jolaýshy, onyń ishinde qazaqstandyqtar da shetelde bógelip qaldy.
Iran munyń sebebin tarqatty.
Ormýz buǵazy qysymnyń tetigine aınaldy
Qaqtyǵys munaı naryǵyna da tikeleı áser etedi. Sebebi álemdik munaı tasymalynyń shamamen 20 paıyzy ótetin Ormýz buǵazy – strategııalyq mańyzy zor aımaq. Iran ony resmı túrde jappasa da, sol aýmaqta Islam revolıýtsııasy saqshylary áskerı jattyǵý ótkizip jatyr. Qalasa, buǵazdy jabý múmkindigi – Tegerannyń geosaıası qysym tetigi.
Aımaqtaǵy shıeleniske baılanysty Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Parsy shyǵanaǵy elderiniń basshylaryna qoldaý bildirip, barlyq áskerı áreketti batyl aıyptaıtynyn málimdedi.
Keıin Memleket basshysy Qatar ámiri Támım ben Hamad Ál-Tánı, BAÁ prezıdenti sheıh Muhammed ben Zaıd Ál Nahaıan, Bahreın koroli Hamad ben Isa Al Halıfamen telefon arqyly tildesip, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy talqylady.
Tramptyń aıtýynsha, Iran máselesi eki aptada sheshilýi tıis. Qajet bolsa, operatsııa jalǵasady. Osylaısha, Taıaý Shyǵystaǵy ahýal tek aımaqtyq qaqtyǵys sheńberinde qalmaı, jahandyq energetıka, qaýipsizdik jáne halyqaralyq quqyq júıesine áser etetin jańa shyndyqty qalyptastyryp otyr.
Qazaqstanǵa kelsek, el kópvektorly jáne beıbit dıplomatııa baǵytyn saqtap keledi. Bul – turaqsyz álemdegi strategııalyq ustamdylyqtyń kórinisi.
Eske sala keteıik, 1 naýryzǵa qaraǵan túni AQSh pen Izraıl Iranǵa áýeden soqqy jasady. Operatsııanyń alǵashqy táýliginde Irannyń 1000-nan astam nysany joıyldy.
1 naýryz kúni tańda Iran resmı túrde Aıatolla Hameneıdiń qazasyn rastap, elde 40 táýlik aza tutý kúni jarııalandy.
Iranǵa jasalǵan shabýyl Taıaý Shyǵystaǵy áýe qatynasyn toqtatty. Osyǵan baılanysty QR SІM Qazaqstan azamattary Iran aýmaǵynan jer joldar arqyly shyǵarylatynyn málimdedi.
