Taıaý Shyǵystaǵy áskerı operatsııa aımaq ekonomıkasyna qalaı áser etedi
ASTANA. KAZINFORM – AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy áskerı is-qımyldarynyń Taıaý Shyǵys pen Ortalyq Azııa ekonomıkasyna yqpaly qandaı bolady? Bul saýaldy sarapshylarǵa joldap kórgen edik...
Ormýz buǵazy jabylsa ne bolady?
Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Baýyrjan Ysqaqovtyń aıtýynsha, eger Ormýz buǵazy is júzinde jabylsa nemese qaýipke baılanysty keme qatynasy shektelse, munaı jetkiziliminiń edáýir bóligi tutynýshylarǵa jetpeı qalady.
Sarapshynyń málimetinshe, álemdik munaı eksportynyń shamamen 20%-y osy buǵaz arqyly ótedi. Qazirgi jaǵdaıdyń ózi naryqta qysqarýǵa ákelip, Brent markaly munaı baǵasy shamamen 10%-ǵa ósip, barreline 80 dollarǵa jetken. Eger tasymal qıyndyqtary saqtalsa, baǵa 90 dollarǵa deıin kóterilýi múmkin.
Iran munaıynyń eksporttan tolyq shettetilýi, ásirese Azııa naryǵynda eleýli ózgerister týǵyzady. Iran – bul óńir úshin mańyzdy munaı jáne suıytylǵan munaı ónimderin jetkizýshi el.
Artyq óndiristik qýaty bar elder, mysaly Saýd Arabııasy men AQSh jetkizilimdi arttyra alady. Alaıda bul Iran munaıynyń ornyn tolyq toltyra almaıdy. Sondyqtan sarapshylar jetkizý baǵyttaryn ártaraptandyrýdyń mańyzy artqanyn atap ótedi.
Munaı baǵasynyń ósýi arktıkalyq jáne tereń sý aıdyndaryndaǵy ken oryndaryn ıgerýdi ekonomıkalyq turǵydan tıimdirek etýi múmkin. Sonymen qatar balamaly energııa kózderine kóshý úderisi jedeldete túsedi.
Qazaqstannyń tranzıttik áleýeti kúsheıe me?
Baýyrjan Ysqaqovtyń pikirinshe, turaqsyzdyq jaǵdaıynda Qazaqstan tranzıttik hab retindegi mańyzyn arttyra alady. Ásirese Transkaspıı baǵyty nemese Orta dáliz arqyly.
Bul jeli Kaspıı teńizi, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa arqyly Eýropaǵa shyǵady. Parsy shyǵanaǵyndaǵy teńiz tasymalynyń táýekelderi men Soltústik teńiz jolyndaǵy belgisizdik jaǵdaıynda Ortalyq Azııa, onyń ishinde Qazaqstan balama baǵyt retinde qarastyrylady.
Logıstıka salasyndaǵy Qazaq Expert Club taldaýshysy Aınur Dıveeva da bul pikirdi qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, bıznes bir baǵytqa táýeldilikti azaıtýǵa umtylyp otyr, sondyqtan Orta dálizge qyzyǵýshylyq artyp keledi.
Qazaqstan geografııalyq ornalasýy men temirjol ınfraqurylymy arqasynda salystyrmaly túrde tıimdi jaǵdaıda. Aqtaý jáne Quryq porttaryn jańǵyrtý, konteınerlik tasymal kóleminiń artýy ótkizý qabiletin ósirgenimen, suranys ınfraqurylym múmkindikterinen jyldamyraq artyp otyr.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Orta dáliz dástúrli baǵyttardy tolyq almastyra almaıdy. Onyń negizgi róli – jahandyq saýda úshin turaqty balama bolý. Marshrýttyń tıimdiligi Kaspııdegi júk aýystyryp tıeý jyldamdyǵyna, flottyń jetkiliktiligine, tarıftik úılestirýge jáne tsıfrlyq rásimderdiń birizdendirilýine baılanysty.
Eger Qazaqstan jetkizilim merziminiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etse, el Eýrazııa logıstıkasyndaǵy mańyzdy býyn retinde ornyǵa alady.
Teris saldary qandaı bolýy múmkin?
Halyqaralyq qatynastar jónindegi sarapshy Taır Nıgmanov Taıaý Shyǵystaǵy negizgi oıynshylar – Iran, Saýd Arabııasy, Izraıl jáne Túrkııa arasyndaǵy kúrdeli ózara baılanysqa nazar aýdardy.
Onyń aıtýynsha, Irannyń álsireýi óńirlik turaqsyzdyqty kúsheıtip, ekonomıkalyq baılanystar men ınfraqurylymdyq jobalarǵa keri áser etýi múmkin. Eń qolaısyz stsenarııde halqy shamamen 90 mıllıon adamdy quraıtyn eldiń turaqsyzdanýy qaýipsizdikke qater tóndirýi yqtımal.
Sarapshynyń pikirinshe, Irandaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵýy búkil óńirdegi saıası jáne ekonomıkalyq arhıtektýraǵa yqpal etedi.
Osylaısha, Taıaý Shyǵystaǵy áskerı shıelenis álemdik munaı naryǵyna, logıstıkalyq baǵyttarǵa jáne Ortalyq Azııa elderiniń tranzıttik múmkindikterine tikeleı áser etetin faktorǵa aınalyp otyr.
Aıta keteıik, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı Túrkııanyń áýe keńistigine júktemeni kóbeıtti. Sonymen birge Saýd Arabııasyndaǵy eń iri munaı óńdeý zaýyty jumysyn toqtatty.