Táýelsizdik jarııalaǵanyna 250 jyl: AQSh-tyń álemdik saıasattaǵy yqpaly qalaı ózgerdi
ASTANA. KAZINFORM – 4 shilde – AQSh-ta Táýelsizdik kúni. Osydan 250 jyl buryn táýelsizdigin jarııalaǵan memleket búginde álemdegi eń iri ekonomıkaǵa, eń qýatty armııaǵa jáne halyqaralyq saıasattaǵy eń yqpaldy oıynshylardyń birine aınaldy.
Degenmen, sońǵy jyldary álemdegi kúshter tepe-teńdigi ózgere bastady. Qytaıdyń qarqyndy damýy, BRIKS yqpalynyń artýy, Ýkraına men Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystar, sondaı-aq Vashıngtonnyń syrtqy saıasatyndaǵy ózgerister AQSh-tyń álemdegi róli týraly pikirtalasty qaıta kúsheıtip otyr.
AQSh-tyń Táýelsizdik kúnine oraı álemdegi eń yqpaldy derjavalardyń birine aınalǵan eldiń búgingi halyqaralyq saıasattaǵy orny men yqpalyna toqtalýdy jón kórdik.
Búginde Amerıka yqpaly álsirep barady degen pikirler aıtylǵanymen, negizgi kórsetkishter Vashıngtonnyń álemdegi jetekshi pozıtsııasyn saqtap otyrǵanyn kórsetedi. Máselen, Halyqaralyq valıýta qorynyń (IMF) derekterine sáıkes, 2025 jyly AQSh-tyń nomınaldy jalpy ishki ónimi 30 trln dollardan asty. Bul - álemdegi eń joǵary kórsetkish. Qytaı ekonomıkasy kólemi jaǵynan ekinshi orynda turǵanymen, áli de AQSh-tan aıtarlyqtaı tómen. Onyń jalpy ishki ónimi 19,63 trln dollardy qurady.
Ekonomıkalyq yqpal tek JІÓ kólemimen ólshenbeıdi. Álemdegi eń iri tehnologııalyq kompanııalardyń basym bóligi, máselen, Apple, Microsoft, Nvidia, Alphabet jáne Amazon – amerıkalyq korporatsııalar. Olar jasandy ıntellekt, bultty tehnologııalar jáne tsıfrlyq ekonomıkanyń negizgi draıverlerine aınaldy.
Vashıngtonnyń jahandyq yqpalyn saqtap turǵan taǵy bir faktor – dollar. IMF-tiń COFER derekterine sáıkes, 2025 jyldyń sońynda álem elderiniń resmı valıýta rezervteriniń shamamen 57%-y AQSh dollarynda saqtalǵan. Bul kórsetkish sońǵy jyldary birtindep tómendegenimen, dollar halyqaralyq qarjy júıesindegi negizgi rezervtik valıýta mártebesin saqtap otyr.
Áskerı qýat jaǵynan da AQSh-tyń basymdyǵy saqtalǵan. Stokgolm halyqaralyq beıbitshilikti zertteý ınstıtýty (SIPRI) málimetinshe, 2025 jyly AQSh qorǵanysqa 954 mlrd dollar jumsaǵan. Bul álemdegi áskerdi qarjylandyrýǵa bólingen eń kóp soma. Salystyrý úshin, Qytaıdyń áskerı bıýdjeti 336 mlrd dollardy quraǵan. Jalpy AQSh, Qytaı jáne Reseıdiń úlesine álemdik áskerı shyǵyndardyń 51%-y keledi.
Osynyń bári AQSh-tyń halyqaralyq saıasattaǵy salmaǵy áli de joǵary ekenin ańǵartady. Biraq sarapshylar munyń Vashıngtonnyń álemdik kóshbasshylyǵyna esh qaýip joq degendi bildirmeıtinin aıtyp otyr.
«America First»: AQSh syrtqy saıasaty qalaı ózgerdi
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyptasqan halyqaralyq júıede AQSh sheshýshi ról atqardy. Alaıda sońǵy onjyldyqta bul júıe jańa syn-qaterlerge tap boldy.
Qytaı ekonomıkasy men tehnologııalyq áleýetin qarqyndy arttyryp, jahandyq yqpalyn keńeıtip keledi. Sonymen birge BRIKS keńeıip, damýshy elderdiń halyqaralyq saıasattaǵy rólin kúsheıtýge umtylyp jatyr.
Oǵan qosa, sońǵy jyldary Ýkraınadaǵy qaqtyǵys, Taıaý Shyǵys pen Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy shıelenis AQSh-tyń syrtqy saıasatyna jańa mindetter júktedi. Vashıngtonǵa bir mezgilde birneshe baǵyttaǵy daǵdarysqa jaýap berýge týra kelip otyr.
Sonymen qatar Donald Tramp ákimshiliginiń «America First» saıasaty AQSh-tyń dástúrli syrtqy saıasatyna ózgeris ákeldi. Máselen, saýda tarıfteriniń artýy, óndiristi elge qaıtarý bastamalary jáne NATO múshelerinen qorǵanysqa kóbirek qarjy bólýdi talap etýi odaqtastar arasynda da qyzý talqylanyp jatyr.
Degenmen, QR SІM janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Nurjan Ómirbektiń aıtýynsha, «America First» saıasatynyń AQSh-tyń álemdik saıasattaǵy yqpalyn kúsheıtkeni ne álsiretkeni týraly birjaqty tujyrym jasaý qıyn.
– Bul saıasat eń aldymen AQSh yqpalynyń sıpatyn ózgertti. Vashıngton álemdik saıasattan alshaqtaǵan joq, biraq halyqaralyq máselelerge aralasýda ulttyq múdde men naqty paıdaǵa kóbirek basymdyq berip otyr,-deıdi ol.
Sarapshynyń sózinshe, osynyń áserinen AQSh halyqaralyq uıymdarǵa da ózgeshe qaraı bastady. Eger buǵan deıin Vashıngton halyqaralyq uıymdardy belsendi túrde qoldap kelse, endi olardyń qyzmetin ulttyq múdde turǵysynan qaıta qaraýǵa den qoıdy.
– AQSh halyqaralyq uıymdardan ketip jatqan joq. Biraq olardyń qyzmetine qatysý men qoldaý kólemin endi óz múddesine qaraı aıqyndaýǵa tyrysady. Bul Vashıngtonǵa erkinirek áreket etýge múmkindik bergenimen, halyqaralyq uıymdardaǵy yqpalyn álsiretýi múmkin. Al bos qalǵan keńistikti Qytaı, Eýropalyq odaq nemese basqa derjavalar ıelenýge umtylady, – deıdi spıker.
Odaqtastarmen qarym-qatynasta da ózgeris baıqalady. Sońǵy jyldary AQSh NATO elderinen qorǵanysqa kóbirek qarjy bólýdi jáne qaýipsizdikke qatysty jaýapkershilikti birge kóterýdi talap etip keledi. Sarapshynyń aıtýynsha, bul Vashıngtonnyń odaqtastyqtan bas tartqanyn emes, onyń sharttaryn qaıta qaraýǵa umtylyp otyrǵanyn kórsetip otyr.
– Qysqa merzimde bul saıasat AQSh-tyń yqpalyn kúsheıtti deýge bolady. Óıtkeni Vashıngton óz múmkindikterin paıdalanyp, odaqtastarynan naqty mindettemeler talap etip jatyr. Biraq ýaqyt óte kele keıbir elder AQSh-qa burynǵydaı arqa súıemeı, basqa seriktestermen de baılanysyn nyǵaıtýǵa jáne óz múddesine saı derbes sheshim qabyldaýǵa kóbirek kóńil bóle bastady, - deıdi Nurjan Ómirbek.
AQSh-tyń yqpaly álsiredi me
Sońǵy jyldary Qytaıdyń ekonomıka jáne tehnologııa salasynda qarqyndy damýy, BRIKS-tiń keńeıýi jáne Reseıdiń halyqaralyq saıasattaǵy belsendiligi AQSh-tyń álemdik kóshbasshylyǵyna qatysty pikirtalasty kúsheıtti. Alaıda sarapshy bul úrdisterdi Vashıngtonnyń álsireýinen buryn álemdik kúshter tepe-teńdiginiń ózgerýi retinde qarastyrǵan jón dep esepteıdi.
– Qytaı AQSh úshin negizgi básekeleske aınaldy. Bul báseke tek saýda nemese áskerı salada ǵana emes, tehnologııa, JI, óndiristik tizbekter, ınfraqurylym jáne jahandyq basqarý máselelerinde de júrip jatyr. Sondyqtan Beıjińniń kúsheıýi Vashıngtonnyń burynǵydaı álemdik kún tártibin jalǵyz ózi aıqyndaý múmkindigin shekteıdi, - deıdi Nurjan Ómirbek.
Onyń aıtýynsha, BRIKS-tiń keńeıýi de halyqaralyq júıedegi ózgeristerdiń bir kórinisi. Degenmen bul uıymdy AQSh-qa qarsy qurylǵan birtutas blok retinde qabyldaý durys emes.
– BRIKS AQSh bastaǵan tártipti birden almastyryp jatqan joq. Biraq onyń keńeıýi Batystan bólek balama ekonomıkalyq jáne saıası alańdardyń qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi, - deıdi sarapshy.
Soǵan qaramastan, AQSh ázirge álemdegi jetekshi derjavalardyń biri bolyp qala beredi.
– AQSh áli de áskerı qýaty, tehnologııalyq áleýeti, qarjy júıesi jáne odaqtastyq jelisi arqyly álemdegi eń yqpaldy derjava bolyp otyr. Dollardyń álemdik valıýta retindegi róli de joǵary. Biraq Vashıngton endi halyqaralyq kún tártibin burynǵydaı birjaqty aıqyndaı almaıdy, - deıdi Nurjan Ómirbek.
Sarapshynyń pikirinshe, qazirgi halyqaralyq qatynastar júıesin tolyq birpolıarly deý de, tolyq kóppolıarly dep sıpattaý da asyǵys tujyrym bolar edi.
– Birpolıarly kezeńniń negizgi belgileri álsiredi. Biraq álemdi tolyq qalyptasqan kóppolıarly júıe dep aıtýǵa da erte. Sebebi basqa ortalyqtar AQSh-ty tolyq almastyra alatyn deńgeıge jetken joq, sondaı-aq olardyń ózara múddeleri de árdaıym sáıkes kele bermeıdi,- dedi sarapshy.
AQSh nege Ortalyq Azııaǵa bet burdy
Álemdik saıasattaǵy ózgerister AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa degen kózqarasyn da ózgertti. Eger buryn óńir negizinen qaýipsizdik pen Aýǵanstandaǵy jaǵdaı turǵysynan qarastyrylsa, qazir onyń geoekonomıkalyq mańyzy aldyńǵy orynǵa shyqty. QR Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Dáýren Ábenniń aıtýynsha, buǵan birneshe faktor áser etip otyr.
– Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyqtyń artýyn ýaqytsha qubylys nemese bir ǵana oqıǵaǵa baılanysty reaktsııa retinde qarastyrýǵa bolmaıdy. Bul – halyqaralyq jaǵdaıdyń ózgerýi, jetekshi derjavalar arasyndaǵy básekeniń kúsheıýi, Aýǵanstandaǵy ahýaldyń ózgerýi jáne Úndi-Tynyq muhıty óńiriniń mańyzynyń artýy sııaqty birneshe ózara baılanysty protsestiń nátıjesi, – deıdi spıker.
Onyń aıtýynsha, óńirdiń ekonomıkalyq róli de burynǵydan áldeqaıda mańyzdy bola tústi. Qazaqstan men Ortalyq Azııa munaı, gaz, ýrannan bólek, joǵary tehnologııalar men jasyl energetıkaǵa qajet strategııalyq mańyzdy mıneraldardyń iri qoryna ıe. Al Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń damýy óńirdiń Eýropa men Azııa arasyndaǵy logıstıkalyq mańyzyn arttyryp otyr.
– Buryn Ortalyq Azııa elderi kóbine Reseıdiń, Qytaıdyń saıasaty nemese Aýǵanstandaǵy jaǵdaı arqyly qarastyrylatyn. Qazir olar kópvektorly syrtqy saıasat júrgizetin, óz múddesi bar ári halyqaralyq qatynastardaǵy derbestigi artyp kele jatqan memleketter retinde qabyldana bastady, - deıdi Dáýren Áben.
Onyń sózinshe, osy ózgeristerdiń nátıjesinde C5+1 formaty da jańa mazmunǵa ıe boldy. Qazir bul alańda qaýipsizdikpen qatar ınvestıtsııa, energetıka, tsıfrlandyrý, klımat, strategııalyq mıneraldar jáne adamı kapıtal máseleleri talqylanyp keledi.
Kópvektorly saıasat tıimdi me
AQSh, Qytaı, Reseı jáne Eýropalyq odaq arasyndaǵy geosaıası báseke kúsheıgen saıyn Qazaqstannyń kópvektorly saıasatyna qatysty pikirtalastar da jıileı tústi. Degenmen sarapshy bul baǵyt ózektiligin joǵaltpaıtynyn aıtady.
– Qazirgi jaǵdaıda kópvektorly saıasat ózektiligin joǵaltqan joq. Kerisinshe, geosaıası báseke kúsheıgen saıyn strategııalyq avtonomııany saqtap, ártúrli seriktestermen yntymaqtastyqtyń múmkindigin paıdalaný úshin eń utymdy modelge aınalyp otyr, - deıdi ınstıtýt dırektorynyń orynbasary.
Onyń pikirinshe, Qazaqstan syrtqy saıasatty bir ortalyqty tańdaý retinde emes, ulttyq múdde, pragmatızm jáne ózara tıimdi áriptestik qaǵıdattaryna súıenip júrgizip keledi. Sondyqtan AQSh-pen, Qytaımen, Reseımen nemese Eýropalyq odaqpen baılanystar bir-birine qarsy qoıylmaıdy.
Aımaqtaǵy Amerıkalyq ınvestıtsııanyń 80 paıyzy Qazaqstanǵa tıesili
Sarapshy aldaǵy jyldary Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyty da ózgeretinin aıtady. Eger buryn energetıka basym bolsa, endi oǵan tsıfrlyq tehnologııalar, jasandy ıntellekt, ǵylym jáne strategııalyq mıneraldar qosylyp otyr.
– Aldaǵy jyldary Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qatynas eń aldymen eki eldiń múddesi toǵysatyn salalarda damıdy. Bul – ınvestıtsııa, saýda, energetıka, strategııalyq mıneraldar, tsıfrlyq tehnologııalar, jasandy ıntellekt, kólik baılanysy, bilim men ǵylym. Bul rette Qazaqstan AQSh-tyń Ortalyq Azııadaǵy basty seriktesi bolyp qala beredi. Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy jetekshi ekonomıka ári AQSh-tyń óńirdegi negizgi saýda seriktesi. Aımaqtaǵy Amerıkalyq ınvestıtsııanyń 80 paıyzy Qazaqstanǵa tıesili, - deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, strategııalyq mıneraldar salasyndaǵy áriptestik tek shıkizat eksporttaýmen shektelmeýi kerek.
– Qazaqstan úshin eń mańyzdysy – resýrsty jaı ǵana eksporttaý emes, ony el ishinde óńdeý, birlesken joǵary tehnologııalyq óndiristerdi damytý jáne qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýǵa múmkindik beretin tehnologııalardy tartý, – deıdi Dáýren Áben.
Onyń pikirinshe, dál osyndaı tásil Qazaqstanǵa tek ınvestıtsııa tartyp qana qoımaı, óndiristik jáne tehnologııalyq áleýetin kúsheıtýge múmkindik beredi.
Qoryta aıtqanda, AQSh áli de álemdegi eń yqpaldy memleketterdiń biri bolyp qala beredi. Alaıda búgingi halyqaralyq júıe 20-30 jyl burynǵydaı birpolıarly emes. Qytaıdyń kúsheıýi, jańa ekonomıkalyq ortalyqtardyń qalyptasýy jáne geosaıası ózgerister Vashıngtondy da syrtqy saıası basymdyqtaryn qaıta qaraýǵa májbúrlep otyr. Al Qazaqstan úshin mundaı jaǵdaıda eń mańyzdysy iri derjavalar arasyndaǵy básekede tepe-teńdikti saqtap, ulttyq múddege saı keletin áriptestikti tıimdi paıdalaný bolmaq.
