Tatardyń uly aqyny Ǵabdolla Toqaıdyń týǵanyna 135 jyl

Derekterge súıensek, «Túrki jurtynyń Toqaıy» atanǵan demokrat aqyn 1886 jyly Qazan qalasynyń mańyndaǵy Qushlaýysh aýylynda dúnıege kelgen. Bar-joǵy 27 jyl ǵana ómir súrgen qysqa ǵana ǵumyrynda Ǵabdolla Toqaı tatar ádebıeti men mádenıetiniń, qoǵamynyń damýyna ólsheýsiz úles qosyp, sońynan óshpes murasyn qaldyrdy. Osyndaı alyp mura ıegeriniń ekinshi Otany – qazaq dalasy edi. Onyń Qazaqstannyń batysyndaǵy Oral qalasynda er jetip, qazaq dalasynda alǵashqy jyrlaryn jazyp, tulǵa bolyp qalyptasqany – bizdiń halqymyz úshin de úlken maqtanysh bola alady. Jaqynda ǵana Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Tatarstan Prezıdenti Rýstam Mınnıhanovpen kezdesýi bolǵan edi. Osy kezdesýde Nur-Sultan qalasynan Ǵabdolla Toqaıdyń atyna kóshe beriletini týraly sheshim qabyldanǵany tatar men qazaq halqynyń ilgeriden ajyramaı kele jatqan rýhanı birliginiń aıǵaǵy ispettes.

Ǵabdolla Toqaı jastaıynan taǵdyr teperishin kóp kórgen. Ákesi Muhammed Ǵarıf aýyl ımamy bolsa, sheshesi Mámdýda da ımam Zeınetollanyń qyzy eken. Ǵabdolla bes aıǵa tolǵanda ákesi óledi, sheshesi basqa aýyldaǵy moldaǵa kúıeýge shyǵady da, Ǵabdollany Sharıfa atty kempirge tastap ketedi. Keıinirek sheshesi ulyn qasyna alǵanymen, keshikpeı ózi de óledi. Osylaısha jetim Ǵabdolla naǵashylaryna qaıtarylady. Naǵashysynyń qolynda kúıi bolmaǵan bala bóten bireýdiń tárbıesine ótip, biraz ýaqyt bir alys janashyrlardyń asyraýynda bolady. Alaıda asyrap alǵan áke-sheshesi qatar aýrýǵa shaldyǵady da, Ǵabdollany qaıta naǵashylaryna qaıtarady. Budan keıin de naǵashy jurty «baǵa almaımyz» degen syltaýmen ony aýyldaǵy uly joq aǵaıynǵa beredi. Keıinnen Oral qalasynda turatyn týǵan ápkesiniń bar ekenin eske túsirgen naǵashylary ony qaıtaryp alyp, soǵan jeneltken eken.

Jasynan jetimdiktiń taýqymetin talaı tartqan Ǵabdolla Batys Qazaqstannyń Oral qalasyndaǵy ápke-jezdesine kelip panalaǵanda onyń jasy nebári toǵyzda bolypty. Oralda júrip bilimmen sýsyndap, medrese kórip, shyǵys pen batys ádebıetin tanıdy, qazaq jyrlaryn da jattap ósedi. Ol Oraldaǵy Mútıǵolla Týhvatýllınniń «Mútıǵııa» medresesinde oqıdy. Osynda júrip orys mektebinen dúnıáýı ǵylymdardy, orys tilin úırenedi. Toqaıtanýshylar osy jáne basqa da derek pen dáıekti keltire otyryp, aqynnyń poetıkalyq otany Oral edi dep aıtady. Óıtkeni Ǵabdolla osy qalada ashylǵan alǵashqy baspahanada eńbek etipti, gazet-jýrnal, kitaptar basyp shyǵarý álippesimen eń alǵash ret osy jerde tanysypty. Shyǵarmashylyq talantymen qosa saıası saýat kózin ashyp, erte kezden-aq ult isine aralasa bastapty. Medresede shyǵatyn «Ál Ǵasyr ál jádıd» («Jańa ǵasyr») qoljazba jýrnalynda Ǵabdollanyń tyrnaqaldy dúnıeleri jarııalanady. Baspasózde júrip qalam ushtap, qoǵam isine belsene den qoıa bastaıdy.

Ǵabdolla Toqaı jıyrma jasynan asqanda týǵan ólkesi – Qazan qalasyna qaıta oralady. Otanyna oralǵannan bastap tulǵanyń aqyndyǵy men kúreskerligi sharyqtap, dańqy elge jaıylady. Aqynnyń shyǵarmashylyǵymen qosa ult jolyndaǵy úlken kúreskerlik qasıeti de óziniń ósip-jetilgen qazaq halqynyń arasyndaǵy oqymystylaryna da yqpalyn tıgizedi. Mirjaqyp Dýlatov, Sultanmahmut Toraıǵyrov Toqaı shyǵarmasyn ózderi tanysyp qana qoımaı, qazaqsha qotarýǵa da at salysady.

Toqaı óleńderin qazaq tiline alǵash M.Dýlatov, S. Toraıǵyrov, E.Búırın, J.Syzdyqov, T.Ábdirahmanov jáne taǵy basqalary aýdardy. Ǵabdolla Toqaı shyǵarmashylyǵyn M.Áýezov, S.Muqanov, T.Nurtazın, S.Taljanov, J.Syzdyqov, B. Ysqaqov jáne ózgeler zerttep, maqalalar jazdy. Sonyń ishinde Muhtar Áýezov Toqaı shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalaı kelip, onyń Abaı poezııasymen rýhanı jaqyndyǵyn atap kórsetken eken. Ǵabdolla Toqaı nebári 27 jasynda birazǵa sozylǵan aýyr derttiń saldarynan 1913 jyly sáýir aıynda dúnıeden ótti. Onyń sońynan qaldyrǵan rýhanı-ádebı mol murasy tek tatar halqynyń ǵana emes, túgel túrki jurtynyń qazynasy bolyp sanalady.

Jaqynda Tatarstan Respýblıkasynyń Ǵylym akademııasy «Ǵabdolla Toqaı XX–XXI ǵasyrlar keńistigi mádenıetinde» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııa ótkizdi. Sol jıynda Tatarstan Respýblıkasynyń Memlekettik Keńesshisi Mıntımer Shaımıev bylaı degen edi: «Toqaı shyǵarmashylyǵy — bul tutastaı alǵanda tek mádenıet, óner men ádebıet qaıratkerleri úshin ǵana emes, bizdiń árqaısysymyzdyń ultymyzdyń keleshegi úshin saqtaý jolyndaǵy rýhanı qaınar. Sondyqtan da onyń shyǵarmashylyǵy máńgi jasaıdy dep senemin. Jalpy uly aqynnyń halyq júreginen jol tapqan shyǵarmashylyǵy ýaqyt synynan ótti, qazirgi zamanmen de úndesip tur. Sondyqtan da onyń óleńderi HH ǵasyrdyń basynda kúlli túrki álemine taralyp, Toqaıdyń ózi de baýyrlas túrki halyqtarynyń aqyny atandy». Rasynda da Ǵabdolla Toqaı ol - «Túrki jurtynyń Toqaıy»!

Ultyma

Erteli-kesh seni oılap, ultym meniń sertti kún,

Sen saý bolsań, men de saýmyn, aýrý bolsań - derttimin!

Ultym meniń, janym meniń tek óziń dep til qatsyn,

Bárinen de asylsyń sen, bárinen de qymbatsyń!

Mıllátká

Sıneke dıp ısáplásálár — báhetle mın;

Igelekle shagyıreń býlyrga nııatlımen.

Kúńelem «mıllı» dıgán súzne sóıa — belmım, nıdán?

Mıllátem, mıne «mıllı» ıt — mıńa shatlyk búlák ıt.