Tasqa jazylǵan tarıh: Shyǵys Qazaqstandaǵy Aqbaýyr úńgirinen reportaj
ÓSKEMEN. KAZINFORM — Shyǵys Qazaqstanda ǵasyrlar syryn saqtap jatqan tylsym mekender az emes. Solardyń biri — Ulan aýdanyndaǵy Aqbaýyr tarıhı-arheologııalyq kesheni. Óskemen qalasynan 40 shaqyrymdaı jerde Besterek pen Saǵyr aýyldarynyń arasynda ornalasqan bul jerdi «qazaqstandyq Stoýnhendj» dep te ataıdy. Kazinform tilshisi Aqbaýyrdyń jumbaǵyn óz kózimen kórip, tarıh syryn fotoǵa túsirip qaıtty.
Aqbaýyr — bizdiń zamanymyzǵa deıingi ІІІ-ІІ myńjyldyqtardan jetken tarıhı-mádenı keshen. Ǵalymdar munda qola dáýiri adamdarynyń izi saqtalǵanyn aıtady. Al sońǵy jyldary bul mekenniń mańyzy odan ári arta tústi.
Sebebi 2019 jyly arheolog Zeınolla Samashev osy aýmaqtan qola dáýiri men erte temir dáýirine jatatyn qonysty anyqtady. Bul jańalyq ǵylymı ortada úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Óıtkeni Shyǵys Qazaqstan aýmaǵynan saq dáýirindegi otyryqshy qonystyń tabylýy ejelgi turǵyndardyń ómir salty týraly burynǵy kózqarastardy qaıta qaraýǵa múmkindik berdi.
Keshenge kirgen soń aldymyzda sozylyp jatqan jolmen júrip kettik. Kóp uzamaı Aqbaýyr úńgiri kózge shalyndy. Úńgirge jaqyndaǵan saıyn boıymyzdy erekshe tolqý bıledi. Óıtkeni dál osy jerde birneshe myń jyl buryn ómir súrgen adamdar turǵan, osy aspanǵa qaraǵan, osy dalamen júrgen.
Aqbaýyr úńgiri — keshenniń eń tanymal bóligi. Zertteýshilerdiń bir toby ony ejelgi astronomııalyq baqylaý orny bolǵan dep esepteıdi. Sondyqtan bul jerdi «qazaqstandyq Stoýnhendj» dep te ataıdy.
Úńgir ishinde mıneraldy qyzyl tústi ohra boıaýymen salynǵan 80-ge jýyq belgi bar.
Negizgi elementteri krester, núkteler, sheńberler, túzý jáne ıirim túrindegi syzyqtar. Sondaı-aq serke ara beınelerin, adamdar men basqa da sımvoldar men belgilerdi kórýge bolady.
Kóne adamdar tasqa janýarlardyń beınesin ǵana emes, ózderiniń senimin, tabıǵatqa degen qurmetin jáne aspan álemi týraly túsinigin de qaldyrǵan.
Kún men juldyzdarǵa kóz tikken babalarymyz osy jerden aspan qubylystaryn baqylap, ýaqyt pen maýsymnyń aýysýyn boljaǵan bolýy múmkin. Sondyqtan Aqbaýyrdaǵy ár belgi men ár sýret — bizge jetken tasqa qashalǵan hat sekildi.
Úńgirden keıin basqa nysandardy izdeýge shyqtyq. Alaıda biraz ýaqyt baǵyttan jańylyp qaldyq. Keıin ǵana kireberistegi kúzetten keshenniń kartasyn surap almaǵanym esime tústi. Alaıda baǵyt kartasy jeke kórsetilmeı, aqparattyq stendtegi fotosýretterdiń fonynda ǵana qalypty.
Ókinishke qaraı, kelýshilerge arnalǵan jeke karta qarastyrylmaǵan eken. Mundaı tarıhı keshen úshin baǵyt kórsetetin shaǵyn karta bolsa, týrısterge áldeqaıda yńǵaıly bolar edi.
Baǵytty anyqtap alǵan soń jolymyzdy jalǵastyrdyq. Bul joly kólik izderimen júrip otyryp, soqpaq jolǵa tústik. Aldymyzdan tostaǵan tárizdes oıyqtary bar tas qurylym kezdesti.
Ǵalymdar mundaı oıyqtardyń naqty qandaı maqsatta paıdalanylǵanyn áli anyqtaı qoıǵan joq. Bireýler olardy dinı rásimdermen baılanystyrsa, endi bireýler turmystyq qajettilikke paıdalanylǵan bolýy múmkin deıdi. Qalaı bolǵanda da, olardyń árqaısysy kóne dáýirdiń sheshilmegen jumbaǵy bolyp qala beredi.
Osy nysannyń qarsy betinde tasqa qashalǵan petroglıfter men Aqbaýyr III qonysy ornalasqan.
Sol sátte tarıh oqýlyǵynda ǵana kórip júrgen qola jáne erte temir dáýiri adamdarynyń mekenine aıaq basyp turǵanymyzdy anyq sezindik. Birneshe myń jyl buryn osy jerde tirshilik qaınady, ot jaǵyldy, turmys quryldy. Búgin sol ómirdiń jurnaǵy ǵana qalǵanymen, ol ótkenniń únin áli de saqtap tur.
Myńdaǵan jyl buryn belgisiz bir sheber tas betine qashap ketken tańbalar ýaqyt synynan aman ótip, búgingi urpaqqa jetken. Janýarlar beınesi, túrli tańbalar men sımvoldar — barlyǵy da ejelgi adamdardyń dúnıetanymy men nanym-seniminen syr shertedi.
Sapar barysynda shatqal betkeılerinde gúldep turǵan taý búldirgenin de jıi kezdestirdik. Bir jaǵynda tórt-bes myń jyldyq tarıh jatsa, ekinshi jaǵynda tabıǵat óz sulýlyǵyn joǵaltpaǵan.
Eske salsaq, osyǵan deıin Mańǵystaýda tarıhı Qaraqabaq qalashyǵy zerttelip jatqany habarlanǵan.
