Tarıhy tereń Túrgenkent týraly ne bilemiz

Kólikpen júıtkigende ózińdi beıne jap-jasyl jasyl jelekti týnneldi qaq jaryp kele jatqandaı sezinesiń. Tek anda-sanda tóbeńnen saý etip kún sáýlesi tógilgende ǵana kók aspan jarq ete túsedi. Osylaısha tabıǵat tamashasy tánti etip, tátti sezim boıyńdy baýrap bara jatqanda kenet qalyń aǵash arasynan aldymen oń jaq, sálden soń sol jaq tusyńdaǵy topyraq tamnyń sulbasy birden nazar aýdartady. Qorǵannyń  qalyńdyǵy bir jarym-eki, bıiktigi úsh metrdiń o jaq-bu jaǵynda. Tammen qorshalǵan aımaqqa kirip bara jatqanyńdy birden baǵamdaısyń.  Biraq, biraz zaýlap júrgennen keıin-aq álgi qamaldan shyǵyp  kele jatqanyńdy taǵy da anyq ańǵarasyń. Óıkeni dál jańaǵydaı kórinis taǵy da qaıtalanady. Bul joly qos qaptaldaǵy qorǵan qaldyǵy artyńda qalady.

  Es bilgeli týǵan ólkemizdiń eń tórindegi osynaý tarıhı jerdiń tusynan myń-san ret ótkenbiz desek, artyq aıtpaspyz. Alaıda, oqta-tekte ǵana bolmasa, tylsymyn túısinýge tereńirek den qoımaǵanymyz taǵy ras. Tek árkim-árkimnen estigen ańyzǵa bergisiz áńgimelerdi qulaǵymyz shalatyn. «Oıbaı-aý, álgi Túrgen toǵaıdan bireý kıizge oralǵan nán qylysh taýyp alypty», «E-e, kezinde Raıymbek batyr babamyz osynda ornalasqan qalmaqtardy qyryp salypty ǵoı», «Aıtpaqshy, álgi qarýdy ókimetke ótkizgen eken, álgi adam qyrýar qarjyǵa ıe bolyp, Almatydan úı satyp alypty» degen taqylettes hıkaıattar edi olar...

Keıinirek áıgili aǵartýshy ǵalym Shoqan babamyzdyń «Qytaı ımperııasynyń Batys ólkesi jáne Qulja qalasy» atty  1856 jylǵy   saıahat kúndeligin oqydyq. «2 avgýst. Borohýdjırden Úsek ózenine deıin qý taqyr, qumaıt shól, adyrly dóńder... Biz adasyp kete jazdadyq, óıtkeni kerýenimizdiń qaı jerge toqtap, ornalasqanyn aǵashtardyń tasasynan kórý múmkin emes edi. Sondyqtan biz jan-jaǵymyzdy sholyp, tóńirekke  kóz sala júrdik. Sol jaǵymyz joldy janaı  shubap jatqan adyrly taý tizbekteri eken, oń jaǵymyzda quddy bir jalpaq taspadaı bolyp aǵyp jatqan alystaǵy Іle ózeni, ózen mańyndaǵy qalalardyń qaraýytqan sulbalary  jáne sol qalalardy qorshaı ósken shoq aǵashtar kórinip turdy. Bul  Borohýdjırdiń Іle ózenine quıylar jerindegi, sonyń dál saǵasyndaǵy Túrgentkent degen qala edi...» dep jazypty onda. (Shoqan Ýálıhanov. Tańdamaly. Almaty. «Jazýshy». 1985 j. ,356-bet).

 Sondaı-aq,  kórnekti  jazýshy  Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri Beksultan Nurjekeuly aǵamyzdyń 1984 jyly «Jalyn» baspasynan shyqqan ataqty «Ózender órnektegen ólke» atty kitabynyń 96-97 better arasyndaǵy sýretti qosymshalardyń birinen astyńǵy jaǵynda   aǵartýshy ǵalymnyń óz qolymen «Altyn-Emel do g. Kýldjı. 1856 g.» jazǵan qoltańbasy  bar «Jarkent aımaǵynyń Shoqan Ýálıhanov syzǵan kartasy»  degen syzbany  kórip tań-tamasha bolǵanbyz. «O-o, bizdiń ólkeni Shoqan atamyzdyń ózi kartaǵa túsiripti» degen maqtanysh sezimi kernegen sonda keýdemizdi. Qazir sáp salyp karap otyrsaq, kartada Jarkent óńirindegi  birtalaı jer-sýlardyń sulbasy  sıpattalyp, attary jazylypty. Olardyń birazy búgin de bar, qazir de solaı atalady.  Solardyń arasynda «Týrgen» degen ataý da ottaı basyldy kózimizge.

«Qazaq ádebıeti» gazetiniń 2015 jylǵy 11 jeltoqsanda shyqqan  nómirindegi «Shyńǵyshan týǵan jerine jerlengen» atty  maqaladan da «Túrgen» ataýyn kezdestirip, kózaıym bolǵan edik. Avtory - baıaǵy sol Beksultan aǵamyz. «Shyńǵyshan Temirshyn atalǵan kezde ómir súrgen Burqan taýy kázirgi Monǵolııa atalatyn memlekettiń jerinde joq. Olar Henteı degen taýyn Burqan bolýy kerek dep boljaıdy. Alaıda, Burqan atalatyn qaraǵaıly taý Jarkent qalasynyń soltústik jelkesinde bar ekenin bala kezimnen bilem. Biraq onyń Shyńǵyshanǵa qatysy baryn bertinge deıin bilgem joq, solaı atalatyn taý tolyp jatqan shyǵar dep júre berippin. Tek Tileýberdiniń qytaı tilinen aýdarǵan «Shyńǵyshannyń qýzaýyryn» oqyp otyryp, Temirshynnyń Burqannan qashyp baryp Túrgen taýyndaǵy toǵaıǵa tyǵylǵanyn bilgende ornymnan ushyp túregeldim. Óıtkeni Burqan men Túrgenniń arasy 1,5-2 shaqyrymdaı ǵana jer ekeni, demek Shyńǵyshannyń osy Burqanda týyp-óskeni maǵan birden elestedi. Segiz ǵasyr boıy aty ózgermegen jerdi endi eshkim ózgerte almaıtynyn túsindim de Tileýberdini jaqtap shyǵa keldim...» dep jazypty jazýshy jerlesimiz.

   Sondaı-aq, Túrgen qorǵany týraly jergilikti aqyn Sh. Jamanqaraulynyń «Shoınaq batyr» dastanynda qyzyqty derekter aıtylady. 

Osylaısha «Álemge áıgili Shyńǵyshannyń «tabany tıgen» delingen, ataqty Shoqan atamyzdyń nazaryna ilikken, birtalaı batys jáne orys saıahatshylary men zertteýshileriniń jazbasyna arqaý bolǵan, eń bastysy -  dál irgemizde jatqan tarıhy tylsym Túrgenge osy kúnge deıin attap baspaǵanymyz azamattyq arymyzǵa  syn bolǵan eken-aý» degen oı sanamyzdy  osyp ótkende dereý qamaldy saıahattaýǵa asyqtyq.

Aldymen adymdap ólshep, boljamdap baǵdarladyq. Keıinirek arnaıy zerdelep, tereńirek túısinýge tyrystyq. Túrgenkenttiń orny Úsharal aýylynyń soltústik jaǵynda, bir jarym-eki shaqyrym shamasyndaǵy Jarkent - Saryózek tas jolynyń boıynda jatyr. Kúre jol onyń ońtústik - batys jaǵynyń biraz jerin ala tike kesip ótedi. Qorǵan ornynyń jalpy aýmaǵy shamamen 15-20 gektardy qurasa, onyń túgelge derlik  bóligi  joldyń soltústik jaǵynda.

  Qamal aınaldyra sary topyraqpen soǵylǵan dýalmen qorshalǵan. Qazirgi qalyńdyǵy eki jarym,  al bıiktigi úsh - tórt jarym metr. Buryn árıne, budan da bıik bolǵany belgili. Dýal syrtynda eni alty metrdeı bolatyn or qazylǵan. Bul sirá, qorǵanys maqsatynda sý toltyrý úshin  qazylǵan bolýy kerek. Syrtqy qabyrǵanyń ishki jaǵyn boılaı on metrdeı  aralyq bos. Sodan ary turǵyn úılerdiń qabyrǵalary bastalady. Olardyń  qalyńdyǵy 70 santımetrdeı bolady. Turǵyn úılerdiń kópshiligi qamaldyń soltústik bóliginde ornalasqan. Munda arnaıy qazylǵan sý toǵandarynyń  orny birden kózge túsedi.

Al, bekinistiń ońtústik-batys jaǵy ashyq alańqaıly eken. Taǵy bir ereksheligi: bul bólikte uzyndyǵy 60 - 70 - 80 metr, eni 30 - 36 metr  bolyp keletin uzynsha tamdar ornalasqan. Turaq-jaılar qatar-qatar, qorjyn tamdar sııaqty úlkendi-kishili bolyp  salynǵan. Bólmeler kólemi 10h7, 8h7, 7h7, 5h7 metr.  taǵy basqa árqalaı mólsherde.

Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı: syrtqy, ishki qabyrǵalarǵa bir de bir shıki nemese kúıgen kirpish qoldanylmaǵan. Tek topyraq, aǵash, qamys qana paıdalanylǵan. Qazylǵan (bizge deıin) shuńqyrlardan baıqaǵanymyz: qamaldyń soltústik-shyǵys jaǵynda jarty metrdeı tereńdikte 3-5 santımetr kúl qabaty bar ekeni baıqalady. Soǵan qaraǵanda bul  qorǵan  ómir súrýin toqtatar aldynda  jermen-jeksen bolyp órtelgen tárizdi. Tozǵan tamdardyń mújilgen qanattary, qırandylarynyń kishigirim tómpeshik-tómpeshik bolyp úıilgen jurnaqtary ǵana qalǵan. Arasynan ótken dáýirdiń jádigerleri - qysh qumyralardyń, shoıyn, temir, shyny ydystardyń synyqtary kózge shalynady.

Qorǵannyń syrtqy shyǵys jáne soltústik jaǵy bir-birine jalǵasqan obalarǵa toly. Bıiktigi tórt-alty, eni on-on eki metr shamasynda. Kezinde kónekóz qarııalar qazirgi kezde «Qý», «Taqyr» atalatyn osy mańaılardan bala kúnderinde kóptegen ár alýan qysh qumyralardy, jarmaq tıyndardy (ortasy tesik mys aqshalar) taýyp alyp oınaǵan eken. Keńestik kezeńde qorǵannyń soltústigindegi keıbir obalar býldozermen tegistelip, egistik jerlerge aınaldyrylypty. Sonda «Úsharal» ujymsharynda  traktor júrgizgen Atýbaev Ómirzaq degen aqsaqal syıymdylyǵy úsh-tórt lıtr  bolatyn bútin qumyra taýyp alǵanyn, kólemi 1h1 metr qysh plıtalardy, jer betine shyǵyp qalǵan tabyt buryshtarynan qytaıdyń túrli-tústi jibek matalarynyń  qıyndylaryn kórgenin aıtqan. Tegistelip júgeri egilgen oba ornyn sýǵarǵan kezde, aıaq astynan uńǵymalar paıda  bolyp, sý bes-alty saǵat boıy jer astyndaǵy belgisiz qurdymǵa sińip, keıin qaıta óz arnasymen aǵady eken.

Dál osy Ómirzaq aǵamyz tilge tıek etip otyrǵan Qý jáne Taqyr atalatyn Býraqojyr ózeniniń  alqaby týraly orys saıahatshysy N. M. ıAdrıntsev 1882 jyly Peterbýrgte shyqqan «Ortalyq Sibir» degen kitabynda «...Túrgenkenttiń jelke tusyndaǵy atalmysh egistik jerlerge ekken bıdaı men tarydan mol ónim alynady. Bede de jaqsy ósedi, maqta da egiledi» degen  málimetter keltiripti.

Al, Shyǵys, Batys Túrkistandy, Azııa tarıhyn jete meńgergen akademık V. V. Bartoldtyń  «Jetisý tarıhynyń ocherkteri» atty eńbeginde  Túrgen qorǵany týraly «...Іle ózeninen ótkennen keıingi birinshi beket Pochtavoı stanıtsa 15 verstah, ekinshi beket 25 verst qashyqtyqta ornalasqan. Sol mańdaǵy Býraqojyr ózeniniń boıynda Kóktaldan  keıingi jerde qıraǵan qalanyń orny bar, qalandy úılerden, qorǵannan birneshe zattar tabylǵan, biraq naqty zerttelmegen» degen anyqtamasy bar.

Negizi, ejelden-aq Іle alqabynda qalalyq ómir men saýdanyń  jandanýyna zor yqpal etken Uly Jibek joly ekeni ámbege aıan. Saýda men  kásipshiliktiń  qarqyndy  damýy otyryqshylyq mádenıette  jalǵasyn taýyp, qalalardyń  qatary ósken. Ǵalymdarymyzdyń sońǵy zertteýleri boıynsha Ońtústik Qazaqstan  jerinde 37 qala orny, Jetisýdyń ońtústik-batysynda  36 qala jurty anyqtalsa, soltústik-shyǵysynda 70 qalanyń orny tabylǵan. Olardyń sanynyń osynshama artýy ekonomıkalyq áleýetiniń de kóterilgenin  ańǵartady.

 Tarıhshylar osy orta ǵasyrlyq dáýirge  jatatyn  qala, kentterdi negizinen úsh topqa bólip qarastyrady. Bular:                                                                                                                                   - aımaǵy 30 gektardan asatyn;

- kólemi 10 - 30 gektarǵa deıingiler;

-  aýmaǵy 10 gektarǵa jetpeıtin qala, kentter.                                                                  

            Sonymen birge  qoǵamdaǵy áleýmettik taptyq jiktelýge sáıkes jalpy orta ǵasyr qalalarynyń qurylymy úsh bólikten turǵan:                                                                                                       
- ortalyǵy (tsıtadel) - baı-shonjarlar mekeni;

- ekinshi dárejeli úıler - ortashalar men qolónershiler baspanasy;

-syrtyndaǵy úshinshi bólik - eginshiler, kedeıler turaǵy.                                                

         Al Jetisý óńirine tán qalalyq úı  qurylystarynyń ózindik  ereksheligi:  jalpy kólemi 600-700 sharshy metrdi quraıtyn aýmaq bıik dýalmen qorshalyp, onyń ishki jaǵynda qabyrǵaǵa taqap jaǵalaı turǵyn úıler salynǵan. Ortasy nemese belgili bir bóligi ashyq alańqaıly bolyp keledi de, ol aýla retinde paıdalanylady. Taǵy bir ózgeshelik: qalada turatyn túrik shonjarlary ózderiniń úı-jaılarynyń aldyna sándi de ádemi kıiz úılerdi tigip qoıatyn bolǵan. Qurylys materıaldary - topyraq, aǵash, qamys, tas jáne shıki nemese kúıdirilgen kirpishter.

Qala  turǵyndary  kóbine eginshilikpen aınalysyp, qosymsha kúnkóris  esebinde mal ósirýmen jáne qolónermen  shuǵyldanǵan. Arheologııalyq qazba jumystary kezinde sol zamandaǵy Vızantııa sheberleri jasaǵan kúmis qumyralar ejelgi Tarazdan shyqsa, qytaıdyń ásem farfor ydystary ózimizdiń  Jetisýdaǵy Talǵardan, taǵy basqa da eski qalalardyń oryndarynan tabylǵan.  Mundaı múlikterdi jasaý  jergilikti sheberlerge  de úlgi bolǵan dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bular da qolóner buıymdaryn jasaýǵa mamandandy. Sóıtip, kóshpendi dalalyqtarǵa qaraǵanda tórt maýsym boıy bir orynda turaqty ǵumyr keshken qala jurty arasynan temir balqytyp odan qarý, eńbek jáne turmys quraldaryn  daıyndaıtyn ustalar men áshekeı buıymdar ázirleıtin zergerler shyqqan. Túrgenkenttiń jurtynan tabylǵan myna jádigerler - osynyń aıqyn aıǵaǵy, - deıdi týǵan óńiri men ósken ólkesiniń ótkenin tereń zerdelep júrgen jergilikti ólketanýshy, tarıh ǵylymynyń magıstry, sýret salý men jyr jazýǵa jany qushtar azamat, «Tulpardyń tuıaǵymen jazylǵan tarıh» atty kitaptyń avtory, Jarkent qalasyndaǵy №6 mektep-ınternattyń muǵalimi Qalı Ybyraıymjanov.

         Jalpy, biz ulan-baıtaq jerimen  birge asa  baı mádenıeti, orasan zor  rýhanı qundylyqtary bar tarıhı tamyry tereń elmiz. Tuǵyry berik týymyz taq tórinde jelbiregen týǵan jerimizdiń tósindegi Túrgen qamalynyń orny osyndaı jádigerlerge tunyp turǵany daýsyz. Osynaý qundy mádenı muralarymyzdy zertteý, zerdeleý, nasıhattaý jáne odan ári damytý -  asa mańyzdy másele. Óıtkeni, Elbasymyz N. Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı  jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵandaı: «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq  rýhanı  tamyrynan  nár almasa, ol adasýǵa bastaıdy»...