Tarıhy tereń, qasıeti eren - Kıeli aǵash

Bul óńirdiń bulaısha áıgili bolýynyń bir ushy osynaý kıeli topyraqta jeti ǵasyrdan beri jaıqalyp ósip turǵan, dińiniń jýandyǵyna jeti adamnyń qulashy áreń jetetin alyp aǵashtyń qasıetinde ekenin eske salsaq, taǵy da - artyq aıtpaǵandyǵymyz.

Jergilikti el-jurt ár qıly kezeńde «Áýlıeaǵash», «Úlkenaǵash», «Jýanaǵash» ataǵan osynaý tabıǵattyń tańǵajaıyp týyndysy - jerimizdiń, elimizdiń máńgilik maqtanyshy! Kúlli qazaq jerindegi jasyl jelektiń anasy ispetti bul kıeli aǵashtyń aıasynan jyl saıyn egemendi elimizdiń «Jasyl el» baǵdarlamasy boıynsha júzege asyrylatyn kógaldandyrý, kórkeıtý isteri bastaý alady. Sonymen qatar bul erekshe aǵash «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde ómirge kelgen «Qazaqstannyń kıeli oryndary» tiziminiń qataryna resmı túrde engen. Kıeli aǵash ósken saıaly toǵaıdyń kireberisine KR - kod ornatylǵan. Bıylǵy jazda bul kıeli orynnyń aınalasy arnaıy jospar boıynsha abattandyrylyp, bas-aıaǵy eki aıdyń ishinde adam tanymastaı ózgertildi. Qurylys jumystary týra qasıetti Qurban aıttyń qarsańynda tolyq aıaqtalyp, kórinisi kóz qyzyqtyrar orynǵa aınaldy. Oraıy kelgende osy oryndy izgi is jóninde tereńirek maǵlumat alý maqsatynda biz Panfılov aýdanynyń ákimi Ómirálıev Talǵat Ábenulyn áńgimege tartqan edik.

- Sóz joq, el men jerdiń qadir-qasıeti osyndaı orasan zor erekshelikterimen eńselene túsedi. Negizi, «Jarkent» ataýy atala qalsa, eń aldymen osy «Kıeli aǵash» oıǵa orala ketedi. Qazaq tarıhynan oıyp turyp oryn alǵan ataqty Orbulaq shaıqasyndaǵy uly Jeńis sanańa sap ete qalady. Qazaq beıneleý óneriniń atasy Ábilqan Qasteev pen kózi tirisinde-aq «Jetisýdyń bulbuly» atanǵan jeztańdaı ánshi-sazger Dánesh Raqyshevtyń esimderi eske túsedi. Sáýlet óneriniń esh shegesiz turǵyzylǵan teńdessiz qurylysy - «Jarkent meshiti» sáýlet-kórkemóner mýzeıiniń ǵajaıyp ǵımaraty kóz aldyńa keledi.

Osynaý baǵa jetpes qundylyqtarymyzdyń qadirine jetip, qurmetteı bilý - bizdiń azamattyq boryshymyz, perzenttik paryzymyz dep bilemiz. Sonymen qatar olardy dáriptep, áspettep, nasıhattaý da - osy zamanǵy ozyq úrdistiń úlgisine sáıkes keletindigi de aıdaı aqıqat, - dep bastady áńgimesin óńir basshysy.

- Sózińizdiń baǵdarynan baǵamdaǵanymyz - bul tirlikterińiz aldaǵy ýaqytta atqarylatyn aýqymdy sharalardyń bastamasy-aý, sirá?

- Durys ańǵarǵansyz. Men jańaǵy beıneleý óneri men án kóginde juldyzy joǵarydan jarqyraǵan jerles abzal jandardyń attaryn, tarıhı mańyzy asa zor qasıetti oryn men sáýlet eskertkishin tekten-tekke eske alyp otyrǵan joqpyn. Aldaǵy ýaqytta olardy ulyqtaý baǵytynda jan-jaqty keshendi jumystar júrgiziletin bolady.

Al, Kıeli aǵash jaıly máselege kelsek, qazir aldyn ala jasalǵan Bas jospardyń birinshi kezeńi boıynsha (2020 jyldyń maýsym – shilde aılary) tek abattandyrý jáne kógaldandyrý jumystary ǵana júzege asyryldy. Endi ekinshi kezeńde bul oryndy qujattandyrý, ıaǵnı, resmı sheshim shyǵarý, memlekettik akt jáne tehnıkalyq tólqujat alý, sondaı-aq, topografııalyq jumystardyń kezegi kútip tur. Úshinshi kezeńde jobalyq-smetalyq qujat jasatpaqpyz. Tórtinshi kezeńde dámhana, kádesyılar satatyn dúken, qonaq úı, taǵy basqa da qajetti qurylys nysandaryn salyp, túbinde osy oryndy týrıstik bazaǵa aınaldyrsaq degen oı-maqsatymyz bar.

- Oılaryńyz – oryndy, maqsattaryńyz - mándi eken. Onyń ústine bul orynnyń ózi-aq osyndaı ordaly isterdi oryndaýǵa suranyp-aq tur emes pe? Asqaqtaǵan Arqas Alataýynyń baýraıy, sarqyraǵan Býraqojyr ózeniniń jaǵasy...

- Oho, týra aıttyńyz. Saf aýa, móldir sý, samal jel, kókoraı bel. Qol sozym jerde - áıgili «Jarkent-Arasan» jáne «Kóktal-Arasan» shıpajaılary. Balyq aýlap, atpen seıildeýdi uıymdastyrýǵa da bolady.

- «Jumystyń jaqsy bastalýy - istiń jartysynyń bitkeni» dep jatamyz keıde jelpinip. Aqıqatynda da, myna Bas jospardyń birinshi kezeńinde birtalaı sharýanyń basyn qaıyrypsyzdar.

- Iá. Buryn bul kıeli orynǵa kólikpen Áýlıeaǵash - Eńbekshi trassasynan batysqa qaraı oıysyp, biraz jer shańdatyp júrip, baryp keletinbiz. Qazir kúre joldan kilt burylyp, úlken qaqpa aldyndaǵy aýqymy ájepteýir avtoturaqqa at basyn bir-aq tireımiz. Aıaq astymyz - túgel asfalt. Múmkindigi shekteýli jandardyń avtokólikterine de arnaıy oryn belgilengen. Aıtpaqshy, kıeli aǵashqa aparatyn jaıaý júrginshi joldaryna da pandýs jasalǵan. Bir sózben aıtqanda, munda zııarat etip, tamashalap kelýshilerge jan-jaqty jaǵdaı jasaýǵa tyrystyq. «Uly sózde uıattyq joq», tipti ájethananyń ózin osy zamanǵy ozyq eýrolyq úlgide jasattyq. Aınala túgeldeı kókpeńbek shóp. Onyń ár jerinde jartylaı shymǵa shógip, jartylaı jer betinen kózge shalynyp jatqan ár qıly pishindi shombal tastardyń ózi-aq ózgeshe kórinisimen eriksiz kóz tartady. Tóńiregine jupar shashyp, hosh ısi tanaýdy qytyqtaıtyn, qyzyldy-jasyldy tústeri birden janaryńdy jaýlap, kóńilińdi arbaıtyn alýan túrli gúlderdiń áseri tipten erekshe. Jaqtaýlary temir sharbaqpen oıýlanyp, sándelip jasalǵan kópir astynda syldyrlaı aqqan sý tolqyny da kóterińki kóńil-kúı syılaıdy. Qas qaraıysymen samaladaı bolyp jarqyrap janatyn elektr jaryǵy bar mańaıdy sútteı appaq sáýlege malyndyrady.

- Eń negizgi nysan - Kıeli aǵashtyń mańy aıryqsha abattandyrylypty...

- Alyp aǵashty aınala dóp-dóńgelek etip, eni eki metrge jýyq soqpaq jolǵa trotýar jasadyq. Ony jaǵalaı aralary birdeı qashyqtyqta adamdar otyratyn on eki oryndyq ornattyq. Bul - teginnen-tegin emes, «Jyl - on eki aıdyń» nyshany. Ár oryndyqtyń qarsysyndaǵy arnaıy taqtaıshada qazaqsha (kırılıtsamen de, latyn qarpimen de), oryssha, aǵylshynsha tıisti jyl ataýlary jazýly tur. Munyń ózi zııarat etýge kelgenderdiń ózderi týǵan jylyna sáıkes keletin oryndyqta biraz damyldap otyrǵanda Kıeli aǵashtan bir tylsym qýat(energııa) alatyny týraly nanym-senimine baılanysty oılastyrylǵan. Jalpy, munda kelýshilerdiń birden nazaryn aýdaratyn kórinis - toǵaı ishi tap-taza. Aǵashtardyń adam boıyndaı bıiktiktegi dińderinde eshqandaı butaq joq. Bári áppaq etip áktelgen. Tóbedegi japyraqtar arasynan saýlaı quıylǵan kún sáýlesimen shaǵylysyp tóńirek túgeldeı aq nurǵa shomylyp turǵandaı. Taǵy bir ǵajaby: aınalasyndaǵy balǵyn aǵashtardyń barlyǵy alańqaıdyń dál ortasyndaǵy alyp aǵashqa qaraı dóńgelene basyn ıip tur. Beıne abyz aqsaqaldyń aldynda aqyl-keńesin tyńdap, taǵzym etip turǵan tárizdi.

Zer salyp qarap, zerdeleı bilgen jan úshin munda tań qalarlyq tańǵajaıyp kórinister kóp-aq. Jergilikti jurt «Bozbala men boıjetken», «Aǵaıyndylar», «Baq ashar», «Jeti aǵash», taǵy basqa da at qoıyp, aıdar taqqan aǵashtarǵa zer sala qarasań, bitim-bolmystarynan bul ataýlarmen dál úılesetinine eriksiz tańdaı qaǵasyń. Alyp aǵashtyń, sonymen qatar, el aýzynda «Kóz», «Qulaq», «Muryn» dep atalyp ketken aǵashtardyń da tamyrlarynyń arasynan jyltyrap jatqan sý kózge shalynady. Bir qyzyǵy, álgi sý shyǵyp jatqan oıyqtardyń poshymy týra ataýlaryna sáıkes keledi. El olardy em retinde paıdalanatyn da kórinedi. Osy aǵashtarǵa jáne alańqaıdyń bir buryshynda erte ǵasyrdaǵy Úısin batyryna qoıylǵan belgitasqa baratyn taram-taram soqpaqtardyń barlyǵyna túgeldeı Qatý taýynyń taqtaısha taqylettes tastary tóselgen.

- Iá, az ǵana ýaqytta aıtarlyqtaı is atqarypsyzdar. Buny júzege asyrǵan kimder? Qansha qarjy jumsaldy?

- Kıeli aǵash ósken toǵaıdyń aýmaǵy shamamen on gektarǵa jýyq. Alyp aǵashtyń tóńiregi jeńil-jelpi sypyrylyp qana turǵany bolmasa, bul ara biraz jyldan beri tolyq tazartylmaǵan kúıi jatqan. Synǵan aǵash butaqtary men bytysyp ósken shóp-shalam, qýraı-sýraı, kúl-qoqystan aıaq alyp júrý azap edi. «Tas túsken jerine aýyr» degen sóz bar ǵoı. Osy oraıda, irgedegi Úlkenaǵash aýyldyq okrýginiń ortalyǵy - Áýlıeaǵash aýylynyń turǵyndary naǵyz azamattyq belsendilikterin tanytty. Aýyl ákimi Ermek Erkinuly Nurahmetovtyń uıymdastyrýymen erikti túrde tegin jumys istep, toǵaıdy túgeldeı tap-tuınaqtaı etip tazartty. Abattandyrý jumystaryn atqarýǵa da jumyla kiristi.

Jalpy, bul qasıetti oryndy kórkeıtýge on mıllıon teńgege jýyq qarjy jumsaldy. Biraq, buǵan bıýdjet qorjynynan qara baqyr shyqqan joq. Osyndaǵy aýyl zeınetkerleri men qarapaıym taksshilerden tartyp, aýdandaǵy barlyq qalalyq, aýyldyq okrýgter, bólimder men keıbir qoǵamdyq uıymdar shama-sharqynsha óz úlesterin qosty. Serik Aqsýbaev, Maqsat Kóbelekov, Imanbek Túlkilıev, Imanbaevtar otbasy, taǵy basqa da isker jandar qomaqty járdem jasady. «Maksdorstroıservıs», «Agam-Tas» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri men «Medet» qonaq úı-meıramhana kesheni de kóp kómek kórsetti. Sóıtip, «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, taıly-taıaǵymyz qalmaı etken áreketimizge Alla bereket berip, kópten beri oıda júrgen bir isimiz ońynan oryndaldy. Bul tirligimizge kún saıyn jol-jónekeı soǵa ketip, tamashalap qaıtatyn jolaýshylarǵa qosa qona-túneı jatyp zııarat etetin miskin jandardyń júrekjardy rızalyq lebizderin estigende bir marqaıyp qalamyz. Qut daryp, kıe qonǵan týǵan topyraǵymyzda jaıqalyp ósip turǵan bul alyp aǵashymyzdyń qasterli qasıeti búkil adamzat balasyn qazirgi álemdi sharpyǵan indetten aıyǵýǵa septigin tıgizsin dep tilek tileımiz!

- Áńgimeńizge raqymet!