Tarıhtaǵy meshin jyly

Aldymen, álem tarıhyn alsaq, meshin jylǵy eleýli tarıhı oqıǵalardyń biri 1896 jyly Afınada ótken alǵashqy jazǵy Olımpıada oıyndary bolatyn. Olımpıada oıyndary osyndan bastap qaıta jańǵyryp, Eýropa elderinde ótkizile bastady, eki ret dúnıejúzilik soǵystan keıin adamzat sport oıyndaryna bas qoıdy. Sony týdyrǵan, buqarany sportqa alyp kelýde olımpıadanyń nasıhattyq qural bolǵany anyq.

Qazaq qaýymy halyqaralyq sport dodasynda ulandaryna jankúıer bolǵan alǵashqy olımpıadanyń biri - 1980 jyly Máskeýde ótken Jazǵy Olımpıada bolatyn. Oǵan Qazaq KSR-nan 20 sportshy qatysyp, 16-sy júldemen oraldy. Erkin kúresten Jaqsylyq Úshkempirov, Shámil Serikov, aýyr atletıkadan Vıktor Mazın, jeńil atletıkadan Vladımır Mýravev, vaterpoldan Sergeı Kotenko, basketboldan Nadejda Olhovalar altyn medal aldy. Ataqty boksshy Serik Qonaqbaev kúmis medal aldy.

2004 jyly Olımpıada Afınada qaıtadan ótti. Jarysqa Qazaqstannan 17 sport túrinen 119 sportsmen qatysty. Halyqaralyq sharany árbir qazaq teledıdarynan qarap, sportshylarymyzdyń jetistikterine qýanyp, súringen tusyna kúıinip turdy.

Álemniń jumbaqtarynyń biri áli kúnge sheıin qupııasyn tolyq ashpaǵan Týngýs meteorıti 1908 jyly - meshin jyly jerge qulaǵan eken.

Qazaqtyń eń qasiretti tarıhynyń biri, jońǵar shapqynshylyǵy tusyndaǵy «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamadan» keıin oryn alatyn meshin jyly bastalǵan 1932-33 jyldardaǵy asharshylyq edi. Tarıhshy Búrkitbaı Aıaǵan asharshylyq qurbandary týraly mynadaı derekter keltiredi: «Jalpy otandyq zertteýshiler búginge deıin 1921-22 jáne 1932-33 jyldardaǵy asharshylyq qurbandarynyń sanyna kelgende, ártúrli málimetter beredi. 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyqtan mınımým - 1,5 mln.- nan - 2,2 - 2,3 mln.-ǵa deıin, maksımým - ómirge kelmegen urpaqtyń sany týraly maǵlumattardy qosa eseptegende 4 mln.-ǵa deıingi sandar kórsetiledi».

Meshin jyly, 1944 jyly 12 qyrkúıekte qazaqtar kóp mekendeıtin qazirgi Qytaıdaǵy Qulja qalasynda Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy quryldy. Álıhan tóre úkimet basshysy, Áshimbek qoja orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Bul jańa respýblıkanyń ǵumyry kópke barmaǵany aıan.

Meshin jyly, ıaǵnı 1944 jyly 18 mamyrda Stalınniń buıryǵymen Qyrym tatarlary túgelimen deportatsııalandy. Kóbisi Ózbekstanǵa jer aýdaryldy.

Alaıda týra bir múshelden keıin 1956 jyly, ıaǵnı meshin jyly, KOKP (KPSS) 20 sezdinde Hrýşev Stalındi aıyptaǵan «jeke basqa tabynýshylyq» atty qupııa baıandamasyn jasady.

1956 jyly álemge «Tyń ıgerý» naýqany jarııa etildi. Óıtkeni, sol jyly KSRO 125 mln tonna astyq jınady, onyń teń jartysy tyń ólkesine tıesili edi. Bul naýqannyń odaq úshin ekonomıkalyq tıimdiligi bolǵan shyǵar, alaıda jer qyrtysyn eskermegendikten qazaq jeriniń 9 mln gektary jel erozııasyna ushyrady. Tyń ıgerýdiń rýhanı jáne demografııalyq zardaptary da zor boldy. Qazaqstanǵa 6 jyl ishinde KSRO-nyń eýropalyq bóliginen 2 mln adam keldi. Sol sebepti qazaq halqy óz jerinde azshylyq jaǵdaıyna tústi. Tyń ıgerilgen oblystarda 700 qazaq mektebi jabyldy. Olardyń basym kópshiliginde oqý orys tilinde júrgizildi. Eldi-mekender men jer-sý ataýlary oryssha atala bastady.

Bizge etene tanys ári kóbimizdiń basymyzdan ótken Táýelsizdiktiń tarıhı oqıǵalarynyń bir parasy meshin jylyna tıesili. Óıtkeni, 1992 jyly Qazaqstan memleket retinde qalyptasyp jatty. Aıtar bolsaq, tuńǵysh qazaqstandyq altyn meshin jyly 1992 jyly 27 qańtarda Óskemende shyǵarylǵan. Onyń synamasy eń joǵary, salmaǵy 10 keliden asatyn bolǵan.

Sol jyly 2 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy BUU-ǵa múshe bolyp qabyldandy. Sóıtip elimiz álem tarapynan quqyqtyq turǵydan moıyndaldy.

4 maýsymda táýelsiz Qazaqstannyń jańa memlekettik rámizderi Memlekettik Tý, Memlekettik Eltańba jáne Memlekettik Ánuran bekitildi. Memlekettik týdyń avtory - sýretshi Sháken Nııazbekov. Eltańba - sáýletshi Jandarbek Málibekov pen Shota Ýálıhanovtyń eńbegi. Jyl saıyn osy kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi kúni retinde atap ótiledi.

Sol jyly Qazaqstan polıtsııasy, Ulttyq qaýipsizdik komıteti quryldy.

Eldegi eń tanymal ǵımarattardyń qataryna kiretin Aqorda da meshin jyly paıdalanýǵa berilgen. 2004 jyly 24 jeltoqsanda Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Rezıdentsııasy resmı túrde ashyldy. Jańa ǵımaratty «Aq Orda» dep atady. Rezıdentsııa irgetasy 2001 jyly qyrkúıekte quıyla bastaǵan. Joba jumysyn Eýropa men Qazaqstannyń belgili sáýletshileri júrgizdi. Olardyń qatarynda eýropalyq áıgili dızaınerler M.Gýalatsı men A.Moltenı bar. Іshki kórinisti ulttyq mánerde oryndaý akademık Q.Montaqaevtyń keńesimen júrgizildi. Asa mańyzdy memlekettik nysandy salý úshin 26 ult ókilderi jáne álemniń ondaǵan eliniń mamandary men jumysshylary eńbek etti.

Ǵımarattyń jalpy aýdany - 36 720 sharshy metr. Ǵımarat qurylystaǵy eń sońǵy zamanaýı ádister men ozyq ınjenerlik qurylǵylardy qoldaný arqyly monolıttik betonnan turǵyzyldy. Úshkir tóbesimen qosa alǵandaǵy ǵımarat bıiktigi - 86 metr.

Meshin jyly saıası naýqansyz elestete almaımyz. 2004 jyly 19 qyrkúıekte Májilis depýtattarynyń saılaýy ótti. Oǵan 12 partııa qatysty. 67 saılaý okrýginen 67 depýtatqa daýys berildi. 10 depýtat partııa tizimimen saılandy. Sóıtip Májiliste 77 depýtat iske kiristi.

Meshin jylǵy jetistikterdiń biri áleýmettik jeli eken. Aıtalyq, 2004 jyly 4 aqpanda Mark Tsýkerberg úsh dosymen birge álemge belgili Feısbýk áleýmettik jelisin qurdy. Bul saıt Garvard ýnıversıtetiniń stýdentterine ǵana qoljetimdi bolǵan. Keıinnen álemdik jobaǵa aınaldy. Qazir áleýmettik jeli ómirimizge dendep endi, eń jaqyn kommýnıkatsııalyq jolserikke aınaldy. Buryn synyptastar, týystar jáne tanystar bolatyn bolsa qazir jelidegi dostar, pikirlester de solardyń qatarynan oryn aldy.