Tarıhshy Búrkitbaı Aıaǵan: Kenesary hannyń bas súıegi joǵalyp ketti me dep qorqamyn

«Taıaýda QR Premer-Mınıstri Kárim Másimovtyń Reseı Premeri Dmıtrıı Medvedevpen kezdesýi barysynda qazaqtyń uly tulǵalary Kenesary han men Keıki batyrǵa qatysty másele kóterilýin jaqsy nyshan dep baǵalaımyn. Qazaqstan buǵan deıin de osy máseleni birneshe márte kótergen bolatyn. Sonymen qatar, tarıhshylar men jýrnalısterden quralǵan top arnaıy Sankt - Peterborǵa da bardy. Biraq, bul sharalar nátıje bermedi, sebebi muraǵattarda úkimettiń qaýlysy boıynsha kóptegen jádigerlerge qatysty málimetter qupııa bolady. ıAǵnı, joǵary jaqtan ruqsat berilmese, olar ǵımaratqa kirgizbeıdi de, kórsetpeıdi de. Al endi Dmıtrıı Medvedev Keıki batyr men Kenesary hannyń bas súıegin Astanaǵa qaıtaryp berý jaǵyn qarastyrýǵa ýáde berdi ǵoı. Demek, seń qozǵaldy, ıaǵnı biz jaqsy habar kútýimiz kerek», - dep toqtaldy B. Aıaǵan «QazAqparat» agenttigine bergen suhbatynda.
Sonymen qatar ol ǵalym retinde bul máseledegi óziniń kúdigin aıtty. Ásirese, bul Kenesary hannyń basyn qaıtarý máselesinde týyndaýy múmkin. «Kezinde Kenesarynyń bas súıegi bolǵany ras, ony ǵalymdar kórgendigi týraly habarlanǵan edi. Alaıda, keıinnen bas súıek joǵalyp ketedi. Osy rette budan keıin de taba almaımyz ba dep qorqamyn»,-dep oıymen bólisti ol.
Degenmen de, Búrkitbaı Aıaǵan eki eldiń úkimet basshylary arasynda bul másele kóterilgennen keıin, Kenesary hannyń bas súıegi tabylýy múmkindigin de joqqa shyǵarmady. Onyń paıymynsha, osyǵan baılanysty dereý Úkimet tarapynan arnaıy komıssııa qurý kerek. Bul turǵyda ǵalym Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy jaqsy qarym-qatynasty utymdy paıdalanyp, ketken qundylyqtardy qaıtaryp alý kerek ekenin aıtty.
«Jalpy, álemdik tájirıbege toqtalatyn bolsam, kezinde otarlaýshy bolǵan elder keıinnen ózge halyqtardan jınaǵan ulttyq qundylyqtaryn qaıtardy. Máselen, Frantsııa men Anglııa, Gollandııa burynǵy otarynda bolǵan elderge jádigerlerin qaıtaryp berdi. Ótken ǵasyrlarda Eýropa tasyǵan jádigerlerdi qaıtaryp berýge tyrysyp baqty. Ókinishke qaraı, Reseı Ortalyq Azııa men Kavkaz elderiniń qundylyqtaryn bermeı otyr. Kýnstkamerada jáne ózge de muraǵattarda kóptegen ulttyq muralar jatqandyǵy belgili jaǵdaı. Osy rette «qaıtara ma eken jáne qaı deńgeıde qaıtarady, sondaı-aq ne taýyp alamyz?» degen saýal týyndaıdy»,-dedi ǵalym.
Onyń sózine qaraǵanda, endi Keıki batyrdyń bas súıegin naqtylaý úshin medıtsınalyq, popýlıatsııalyq genetıkanyń múmkindigin paıdalaný kerek. Osy salanyń mamandary Nazarbaev Ýnıversıtetinde jáne basqa da mekemelerde de bar. «Jalpy Kenesary men Keıki batyrdyń urpaqtary elimizde bar, osy rette genetıkalyq saraptama arqyly anyqtaýǵa erekshe mán bergen jón»,-dedi ol.
Budan buryn habarlanǵandaı, Kýnstkamera Qazaqstannyń batyry Keıkiniń bas súıegin qaıtarýǵa ázir. RǴA Uly Petr atyndaǵy Antropologııa jáne etnografııa mýzeıi dırektorynyń orynbasary Efım Rezvannyń aıtýynsha, Reseıdiń federaldyq tizimindegi jádigerdi federaldyq zańǵa sáıkes nemese Reseı Prezıdentiniń jarlyǵymen qaıtarylýy yqtımal. Murajaı basshylyǵy Peterbordaǵy Qazaqstan konsýlyna nysandy qaıtarý úshin ne isteý kerektigin aıtyp bergen.
Eske sala ketsek, Qazaq handyǵynyń sońǵy hany - Kenesary Qasymuly (1802-1847) otarlaýshylarǵa qarsy 1837-1847 jylǵy ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi boldy. Ol ataqty Shyńǵys hannyń 27-inshi urpaǵy, Abylaı hannyń nemeresi. 1802 jyly Kókshetaý óńirinde dúnıege kelgen.
1847 jyly Kenesary han Qyrǵyzstannyń Jetijal jotasynyń ońtústik alabyndaǵy Kekilik-Seńgir ańǵarynda aıýandyqpen óltiriledi. Jaýlary onyń basyn kesip alyp, orys ákimshiligine jiberdi. Knıaz Gorchakov Kenesarynyń basyn Batys Sibir bas basqarmasyndaǵy «Kenesary búligi týraly» iske qosyp saqtaýǵa buıryq berdi.
Al, Keıki (Nurmaǵanbet) Kókembaıuly (1871-1923) - 1916 jylǵy Torǵaıda bolǵan ult-azattyq kóterilisiniń batyry, ataqty mergen. Azan shaqyrylǵan shyn aty - Nurmaǵambet. Keıki Kókembaıuly Reseı patshasynyń 1916 jylǵy maýsym jarlyǵy sebep bolǵan (el aýzynda «ııýn jarlyǵy» dep atalady) Torǵaı qazaqtarynyń ult-azattyq kóterilisine alǵashqy kúnderinen belsene aralasyp, sol kóterilisti uıymdastyrýshylardyń biri boldy.
Halyq batyry Amangeldi Imanov ólgennen keıin Keıki batyr qýǵynǵa ushyraıdy. Bul súrgin Torǵaıda Keńes ókimeti ornaǵannan keıin de tolastamaıdy. Biraz jyl Ulytaý, Qyzylqum jaǵynda boı tasalaıdy. Keıin qyzyl áskerler ustap alyp, aıýandyqpen óltiredi. Olar mergenniń eki qoly men basyn kesip alady. Keıin mergenniń bas súıegin Orynborǵa jóneltedi, al 1926 jyly respýblıka astanasy Qyzylordaǵa kóshýine baılanysty, Sankt-Peterborǵa jiberiledi. Ol qazir Sankt-Peterbordaǵy antropologııalyq qordyń kýnstkamerasynda saqtaýly.