Tarıhqa sholý: 25-30 jyl buryn aqparatta ne jazdyq

Keńes zamanyndaǵy jańalyqtarǵa taǵy da bir kóz júgirtip shyǵýǵa múmkindik týdy. Ideologııaǵa tunyp turǵan baspasóz betterinde búgingi tańda asa bir qyzǵylyqty dúnıe kóp bola qoımas dep oılaıtyn shyǵarsyz. Onyńyz jón. Bizdi qyzyqtyrǵan sol zamanda ıdeologııaǵa eltip, sol kúnniń saıasatynyń soıylyn soqqan qalamgerler jaıy emes. Tipten ekpindi eńbektiń jemisi, nury oınaǵan kommýnızm elesi jóninde emes. Jemshóp, egis naýqany, saýynshy, jylqyshy, traktorshy jaıy da bizderdi búgin tańdandyra almaıdy. Tek sol dáýirde sanaly ǵumyryn ótkizip, jastyq shaǵy, eseıgen shaǵyn eske alatyn jandar úshn sol bir kúndegi jańalyqtardy qaıta esine alýdyń ózi bir ǵanıbet bolar.

Endeshe keńes zamanyndaǵy osydan 20 - 35 jyl buryn shyqqan basylym betterindegi bizdiń kózimizge  túsken, nazarymyzdy ilikken sátterdi birge qaıta sholyp shyǵalyq. 

«Lenınshil jas» 1973 jyl  aqpan 21-i kúngi №37 sany. Tabaqtaı gazettiń birinshi betiniń aýdanyn «N.V.Podgornyı joldasqa nagrada tapsyryldy» kompartııanyń maqalasy alyp jatyr. Brejnevtiń, Podgornyıdyń sózderi partııa men joldastarǵa arnalyp, ıdeologııa «buryshymen» tuzdyqtalyp berilipti. «Ilıch máńgi jasaıdy, partııa bizdi kommýnızm uly ıdeıalaryna baıytty, biz tamasha shaqty bastan keshirip otyrmyz» degen tirkester, oda, ekpindi úndeýler, eltigen sózderge tunǵan mátin tek ezýge kúlki úıiredi.

Osy gazettiń 4-shi betinde Ǵafý Qaıyrbekovtyń «Jas aqyndar daýysy» «Shymkent festıvalinen týǵan oılar» degen maqalasy jaryq kórgen eken. Qalamger Shymkent qalasynda ótken jastar poezııasy festıvalinen alǵan áserin jazady. Shyǵarmashylyǵymen el aldynda bedeldi qalamger poezııa alańyna jańa qonǵan jastardyń birazyna toqtalyp, olardyń oqyǵan úzdik óleńderinen úzindi keltiredi. Erteńinen úmit kúttirer aqyndardyń birazynyń atyn atap ketedi, óleńderiniń sony tustarynan úzindi keltirilgen. Ysyraıyl Sapabaev, Amankeldi Jumabekov, Aqylbek Shaıahmetov, Bolat Qojahmetov, Mamaı Ementaev, Naǵashybaı Muqatovtar bul kúnde kópshilikke tanymal belgili qalamgerler, aqyndar. Sol kezde olardyń jastary 20-25-te bolar. Ásili Ǵafý aǵamyzdyń respýblıkaǵa bedeldi basylymda jas aqyndardyń attaryn atap turyp, óleńderin taldaǵany aǵalyq janashyrlyq qana emes úlkenniń batasyndaı juǵysty bolǵany sózsiz.

Kelesi basylym - 1975 jyly  1-shi naýryzda shyqqan  Pavlodardyń «Qyzyltý» gazeti. «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» dep urandatyp tur. Bizge qyzyqty kóringeni birinshi bettegi shaǵyn aqparat boldy. «Lýnohod-2» Tavr alqabynda» degen qysqa ǵana TASS-tyń habarlamasy.  Ol apparat sol jyly qańtardyń 15-inde jer serigi aıdyń betine qonǵan bolatyn. Jerden basqarylatyn lýnohod 4 aı boıy aı betin kezip, jerge 80 myń sýret túsirip joldaıdy. Kraterge túsip ketip qaıtyp shyǵady, alaıda osydan soń apparat buzylyp, baılanys úzilip ketken. Biletinder apparattyń amerıkalyqtardyń «Appolon-17» qonǵan jerdiń mańaıyna sapar shegýi tegin emes deıdi. Óıtkeni, áli kúnge deıin amerıkalyqtar aı betine barmady degen sybys bar. Keńes odaǵy sol kezdiń ózinde osy qaýesetti tekserip kórgisi kelgen de bolýy múmkin.

«Ekpindi eńbek vahtasy» aıdarymen «Nysana:100 myńynshy «Qazaqstan» traktory» túngi smena» atty reportajda Pavlodardaǵy traktor qurastyratyn zaýyttyń bir kúni jaıy jazylǵan. Onda búgingi bizderge beıtanys, ári ezýde mysqyl týdyratyn tirkester jetip artylady. Gazettiń tolaıymmen oqyp shyqsańyz bul basqa dáýirdiń, tarıh qoınaýyna ótken qoǵamnyń kúndelikti tirshiligi sóz bolyp jatqanyna kóz jetkizesiz. Arada 35 jyl ótkende sol kezdegi jumyskerlerdiń alǵa qoıǵan maqsattary, ıdeologııa taǵysyn taǵylar kópshilikke tosyn kórinedi.

«Tseh kollektıvi óte uıymshyl, M.Kisembaev kommýnıstik eńbektiń ekpindisi, ol «1974 sotsıalıstik jarys jeńimpazy» begisimen nagradtalǵan.  «Tsehtyń komsomol jastary kollektıvi ekpindi eńbek kórigin kún ótken saıyn qyzdyra túsýde», «uly mártebeli jumysshy tabynyń» degen tirkester búginde paıdalanylmaıtyny anyq.

Árıne birinshi bettiń negizgi tusy KPSS Ortalyq komıtetinde «KPSS» Ortalyq komıtetinde Tambov oblysy partııa uıymdarynyń jumysyn synaǵan maqala, sonyń janyn ala  Sovet odaǵy kommýnıstik partııasy ortalyq komıtetiniń bas hatshysy L. Brejnevtiń ónertapqyshtarǵa arnalǵan sózi berilipti.

Qolymyzda taǵy da bir sarǵaıǵan gazet bar. Bul 1991 jyly 24-shi jeltoqsanda shyqqan «Egemendi Qazaqstan» (qazirgi Egemen Qazaqstan).  Birinshi beti tolaıymymen Almatyda TMD uıymynyń qurylýy jáne soǵan oraı 11 memlekettiń basshylarynyń KSRO taraǵanyn moıyndap, jańa odaq qurý jóninde deklaratsııaǵa qol qoıýy jaıynda jazylǵan. Onda N.Nazarbaevtyń sózi berilgen. Bul tarıhı sát.

Biraq ta bizdiń kózge ilikkeni gazettiń ataýy bolatyn. Jalpy gazettiń ataýy jáne uransózin ózgertý ońaıǵa soqpaǵany belgili. Sol kezdegi basylymnyń redaktory Sherhan Murtaza bas bolyp gazettiń ataýynan «Sotsıalıstik» sózin alyp tastaý jóninde bastama kóteredi. Bul usynysty Saıası bıýro qarap, qoldap qaýly shyǵarady.  Bul ózgeris tek 1992 jyly iske asýy kerek bolsa da redaktsııa ujymy jańa ataýdy ǵana emes onyń shapka túrindegi qazirgi kezdegi nusqasyn daıyndatqyzyp maýsym aıynda el basylymyn jańa kelbetpen shyǵara bastaıdy. Gazettiń ataýy egemendikke umtylǵan eldiń kelbetin aıqyn berip turǵany anyq. Bul sol kezde ońaıǵa túspepti. Deıturǵanmen ataýdyń oń jaǵynda Eńbek Qyzyltý ordeni sol qalpynda qalypty. Alaıda biraz ýaqyttan soń ol alqa da alynyp tastaldy. Bul ásl keıinirek boldy.

Ekinshi bette Joǵarǵy Keńesten Rysbek Sársenbaıulynyń maqalasy berilipti. Onda Joǵarǵy Keńeste (sol kezdegi parlament) Qazaqstan azamattyǵy týraly zańdy talqylaý jaıy aıtylǵan. Jalpy keıbir eski saryndaǵy depýtattar osy zańnyń baptaryn qabyldamaı burynǵy keńestik ánin aıtyp saırap jatqandyǵy jóninde Rysbek aǵamyz ashyna jazǵan. Egemendikke qol jetken tusta bılik basyndaǵy ákim-qaralar eldiń erkindigine qoldan kelgenshe kedergi jasaǵany az bolmaǵan. Bul kúni keshe ǵana sekildi edi. Alaıda arada jıyrma jyl ótken. Qazirgi tańda Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy tusynda osyndaı qıynshylyqtardyń artta qaldy, umytyldy. Táýba delik.

Al sol kezeń tarıh qoınaýynda qaldy. Egerakı, bizdiń ózimiz gazetterdi qaıta sholyp shyqpaǵanda sol týrasynda oı qozǵamaýymyz múmkin edi. Qıynshylyq tez umyt bolady degen oı keledi.

Maqalada zań jobasynyń jasaýshylardyń jetekshisi Sultan Sartaevtyń shyr-pyry shyǵyp «shovınısterdiń» azamattyq týraly zańnyń negizgi tustaryn ózgertpeı ótkizý úshin jan sala pikirtalasqa shyqqany keltiriledi. Sonymen qatar zańnyń janashyrlary bolǵan Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtazalar «azamattyq berilgende qazaq tilin bilý mindetti» degen bapty ótkize almaıdy. Aqyry alynyp tastalypty. Áli esimizde keıinirek «memlekettik qyzmetkerler qazaq tilin mindetti túrde bilý tıis» degen usynystar da qoldaý tappaǵan-dy.

Qazaq KSR Joǵarǵy Soveti men respýblıka Úkimetiniń organy bolyp tabylatyn «Halyq keńesi» gazetiniń 1991 jylǵy 30 qarashadaǵy №102 sanynyń bas maqalasy saılaý jóninde.

Egemendikke qol jetkizgen kez bolsa da gazetten kóp ózgeris kóre almaısyń. Uransózi «Sovetter bıligi kemel bolsyn!» dep aıǵaılap tur. Gazettiń eń basynda sol kezdegi QazKSR-dyń gerbi. Bir qýantarlyǵy baǵasy 5-aq tıyn. Qazir 5 tıynǵa gazet túgili sirińke satyp ala almaısyz.

Hosh, bizdiń nazarymyzǵa ilikken maqalany sholyp shyǵalyq. «Qazaq SSR Prezıdentin saılaý kúni» degen aıdarda «El aǵasyn qoldaý - egemendikti qorǵaý» degen bas maqala berilgen. «Azamattyń tulǵasyn ádiptegen áńgime-Kandıdattyń senimdi ókilimen kezdesýinen» dep bastalatyn taqyrypshasynda «..Qazaqstan Prezıdenttigine kandıdat bireý ǵana (Nursultan Nazarbaev). Bir adamnyń jıyrma shaqty kúnde ulan-baıtaq respýblıkany aralap, árbir eldi mekende bolyp jurtpen júzdesip úlgerýi múmkin emes qoı» dep jazady S.Esjanov. «Sondyqtan Qazaq SSR Joǵarǵy Soveti bekitken onyń 20 senimdi ókili úmitkerdiń ózi bolyp úlgermegen jerde saılaýshylarmen kezdesip, pikir alysýy bir jaǵynan jańalyq bolsa, ekinshiden eń utymdy ádis» deıdi tilshi.

Sarǵaıyp ketken gazetterdi sholyp otyryp búgingi merzimdi basylymnan ózgeshe biraz erekshelikterdi baıqadyq. Aıtalyq sol dáýirdiń búkil gazetteri KPSS Ortalyq Komıteti nemese Saıası bıýrosynda ótken jıyndy mindetti túrde qajeti bolmasa da birinshi betke ornalastyrady. Sosyn birinshi bette áldeqandaı bir eńbekshiniń sýreti beriledi. Ol saýynshy nemese traktorshy, jylqyshy áıteýir eńbek adamy. Tipten bolmasa aýyldaǵy bir malshynyń turmys-tirshiligi jóninde reportaj bolmasa kóldeı etip ocherk turady. Qazirgi tańda jaryq kórip jatqan jıyrmadaı gazetti sholyp shyqqanymyzben birde-bir jumysshynyń birinshi betke berilgen sýretin taba almadyq.

Jánibek AMANGELDІ