Tarıhı kadrlar: 70 jyl buryn eldiń soltústigindegi qazaq aýyldary qandaı boldy

1957 jyl. Qazaqstanda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý naýqany júrip jatyr. Aýyldardyń ómiri ózgerip, turmysqa jańa buıymdar ene bastaǵan kezeń. Dál osy ýaqytta Ortalyq Azııa elderi halyqtarynyń mádenıetin zerttep júrgen maman, etnograf Anna Morozova qazaq halqynyń materıaldyq mádenıetin tanyp bilý úshin Qazaqstanǵa ekspedıtsııamen keledi.

Áýeli Almatyny aralap, keıin 1 800 shaqyrymdy segiz kún boıy júrip ótip, sol kezdegi Kókshetaý oblysynyń Qyzyltý aýdany, ıaǵnı qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy Ýálıhanov aýdanyna keledi.

 Keıin ol óziniń ekspedıtsııalyq esebinde jolda birshama qıyndyq kórgenin, biraq oǵan esh ókinbegenin jazady.

— Buıymdardy satyp alý qıynǵa soqty, óıtkeni halyq olardan aıyrylǵysy kelmedi nemese tym joǵary baǵa surady. Degenmen monetalarmen jáne japsyrmalarmen bezendirilgen erekshe qundy qyz balanyń eki kamzolyn, qyzdyń bas kıimin jáne eki tekemetti satyp aldym, — deıdi esebinde. 

Sondaı-aq, ekspedıtsııa kezinde etnograf aýyldardy aralap, jergilikti halyqtyń kıim kııý mádenıetin, turmysyn fotoǵa túsiredi. Búginde bul qundy fotolar men jádigerler Reseıdiń etnografııalyq mýzeıinde saqtaýly. Mýzeı qorynda saqtalyp, ótken dáýirdiń ózindik shejiresine aınalǵan bul sırek sýretter bizge ne aıtady?

Fotosýretter burynǵy «Ozernyı» sovhozy Maılyaǵash aýylynda, «Hersonskıı» sovhozynda jáne osy sovhozǵa qaraıtyn Qurmet (Kyrmýt) aýyldarynda túsirilgen. Munda toıǵa jınalǵan otbasy da, sándengen boıjetken de, tipti, aýyl jınalysy men kósheleri de kadrge ilikken.

Soltústik Qazaqstan oblysynyń tarıhı-ólketaný mýzeıinde osy dáýirge jatatyn fotosýretter saqtalmasa da, qorda sol kezeńge tıesili qazaqtyń ulttyq kıimderi bar. 

— Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý naýqany bizdiń tilimizge, as mázirine, turǵyn úıler men merekeler, árıne, kıim úlgilerine de áser etti. Qazaq otbasy orys nemese ýkraın kórshilerimen qatar ómir súrgenimen, ájesinen qalǵan kımeshekti kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, toı-tomalaqta ulttyq sán-saltanatymen kıinýdi jalǵastyrdy. 1950–1960 jyldary qoǵamdaǵy ózgerister qarqyndy júrdi. Kolhozdar men sovhozdardyń eldi mekenderine elektr jaryǵy tartylyp, radıo tarala bastady. Dúken sórelerinde sáten, maqpal tárizdi matalar men júnnen toqylǵan buıymdar paıda boldy, tigin mashınalarymen úı jaǵdaıynda kıim tigý úırenshikti iske aınaldy. Kúrteshe, qalpaqtar, etik pen pıma kúndelikti kıimge aınalyp, dástúrli ulttyq kıimder kóbine toı-merekelerde kıiletin boldy, — deıdi oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń etnografııa bóliminiń mamany Dılnaz Haırboldy.

Mýzeı qorynda saqtalǵan jádigerlerdiń biri — jaǵasy, jeńderi men etegi kestelengen kóılek. Uzyn jeńdi, aq maqta-matadan tigilgen bul kóılektiń qos qabatty keń etegi túrli tústi jippen kestelengen. Joǵarǵy búrmeli qabatyna ósimdik tektes órnek salynsa, tómenirek qoshqarmúıiz oıýymen bezendrilgen.

— Bul kóılek sol kezeńdegi qolóner dástúrleriniń sabaqtasqanyn kórsetedi. Bir kıimniń boıynan túrli mádenı yqpaldardyń izin kórýge bolady, — deıdi mýzeı qyzmetkeri.

Mýzeıde saqtalǵan kımeshek pen jaýlyq ta ótken ǵasyrdyń 50-jyldaryna tıesili.

— Kımeshekti turmysqa shyqqan áıelder kıgen. Ol basty, ıyq pen keýdeni jaýyp, betti ashyq qaldyrǵan. Jas kelinshekter kóbine kestelengen kımeshek kıse, egde jastaǵy áıelder osy mýzeı jádigerindegideı qarapaıym aq kımeshekti tańdaǵan. Onyń syrtynan nemese onymen birge aq jaýlyq tartylǵan. Aýyldyq jerlerde mundaı baskıimder 1960–1970 jyldary da kezdesetin. Alaıda ýaqyt óte kele jas áıelder kúndelikti turmysta kımeshektiń ornyna qarapaıym oramal men shaǵyn úshkil oramaldardy jıi taǵa bastady. Osylaısha, kımeshek birtindep kúndelikti kıimnen góri urpaq sabaqtastyǵy men dástúrli áıel bolmysynyń belgisine aınaldy, — deıdi Dılnaz Haırboldy.

Mamannyń aıtýynsha, 1950 jyldary jastar kóbine arzan matalardan tigilgen qarapaıym kóılekter men kostıýmder kıdi. Іri qalalarda batystyq úlgige eliktegen «sánqoılar» ilýde bir kezdesti. 

— Bul kezeńde ulttyq kıim kúndelikti turmystan góri toılarǵa ǵana kıiletin. Degenmen, ulttyq kıimniń kúndelikti qoldanystan alystaýy onyń máni men qadiri joıyldy degen sóz emes. Kerisinshe, halyqtyń mádenı bolmysyn tanytatyn mańyzdy belgi retinde saqtaldy, — deıdi mýzeı qyzmetkeri Dılnaz Haırboldy.

Buǵan deıin Zataevıchtiń «1000 ánine» Ǵanı Muratbaev esimi engenin jazǵan edik.