Táńirtaýdyń jaýhary: qar barysy jortyp, qyzǵaldaǵy qulpyrǵan Aqsý-Jabaǵyly

Talas Alataýynyń soltústik-batys bóligi men Ógem jotasyn alyp jatqan qoryq 1926 jylǵy 14 shildede kórnekti memleket qaıratkeri Turar Rysqulovtyń usynysymen quryldy.

Bıyl Aqsý-Jabaǵyly memlekettik tabıǵı qoryǵynyń qurylǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Qoryq Túrkistan oblysynyń Túlkibas, Tólebı, Báıdibek aýdandary men Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanynda ornalasqan. Jalpy aýmaǵy — 131 934,3 gektar. Ákimshilik ortalyǵy — Túlkibas aýdanynyń Jabaǵyly aýylynda.

Ońtústiktiń injý-marjanyna balanatyn qoryq 2015 jyly ıÝNESKO-nyń Dúnıejúzilik bıosferalyq rezervattar jelisine, al 2016 jyly «Batys Tıan-Shan» transshekaralyq tabıǵı aýmaǵy Dúnıejúzilik muralar tizimine engen.

Qyzǵaldaqtyń tabıǵı otany

Aqsý-Jabaǵylynyń tabıǵatyn bıik taýlar men tereń shatqaldarsyz elestetý múmkin emes. Qoryqtaǵy eń bıik núkte — teńiz deńgeıinen 4238 metr bıiktiktegi Saıram shyńy. Halyq arasynda «Aqtúıe ólgen» atalyp ketken bul shyń alystan shókken túıege uqsaıdy.

Qoryq aýmaǵynda 114 muzdyq pen 27 kól bar. Bıik taýlardan bastaý alatyn Aqsý men Jabaǵyly ózenderi de osy tabıǵı júıeniń ajyramas bóligi. Uzyndyǵy shamamen 120 shaqyrym bolatyn Aqsý ózeni Kishi jáne Úlken Aqsý ózenderi toǵysatyn tusta tereń quz-shatqal arqyly aǵady. Tik jartastar men asaý ózen astasqan bul óńir qoryqtyń kórikti nysandarynyń biri sanalady.

Al kóktem kelgende taý bókteri túrlenip sala beredi. Qyzyl, qyzǵylt, sary tústi gúlder alqapqa óń berip, tabıǵı kilemge aınalady. Bul — qyzǵaldaqtyń tabıǵı otany sanalatyn ólkeniń aıryqsha kórinisi. Qoryqta Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen Greıg jáne Kaýfman qyzǵaldaqtary ósedi. Ásirese iri gúldi Greıg qyzǵaldaǵy Batys Tıan-Shannyń tabıǵı sımvoldarynyń birine aınalǵan.

Belgili jazýshy Marhabat Baıǵut Aqsý-Jabaǵylynyń qyzǵaldaqtarymen álemge tanylǵanyn atap ótken.

— Qyzǵaldaq pen sarǵaldaqtyń tuqymyn Táńirtaýdyń tekti tórinen áketken. Alqyzyldyń alty túri de alǵash osynda paıda bolǵany dáleldengen, tórteýinen júzdegen suryp ósirilgen, — dep jazady Marhabat Baıǵut.

Qoryqta Piskem jýasy, arshanyń birneshe túri jáne Aqsý shatqalynyń ańǵarynda Sıvers almasy da kezdesedi. Jabaıy almanyń bul túri mádenı almanyń arǵy tekteriniń biri retinde ǵylymı turǵydan qundy. Jalpy qoryqta joǵary satydaǵy ósimdikterdiń 1312 túri bar. Onyń 41 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen.

Qar barysy mekendegen ólke

Aqsý-Jabaǵylynyń tabıǵı baılyǵy ósimdik álemimen ǵana ólshenbeıdi. Qoryqta qustardyń 299, sútqorektilerdiń 52, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 11, qosmekendilerdiń 3 túri jáne omyrtqasyzdardyń 2124-ten astam túri anyqtalǵan.

Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen sırek janýarlardyń 9 túri de osy aýmaqta mekendeıdi. Olardyń qatarynda qar barysy, Tıan-Shan qońyr aıýy, Túrkistan sileýsini men Tıan-Shan arqary bar.

Qar barysy — Aqsý-Jabaǵylynyń eń jumbaq «turǵyndarynyń» biri. Bıik taýlardy mekendeıtin bul sırek jyrtqysh qoryqtyń ǵana emes, tutas Qazaqstannyń tabıǵı sımvoldarynyń birine aınalǵan. Arqar men taýeshki quz-jartastardy meken etse, búrkit, saqaltaı, jurtshy sekildi jyrtqysh qustar qoryq aspanynda qalyqtaıdy.

Tabıǵatty qorǵaý sharalarynyń nátıjesinde sırek ań-qustardyń tabıǵı mekeni saqtalyp keledi. Ásirese qar barysy men Tıan-Shan qońyr aıýynyń sany men taralý aımaǵyna turaqty monıtorıng júrgiziledi.

Myńjyldyqtardyń únsiz kýási

Qoryqtyń tabıǵı murasy qazirgi tirshilik ıelerimen ǵana shektelmeıdi. Onyń quramyndaǵy «Áýlıe» jáne «Qarabastaý» paleontologııalyq ýchaskeleri, sondaı-aq Qasqabulaq taýyndaǵy petroglıfter bul ólkeniń tabıǵı ári tarıhı shejiresiniń tereńdigin kórsetedi.

Teńiz deńgeıinen shamamen 3000 metr bıiktiktegi adam aıaǵy sırek jetetin qazanshuńqyrda jartastaǵy ejelgi sýretter saqtalǵan. Tabıǵı «sýret galereıasynda» ańdar men úı janýarlary, kóne adamdardyń ańshylyq jáne turmys kórinisteri beınelengen.

Myńdaǵan jyl buryn tasqa qashalǵan bul sýretter — sol dáýirdegi adamnyń tabıǵatpen qarym-qatynasynyń únsiz shejiresi.

Bir ǵasyr ishinde Aqsý-Jabaǵylynyń tabıǵatyn qorǵaý tásilderi de ózgerdi. Burynǵy qarapaıym kúzet júıesiniń ornyna búginde ǵylymı zertteý, fototuzaq arqyly monıtorıng, ekologııalyq aǵartý jáne rettelgen ekotýrızm qatar damyp keledi.

Qoryq dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Smatýlla Joraulynyń aıtýynsha, qoryqtyń basty ǵylymı qundylyǵy — Batys Tıan-Shan ekojúıelerin uzaq ýaqyt boıy baqylaýǵa múmkindik beretin tabıǵı zerthana bolýy.

— 100 jyl burynǵy tabıǵattyń kóptegen belgilerin áli de kórýge bolady. Jabaıy taýly ekojúıeler men tabıǵı ósimdik jamylǵysy saqtalǵan. Arqar, taýeshki, sileýsin, aıý jáne qar barysy sııaqty janýarlar mekendeıtin tabıǵı orta da bar. Bul — qoryqtyń ǵasyr boıy atqarǵan jumysynyń nátıjesi, — deıdi Smatýlla Jorauly.

Qoryqtaǵy ǵylymı zertteýlerdiń aıasy da keńeıip keledi. Sońǵy jyldary qoryq aýmaǵynda jańa jýa túri anyqtalyp, 100 jyldyq mereıtoıǵa oraı oǵan «Aqsý-Jabaǵyly» ataýy berildi.

Tabıǵatty tamashalaý — jaýapkershilik

Aqsý-Jabaǵylyǵa jylyna 2500-ge jýyq týrıst keledi. Olardyń jartysyna jýyǵy — sheteldikter. Qoryqta 7 ekskýrsııalyq baǵyt pen 3 ekologııalyq súrleý jumys isteıdi. Kelýshiler tabıǵat aıasynda jaıaý, atpen nemese kólikpen saıahattaı alady. Qoryqta shaǵyn qonaqúı men murajaı bar.

Alaıda tabıǵatty tamashalaýdyń da óz tártibi bar. Kelýshiler kóbeıgen saıyn ósimdik jamylǵysynyń taptalýy, janýarlardyń mazasyzdanýy sekildi tabıǵı ortaǵa túsetin salmaq artady. Sondyqtan týrıstik aǵyn tabıǵı ortanyń múmkindigine qaraı retteledi.

Janýarlardyń kóbeıý kezeńinde keıbir baǵyttarǵa ýaqytsha shekteý qoıylady. Máselen, taýeshkiler tóldeıtin ýaqytta Kishi Qaıyńdy ańǵaryn 10-30 mamyr aralyǵynda jabý qarastyrylǵan. Al Taldybulaq ańǵarynda qarabas qurqyltaıy uıa salatyn kezeńde bir mezette bes adamnan artyq týrıst kirgizilmeıdi.

— Týrıster sany shamadan tys artsa, jekelegen marshrýttarǵa kelýshiler sanyn shekteýimiz múmkin. Aldyn ala brondaý arqyly rekreatsııalyq júktemeni baqylap, top kólemin azaıtamyz, — deıdi qoryqtyń ekologııalyq aǵartý jáne týrızm bóliminiń basshysy Elmıra Jumanova.

Ekojúıeniń názik tepe-teńdigi

Ǵasyr boıy saqtalǵan tabıǵı tepe-teńdikti qorǵaý búginde burynǵydan da mańyzdy. Mamandar qoryqqa tónetin qaýipti bir ǵana faktormen baılanystyrýǵa bolmaıtynyn aıtady.

— Klımattyń ózgerýi — uzaq merzimdi qaýip. Órt ekojúıege birden úlken zııan keltirýi múmkin. Brakonerlik sırek janýarlarǵa tikeleı qaýip tóndiredi. Al týrızm durys basqarylmasa, antropogendik qysymdy arttyrady. Sondyqtan osy faktorlardyń barlyǵyn júıeli baqylaý qajet, — deıdi Elmıra Jumanova.

Klımat ózgerisiniń yqpalyn anyqtaý úshin mamandar ósimdikterdiń gúldeý merzimin, janýarlardyń kóbeıý kezeńin, qustardyń kelý ýaqytyn turaqty baqylap keledi. Mundaı ózgeristerdiń naqty sebepterin anyqtaý úshin uzaq merzimdi zertteý qajet.

Qoryq dese kópshiliktiń kóz aldyna qar barysy, arqar nemese aıý elesteıdi. Alaıda tabıǵı júıeniń turaqtylyǵyn kózge kórinbeıtin myńdaǵan tirshilik ıeleri de qamtamasyz etedi.

— Ekojúıe úshin omyrtqasyzdar, jándikter, tozańdandyrǵyshtar men topyraq organızmderiniń mańyzy óte zor. Bıoalýantúrlilikti qorǵaý tek iri janýarlardy qorǵaýmen shektelmeýi kerek, — deıdi qoryq dırektorynyń orynbasary Smatýlla Jorauly.

Bul turǵyda Greıg qyzǵaldaǵy sııaqty sırek ósimdikterdiń taǵdyry da mańyzdy. Oǵan zańsyz julý, tabıǵı meken etý ortasynyń ózgerýi jáne klımattyq jaǵdaılardyń aýysýy áser etýi múmkin.

Qoryq saqshylarynyń qysy uzaq

Aqsý-Jabaǵylynyń tabıǵatyn zertteý qanshalyqty mańyzdy bolsa, ony kúndelikti kúzetý de sonshalyqty kúrdeli. Búginde qoryqta 51 qyzmetker, shtattan tys 43 jumysshy eńbek etedi. Taýly aýmaqta 12 qoryq beketi jumys isteıdi.

Qyzmetkerler keń aýmaqta turaqty baqylaý júrgizip, janýarlardyń jaǵdaıyn qadaǵalaıdy jáne tabıǵat qorǵaý zańnamasynyń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Bul jumystyń qıyndyǵyn Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanyndaǵy Kóksaı qoryq beketinen ańǵarýǵa bolady. Munda qys shamamen toǵyz aıǵa sozylady. Tamyzdan sáýirge deıin pesh jaǵýǵa týra keledi. Beket Qyrǵyzstanmen shekaralas aımaqta ornalasqan.

— Inspektorlar úshin bıik taýly jerde júrý, tik jartastar men qarly ýchaskelerden ótý, qolaısyz aýa raıy jáne jabaıy janýarlarmen kútpegen kezdesý — kúndelikti jumystyń bir bóligi. Tabıǵatty qorǵaý qyzmeti úlken jaýapkershilik pen tózimdilikti talap etedi, — dedi Elmıra Jumanova.

Bıyl qoryq aýmaǵyn qorǵaý jáne tabıǵat qorǵaý zańnamasynyń saqtalýyn qamtamasyz etý maqsatynda memlekettik ınspektorlar 106 reıd ótkizip, 63 ákimshilik quqyq buzýshylyqty anyqtady. Nátıjesinde 1 mln 700 myń teńgeden astam aıyppul salyndy.