Táńirdiń meıirimine bólengen saq jaýyngeri hám tonalǵan qabirler: tarıhtyń izi qalǵan qalalar
QYZYLORDA. KAZINFORM — 85 jyldan astam tarıhy bar Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi óz jumysyn ólke tarıhy men tabıǵatyn zertteýden bastaǵan. Kazinform tilshisi kóneniń kózi, mádenı muralardyń asyl kómbesimen tanysyp, jańǵyrtylǵan jádigerler týraly aqparat ázirledi.
Mýzeıdiń eń alǵashqy turaǵy 1890-1896 jyly salynǵan Hrıstos Qorǵaýshy shirkeýi bolǵanyn aıtýǵa tıispiz. Al bıyl 250 myńnan astam eksponatty saqtaýǵa múmkindik beretin jańa qonysqa kóshti. Onda óńirdiń qurylý tarıhyn, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, mádenıet, sport, ǵylym-bilim, medıtsına salalaryndaǵy jetistikterin aıǵaqtaıtyn 11 kórmelik ekspozıtsııalyq zal bar. Sonyń birinde ejelgi qalalar ornynan tabylǵan jádigerler negizinde qaıta jańǵyrtylǵan arheologııalyq rekonstrýktsııalar saqtalǵan.
Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bólim meńgerýshisi Áıgerim Bekqulıeva olardyń árqaısysyna jeke-jeke toqtaldy.
«Shirik-Rabat altyn adamy» rekonstrýktsııasy (b.z.d. IV-ІІ ǵǵ.)
2004-2005 jyldary «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Shirik-Rabat qalashyǵyna arheolog-ǵalym Joldasbek Qurmanqulovtyń jetekshiligimen arheologııalyq ekspedıtsııa júrgizildi.
Nátıjesinde jerleý qurylysy anyqtalyp, № 1 nysannan saq jaýyngeri men áıeliniń súıekteri tabyldy.
— Qabirhananyń orny qazylyp, máıitterdiń janynan uzyndyǵy 1 metrden asatyn semser (uzyndyǵy 20 santımetr saby aǵashpen qaptalǵan) men beliniń tusynan beldiktiń qaldyqtary tabyldy. Semserdiń romb tárizdi jetesi men konýs tárizdes baldaǵy qoladan quıylsa, beldik qola japsyrmalarmen, tas túımelermen órnektelgen. Máıittiń oń jaǵyndaǵy jambas súıeginiń tusynan temir qanjar synyǵy, sol jaǵynan qurbandyq malynyń súıekteri, bas jaǵynan syrtynda parfıandyq jazý úlgisine, Esikten tabylǵan tańbalarǵa da uqsas jazýy bar qysh quty men kúmispen qursaýlanǵan aǵash tostaǵannyń qaldyǵy shyqty. Al aıaq jaǵynan qyshtan jasalǵan shyraǵdan, ártúrli pishindegi altyn japsyrmalar tabyldy. Osyǵan qarap máıitterdiń qarapaıym adamdar emes, belgili bir elıta ókili ekenin baıqaýǵa bolady. , — dedi ol.
Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha er adam — Táńirdiń meıirimine bólengen saq jaýyngeri. Oǵan máıittiń bas jaǵynan tabylǵan «Táńirdiń meıirimine bólengen batyr» degen parfıan jazýy bar qysh qumyra-kónek dálel.
— «Shirik-Rabat saq jaýyngeri» rekonstrýktsııasyn qazba barysynda tabylǵan arheologııalyq materıaldardy negizge alyp, arheolog-ǵalymdarmen birlese elge belgili restavrator Qyrym Altynbekov jasady. Saq jaýyngeri músini Shirik-Rabatta jerlengen adamnyń uzyn boıyna sáıkes jasalǵan. Músin qoǵamda belgili bir mártebege ıe, bedeldi adamnyń statıkalyq senimdi keıpinde beınelengen, — dedi Áıgerim Bekqulıeva.
Artefaktiler ejelgi órkenıettiń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetinen maǵlumat beredi. Olar — saqtardyń ań stıli negizinde jasalǵan 200-den astam altyn buıymdar, qoladan jasalǵan 6 jebeniń ushy, tas monshaqtar.
Altyn buıymdar áskerı kıimdegi saq jaýyngeri rekonstrýktsııasynyń negizgi elementterine aınaldy.
Saq jaýyngeriniń qoramsabynda jyrtqysh ań tabany, geometrııalyq sheńber, jolbarys basy beınelengen. Shoshaq bas kıiminiń tóbesinen ańdyq stıldegi taýtekeniń, tómengi bóliginen átesh beınesin baıqaımyz. Ony aınaldyra shyrsha, qyzǵaldaq formasyndaǵy japsyrmalar salynǵan. Etigi altyn shegelermen bezendirilgen. Shirik-Rabat saq jaýyngeri artefaktileriniń túpnusqasy elimizdiń ortalyq memlekettik mýzeıinde de tur.
«Syǵanaq hanshaıymy» rekonstrýktsııasy (HІÚ-HÚǵǵ.)
2019 jyly Q.ıAsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti men Ózbekstandaǵy halyqaralyq Ortalyq Azııany zertteý ınstıtýty Syǵanaqta arheologııalyq qazba jumysyn júrgizip, saǵana ornynan altyn áshekeı buıymdar tapty. Onyń ishinde boıtumar, syrǵa, túıme, marjan monshaqtar bar.
— Arheolog mamandardyń sózine súıensek, saǵana Syǵanaqtaǵy aqsúıekter áýletine tıesili. Áshekeı buıymdar Qaraǵandy oblysynda zerttelgen, gıperrealıstik beınesi jasalǵan Bolǵan ananyń áshekeı buıymdaryna uqsaıdy. Tabylǵan jádigerlerdiń ǵylymı negizdemesi boıynsha Altyn Orda kezeńindegi aqsúıek áıeliniń, ıaǵnı «Syǵanaq hanshaıymynyń» gıperrealıstik beınesi jasaldy. Syǵanaq — Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdanynyń Sýnaqata aýylyna jaqyn ortaǵasyrlyq qala orny. 1947 jyly orystyń kórnekti ǵalymy Aleksandr Bernshtamnyń jetekshiligimen Ońtústik Qazaqstan ekspedıtsııasy zertteý júrgizgen. 70-shi jyldary qalaǵa topografııalyq zertteý jasalyp, ortaǵasyrlyq Syǵanaq Deshti Qypshaq dalasyndaǵy Otyrardan keıingi ataqty ekinshi qala bolǵan degen tujyrym jasaldy, — dedi Áıgerim Bekqulıeva.
Qalanyń geografııalyq koordınattaryn 2003 jyly alǵash ret arheolog Madııar Eleýov anyqtaǵan. Syǵanaq HІІ-HÚІІ ǵǵ. Qypshaq memleketi, Aq Orda, Qazaq handyǵynyń astanasy dárejesine kóterildi.
«Túgisken kósemi» rekonstrýktsııasy (b.z.d. VII–V ǵǵ.)
Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedıtsııasy HH ǵasyrdyń 60-jyldary Ońtústik Túgisken eskertkishinen altyn qylyshty saq kóseminiń múrdesin tapty. «Túgisken kósemi» rekonstrýktsııasy sonyń negizinde oryndalǵan. Erte temir dáýirindegi Ońtústik Túgiskennen tabylǵan materıaldardyń b. z. d. VII–V ǵǵ. tarıhı-tehnologııalyq erekshelikteri eskerilgen.
Rekonstrýktsııa barysynda Reseıdiń memlekettik tarıh mýzeıi qoryndaǵy, Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Máskeý Antropologııa jáne etnologııa ınstıtýtyndaǵy jádigerler paıdalanyldy.
Ońtústik Túgisken qorymynan tabylǵan kósem beınesiniń qaıta jańǵyrýy Aral mańy saqtarynyń kıim-keshek elementteri, qarý-jaraqtary men qosymsha bólshekteri týraly tyń jańalyqtar ashty.
Reseı mýzeıleri jáne ınstıtýt qorynda ǵylymı-zertteý júrgizildi. Nátıjesinde Ońtústik Túgiskennen 34, soltústik toptaǵy keseneler mańynan 4 oba izi anyqtaldy. Barlyǵy b. z. d. ÚІІ-Ú ǵasyrlarmen merzimdeledi. Arheologııalyq qazba barysynda Ońtústik Túgisken jerleý qurylysynan altyn qylyshty saq kóseminiń múrdesi at ábzelderimen birge tabylǵan. Biregeı jádigerler sol kezeńde Reseı Federatsııasynyń astanasyna áketilgen. Qazir ańdyq stılde bezendiriligen altyn qylysh sondaǵy memlekettik tarıhı mýzeıde saqtaýly.
— «Túgisken kósemi» kostıými qyzyl tústi prestelgen kúderiden tigilgen. Qyzyl tús ot, qýat jáne ómirsheńdikpen tikeleı baılanysty, sondaı-aq joǵary mártebe men alapat kúshti bildiredi. Bul tús saq mádenıetinde saltanatty jáne ǵuryptyq kıimder úshin jıi qoldanylyp, ıesiniń mańyzdylyǵy men joǵary laýazymyn aıqyndaıdy. Prestelgen kúderi kósem mártebesi men áskerı qasıetterin aıshyqtaıtyn beriktikti qamtamasyz etedi. Kúderi kósemniń kıimine joǵary statýs berip qana qoımaı, kóshpeli ómir saltynda qajetti fýnktsıonaldyqty qamtamasyz etken. Túrli klımatqa tózimdiligimen erekshelengen mata retinde qoǵamnyń joǵary dárejeli músheleri ony jıi qoldandy. Kostıýmniń altyn áshekeıleri túpnusqa tehnologııa boıynsha jasaldy. Áshekeılerdiń, onyń ishinde ańdyq stıldegi elementterdiń kostıýmge qoldan kestelenýi ejelgi qolónershilerdiń sheberligin, árbir elementtiń qasıetin kórsetedi. Kósemniń qylyshy men qanjary temirden jasalǵan. Bul onyń áskerı mártebesi men taıpany qorǵaýshy rólin aıshyqtaıdy. Qylysh pen qanjardyń qynasy aǵashtan jasalyp, terimen qaptalǵan. Bul da ıesiniń joǵary laýazymyn, sondaı-aq áskerı erligi men artyqshylyqtaryn kórsetedi, — dedi bólim meńgerýshisi.
«Jetiasar aqsúıek áıeli» rekonstrýktsııasy (b.z. II–IV ǵǵ.)
Qarmaqshy aýdanynda ornalasqan oazıste b. z. d. I myńjyldyqtyń sońy men b. z. VIII–IX ǵǵ. deıin tirshilik oshaǵy bolǵan. 50-den astam qamal-qala boı kótergen. Onyń 27-si Jetiasar alqabynda 5-7-den top-top bolyp Syrdarııanyń kóne salalarynyń biri Qýańdarııa men Eskidarııalyqtyń ondaǵan usaq taramy men qoldan qazylǵan oman aryqtarynyń boıyna salynǵan. Olardyń qazirgi úıindisiniń bıiktigi 18-20 metrge jaqyn. Asarlardyń barlyǵy ártúrli deńgeıde qorshalǵan.
1973 jyldan bastap ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń sońyna deıin Jetiasar shatqalynda keń kólemdi Altyn asar, Tompaq asar, Bıdaıyq asar, Kishi jáne Úlken Qosasar sııaqty 700-ge tarta oba qazyldy. Odan kıim-keshek, áshekeı buıymdardyń baı kollektsııasy tabylǵan.
Materıaldyq mádenı keshenniń basym bóligi Reseıdiń Shyǵys mýzeıinde, bir bóligi memlekettik tarıhı mýzeıde jáne N. N. Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń qorynda saqtaýly.
— Ádette mundaı óte kóne eskertkishterde kıim-keshek qaldyqtary saqtalmaıtyn. Alaıda qurǵaq klımattyń arqasynda Jetiacap qorǵany jerasty molalary men kirpish tabyttarynyń 84,4 paıyzy erte kezeńde tonalǵanyna qaramastan jerleý oryndarynan birshama kıim-keshek bólshegi kezdesti. Qańqalardyń qalpy qabir oryndary adam jerlengennen soń kóp uzamaı tonalǵanyn kórsetedi. Tonaýshylar qaı jerdi tonaý keregin bilgen sııaqty. Sondyqtan baǵaly zattardy ıemdengen. Alaıda tonalǵan jerleý zattarynyń qaldyqtary arasynda birshama qyzyqty jeke kerek-jaraq, sándik buıym, kıim-keshek bolǵan. Osy oraıda jibek pen maqtadan jasalǵan matalardy zerttegen Alla Elkına tigin buıymdarynyń alty túrin anyqtady. Onyń edáýir bóligi urshyq arqyly qoldan tútilgen jipterden toqylyp, qarapaıym qurylymdy maqta matadan ázirlengen. Kez kelgen áıel jerlengen Jetiacap jerleý oryndarynda kishkentaı qyzdardyń molalaryn esepke alǵanda jeke kerek-jaraq jıyntyǵy bolǵanyn baıqaımyz. Jetiasar jerleý eskertkishterinen tabylǵan áıelder kıimderi men áshekeı buıymdaryn ǵylymı turǵyda jańǵyrtý syryn ishine búkken Jetiasar mádenıetine tyń ǵylymı serpilis berer edi, — dedi Áıgerim Bekqulıeva.
Buǵan deıin biz Qyzylorda qalasyndaǵy 150 jyldyq tarıhy bar Aıtbaı meshitine qatysty qyzyq derekterdiń biri — qudyq pen jerasty jolyna qatysty ekiudaı aqparattyń aq-qarasyn ajyratyp jazǵanbyz.