Tańdaıynan bal tamǵan: Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, belgili ánshi ári jýrnalıst Altyn Imanbaeva jaıly

Ómir keıde qyzyq qoı. Osy otbasyna birinen keıin biri naq bir qudaıdan suraǵandaı-aq bes qyz dúnıege keldi. «Qudaı qalasa, endigimiz ul bolatyn shyǵar» degen ata-ana úmiti taýdaı edi. Asyq jınap, jaryq dúnıege keler endigi kúlshashardy ishteı kútetin. Árıne, bul kezde áke-shesheniń qolyn uzartyp ómirdeı qyzdar - Zeınıkamal, Botagóz, Maral, Sofııa, Ardaq súıkimin arttyryp, úıdi jaınatyp jibergen. Qyz degen qandaı, aınala tap-taza muntazdaı, irgede syńsyp turatyn aq qaıyń japyraqtaryn aqsha qylyp oınap, bes birdeı shoq gúl jupyny tirlikti jupar ańqytatyn ǵoı.

Bes qyzdyń qylyǵyna toımaı kóńil toǵaıtqan tustar taǵy da shildehana keneltti. Altyndaı syılady jaratqan. Ata-ana qýanyp, Altyn dep atady altynshy qyzyn. "Dúnıe, shirkin, dúrlikpeıtin tynysh beıbit kún keshetin bolady, qyz balanyń ómirge kóbirek kelýi sonyń belgisi" dep sábı ıeleri salmaqtana túsetin. "Meniń altyndaı-altyndaı alty qyzym bar" degendi mııat tutatyn jazýshy áke jetinshi qyzy dúnıege kelgende de keń peıili tarylǵan joq. "Qudaıdyń bergenine shúkir" dep máz bolyp, onyń esimin Qýanysh atady. Aýyl aımaq, kórshi-kólem:"Nesine qýanyp Qýanysh atap júr eken"degendi aıtyp kúlgen bolatyn.Óz bastaryna kelsin!

Aqyry osy altynshy qyzy Altyn aqjoltaı boldy. Onyń artynan Qýanysh, Zeıin, Zeınur, Aıajan erdi. Sóıtip, tamyryn tereń jaıǵan báıterekteı qara shańyraqtan qudaıdyń bere salǵan on balasy ósip-óndi. Soltústik Qazaqstannyń Shalaqyn aýdany, onyń Ortaqkól aýyly jumaqqa bergisiz meken ekenin jurttyń bári biledi. Bir jaǵy Ortaqkól, ekinshi jaǵy Jaltyrsha kól - qos kóldiń ortasyndaǵy jer uıyǵynyń tabıǵaty sylanyp, sahnaǵa shyqqaly turǵan arý ánshini elestetkendeı sulý, sylqym, kórikti.Sondyqtan ol jerdiń turǵyndary da ádemilikke áýes, aq qaıyńǵa oranǵan qordaly ólke ónerdiń de týyn tikken. Sal-seriler saıran salǵan salqyn-samal aımaqtyń bir tútini Zeınel-Ǵabı Imanbaev pen onyń jan qosaǵy Kámesh ananyń baýyrynan órgen balapandary da ónerpazdyq úrdisten nár alyp boıjetti, erjetti. Qazaqtyń qaımaqty sózderine qanyǵyp ósken Zeınekeń ushqyr qalamyn ómirine serik etti. Ári dombyra shertip án salatyn, oǵan seriktesip Kámesh te halyq áýenderin san qubyltyp órletedi. Mine, sol dástúr, salt sanaǵa sińip, tula boıǵa darydy. Sofııa kúı tartyp, Maral án shyrqap, shańyraqtyń sáni kelip jatatyn. Qalamger áke osynyń bárinen rahat taýyp, jazýshylyq jolyn jalǵastyra beretin. On balanyń ortasynda ýaqyt taýyp, shyǵarmashylyqpen aınalysý, árıne, ońaıǵa túspegeni anyq. Biraq balashaǵy dýmany shalqyp jatqan qýanyshty shańyraqqa ne jetsin! "Balaly úı - bazar" emes pe, táıiri! Osylardan qýat alyp, ómirin uzartqandaı sezinetin. "Balalarym - baqytym" deıtin belgili jazýshy sol óziniń týǵan aýylynda tapjylmaı turyp-aq kitap jazyp qalyń qaǵazymen syrlasqan, muńdasqan-dy. Ár balanyń qabileti ata-anaǵa aıan ǵoı. Ásirese, úni shyryldaǵan shynashaqtaı Altyny ashyq daýysty ári arqasy bardaı kórinedi. Birinshi synypqa barǵan jyly dombyrany baýyryna basyp otyryp "Elimaıdy" eńiretkende-aq: "Áı, osy samorodnyı sary altynymnan úlken ánshi shyǵady" dep qushaǵyna qysqan ákesi. Asqar taýdaı áke yqylasy, tipti, arqalandyryp jiberdi me, altynshy qyz endi aıylyn jımaıtyn boldy. Óleń, taqpaq jattap, jaǵy talǵansha irkilmeı aıta beretin ádet tapty.

Dombyraǵa qosylyp kórshi, - dedi birde ápkesi Sofııa besinshi synypta oqıtyn sińilisine. - Qolyń kelip tur. Daýysyń da ádemi. Endi osy ekeýin astastyrý kerek. Qane, bir, eki, úsh...

Altyn biraz júreksinip otyrdy da táýekel etti. Qos ishekke qosylyp shyrqaǵan jaqsy eken. Ózi de sony sezgendeı boldy.-

- Áı, osy Sofııa ápkesiniń bir sıqyry bar. Oıyna alǵanyn oryndata alady. Baǵyt-baǵdar berýge sheber. Qııa bastyrmaıdy. "Qolyńnan keledi, sen qalaı da jasaýǵa tıissiń" dep adamdy sendirgende ǵajap endi. Ár úıge osyndaı bir optımıst baýyr kerek qoı, shirkin!

Mine, sondaı keıin-aq dombyranyń qos ishegine daýys qosyp shyrqaı berdi. Aldymen áke rızalyǵy erekshe edi. "Oı, meniń sary Altynym Júsipbektiń shákirti bolady" dep maqtanysh qylatyn. Arqanyń aspandaǵan bıik ánderi jetegine alyp, aýyl-aımaqtyń jurtshylyǵy aldyna shyǵatyn batyldyq bitti. Óıtkeni, arqa súıer Alataýdaı áke qýatty emes pe. Endi qaraılaıtyn ne bar, táýekel tizginin túıip, óner tulparyna úzeńgi salý kerek. Anaý Igibaı Álibaev -aqyn ári ánshi , osy tóńirekti keremet qyzyqqa bólep, ónerine tánti etip júr. Onyń áseri de az bolǵan joq. Tańdaıynan bal tamǵan osyndaı adamdardyń armany bar ma eken, bul dúnıede?! Jan-jaǵyn ánmen qyryp, tamsandyrǵan talapty erler bul mańda kóp. Al qyz balanyń el aralap, túz qonyp óner jolyna túsýi qıynǵa soqpas pa eken, táıiri?!

Ol jaǵyn ýaıym qylyp, bas qatyrar albyrt jas pa, ákesi qalaǵan ánshilik aýlyna - Almatydaǵy eki jyldyq óner stýdııasyna tartty da ketti. Bastaýysh bilim bergen Ortaqkól, onjyldyqtyń attestatyn qolyna ustatqan kórshi Baıan aýyly aq bantıgi jelbiregen jergilikti ánshi qyzdaryn óner báıgesine qosyp kep jiberdi.

Aq qaıyńnyń arasynda, qos kóldiń jaǵasynda, ánshi-júrek áke-shesheniń álpeshteýinde erkin ósken shańyraqtaǵy qudaı ıip bere salǵan on balanyń erkesi Altyn qyz aýyl sahnasyndaǵydaı Almatyda da qaımyqpaı shyrqady. Aınalaıyn, asqar taýdaı áke, qyzynyń múmkinshiligin bilgen eken. En dalada áýeletip shyrqap júrgen Birjannyń "Jonyp aldysy" men "Jalǵyz arshasy" synaqtan súrindirmeı alyp shyqty.

Óttiń jalǵan,

Keshtim saıran.

Ýa, shirkin,boz bala,

Jastyqtyń áserimen

Saldym saıran, - dep "Jalǵyz arshanyń" qaıyrmasyn óksite aıaqtaǵanda baǵalaýshylar bastaryn sypyra ızesti.

- Birjannyń taǵy qandaı ánderin bilesiń?

- "Láılim shyraq", "Temirtas", "Syrǵaqty" - dep, kúnde ózi oryndap júrgenderin tize bastaǵanda, komıssııa músheleri túgel rıza ekendikterin ańǵartty.

- Asqaqtaǵan aıdarly ánderdiń qalyń ortasynan kelgen eken qyzymyz. Tynysy keń, ashyq. Balań daýystyń bas asaýlyǵy da bar. Naǵyz Júsekeńniń klasyna suranyp tur.

Dál osyndaı pikir estý mektepti jańadan bitirip kelgen talapker úshin úlken demeý emes pe?!

Baq synaýshylar kóp. Segiz ret súzgiden ótken soń baryp, Júsipbek Elebekovtyń synybyna shákirt bolyp qabyldandy.

Minekeı, búginderi sol oqıǵalardyń bári de eles sııaqty. Ustazdar talqysy artyq-aýyz minez-qylyqtardy qalypqa salyp, dombyra qaǵysy men án shyrqaýdaǵy sheberlikti de shyńdap ornyqtyrdy, Naǵyz mektep- án salý mektebi bosańsýdy, bos keýdelikti keshpeıdi eken. Talaı býsanyp, keýde qaqqandar kıeli ónerdiń qaharyna ushyrady. Ony da kóz kórdi, qulaq estidi. Áıteýir áke armany oryndaldy. Qyzy ánshilik oqýǵa tústi. Ony da oıdaǵydaı bitirdi. Alyp ushqan júrekpen joldamasyn alyp, óziniń týǵan ólkesi- Soltústik Qazaqstan oblystyq fılarmonııasyna bardy. Sahnada án saldy. El aralap cý keshti. Repertýar molyqty. Biraq. Kóńil jaılanbady. Ánshige degen qamqorlyq baıqalmady. Jaǵdaı jasaıtyn túrleri joq. Óz elim, óz jerim dep júregin qolyna alyp, Qyzyljarǵa asyǵyp jetkeni beker eken. Bıliktiń bári bıýrokrattardyń qolynda. Orys bolyp ketken bári. Qazaqtardyń ózi orysqa bergisiz. Halyq ónerpazdaryna salǵyrt qaraıdy. Sosyn kóp nárseden kóńili qalyp Almatyǵa qaıta oraldy.

Endi oılasa, eldiń bári ákesindeı qamqorshy emes eken ǵoı. Talaı tas júrekti kórdi, tili tátti, dini qatty qanshama pendeler bar. Qudaı olardyń betin aýlaq qylsyn.

Birjan sal:

Al, dúnıe. óterińdi bilip edim,

Bildirmeı serilikpen júrip edim.

Bul kúnde aryq qoıdan baǵam tómen,

Úsh júzdi saıran qylǵan Birjan edim,-degendi beker aıtpaǵan-aý. Kúıindirgen aınalasyna nalyp « Temirtasyn» shyǵarǵan. Óksikpen shyrqaǵan. Altynnyń ómirinde de qynjylǵan, ókpelegen sátteri boldy. Biraq sonyń bárinde de aspandaǵan ánderdi áldılep. Umytýǵa, ydyratýǵa tyrysyp baǵatyn. Áldekimderge renjip qalǵanda úkili dombyrany tórge ilip qoıyp, typ-tynysh qana júrsem be eken dep te oılaıtyn. Sosyn ózine tilektes bolǵan ákesiniń "Meniń altyn qyzym ánshi bolady"degen maqtanysh sózin esine alyp, namys oty qaıta tutanyp qoıa beredi. Ártúrli óner ujymdarynda jumys istep, ánshiligin de jalǵastyryp júrdi. Birde otbasynyń jaǵdaıy kelmeı, birde óner ujymy basshylarynyń oń qabaǵy baıqalmaı arnaıy ánshilik kásipten syrt qalýy kóbeıgen saıyn kóńili qulazı túsetin. Biraq, ózin-ózi jubatyp. ózin-ózi qaırap, ýnıversıtette alǵan ekinshi mamandyǵy-jýrnalıstik sheberlikke qamshy basýǵa tyrysatyn. Kitap Palatasynda, baspada qalamyn ushtaǵan ónerge qushtar jan ońasha sátterinde kóńil kúılerin aq qaǵazǵa túsýge de beıim. Birde jyr bop, birde án bop ińgálaıtyn jan shýaǵy negizin ákesi dúnıege ákelgen qanshama muqabaly kitaptardan alyp jatqany anyq. Qaıran áke, ózine qanymen de. Janymen de tartyp týǵan qyzyna tabıǵı jalǵasym dep úmittendi me eken, álde... Óleń jazyp, án shyǵaratyn, prozaǵa den qoıatyn qabileti ashylatynyn aldyn ala seze bilgen de shyǵar, bálkim. Sóz qudiretin qulaı túsinetin ánshi bolsa, óz jazǵandarymdy janymen uǵynar dep te tilep júrýi ábden múmkin ǵoı.

Qazaq radıosynyń jumysqa barǵaly beri mýzykamen kórkemdeý redaktory retinde kóp nársege aralasty. Ásirese qordalanyp jatqan altyn qordaǵy sırek oryndalatyn ejelgi ánder qazynasyna qanyqty kózi. Ózi úshin de, tyńdaýshy úshin de asa qajet halyq murasy áýe tolqynynda jıi-jıi qalyqtap turýy kerek qoı. Oıyna osyny myqtap túıdi. áselen, fonotekadaǵy Sara Mamytovanyń oryndaýyndaǵy halyqtyń "Ágagı qalqashy" qandaı deseńizshi!.. Nemese Serǵalı Ábjanov shyrqaıtyn "Oı, dúnıe-aı", "Jetiaral" ánderi jan-dúnıeńdi baıytpaı ma?

Mine, osylar sııaqty sulý da syrly ánder onyń burynǵy bilgenderin molyqtyra tústi. Ózi laıym áýeletip, aspandatyp shyrqap júrgen Sákenniń "Taý ishinde", Mádıdiń "Úshqara", Aqanseriniń "Áýdemjer", Úkili Ybyraıdyń "Gákký" ánderi qaı qazaqtyń da kóńilin terbep, júregin lúpildetedi.

Áýe tolqynynan óner adamdary jaıly radıoocherk, radıoáńgime jazyp mashyqtanǵan ánshi Altyn jýrnalıst Altynǵa aınala bastady. Shirkin, taqyrybyn túsinip jazǵanǵa ne jetsin! Ol oǵan jeńil soǵady. Óıtkeni óner óziniń ómiri ǵoı. Janyna jaqyn. Eki birdeı ónerdi- ánshilik pen jýrnalıstik kásipti tulaboıyna birdeı sińirgen ol respýblıkaǵa belgili Altyn Imanbaeva boldy. Qalamger Zeınel-Ǵabıdyń altynshy qyzyn barsha jurtshylyq teledıdardan kórip, radıodan estip júr.

Al, shyǵarmalary gazet-jýrnaldarda jarııalanyp turady. Teledıdardan aýyq-aýyq kórsetilip turatyn "Esildiń jaǵasynda kórdim seni', "Altyn Imanbaeva án shyrqaıdy" atty ádebı-mýzykaly habarlar daryndy jannyń ónerpazdyq ómirbaıanyna zer saldyrdy. Sondaı-aq ol "Qazaqtyń kelinderi-aı", "Qarttarym-qazynam", "Altyn saqa» sııaqty basqa da ulttyq salt-sanany qalyptastyratyn telebaǵdarlamada, atap aıtqanda, "Rahat" telebaǵdarlamasyndaǵy "Oı tolqyn", "Áýlet" arnaıy baǵdarlamasynda, Qazaq teledıdarynda 'Zamana sazy", NTK telebaǵdarlamasyndaǵy tikeleı júrgizilgen habarlarda Altynnyń shyǵarmashylyǵy jaıly ortaq oı aıtyldy.

"Óleń aıtsam jeńildep qalamyn" dep aǵynan jarylatyn arqaly arý -Altynnyń án móldirine sýsyndatatyn shabytty sátterine talaı jankúıerler kýá bolyp qol soǵatyny kámil. Nebir aıtýly jıyndar men kezdesýlerde kúmisteı únin órletip, qazaq ánderin tamyljytatyny kim-kimdi de rıza etedi. Taspaǵa jazylyp, kúıtabaqqa túsken óner ómirbaıany degen osy bolsa kerek-ti. Shirkin, shańyraqqa shattyq úni estilip jatqanǵa ne jetsin!

Altyn kóńili tasyp qýansa da, taýy shaǵylyp muńaısa da ákesiniń kitaptaryn paraqtaıdy. Sodan jubanysh tabady. Mine, onyń qolynda "Solmaıtyn gúl" atty povester men áńgimeler jınaǵy. Ózine qymbat adamnyń meıirimi ańqyp turǵandaı. "Aınymas serigim, balalarymnyń anasy Kámesh Baıqasqyzyna" degen avtorlyq arnaý sózge kózi ábden úırengen. Ómirge on bala syılaǵan anasy esine tústi. Asyl ana týraly ózi shyǵarǵan ánin yńyldap qoıyp, kitapty ármen qaraı oqı berdi."Balaǵa anyq kóz tıdi, kázıtke óleńderi shyǵa bastaǵannan -aq jurt "Qara shaldyń myna balasy Jambyldaı aqyn bolaıyn dep tur"dep shýlasyp edi, tilińe shoq túskir. 'Adam tili tas jarady, tas jarmasa bas jarady" degen osy emes pe, balgerdi ákep dem salǵyzbasa bolmaıdy..."

Altynǵa tanys taǵdyr, maǵlum ómir.

"Sonaý Qyzylaǵash, Qońyr jaqtan jaıaýlap "aqqan" jyly jel betege basyn úrlep, jaılap terbetedi."

Altynnyń kózi qanyq eldi mekender, janǵa ystyq jer attary.

"Qoskól jaqtan qazdar qańqyldaıdy..."

"Tań atypty, úı sýyp ketken. Sheshesin aıap, ot jaǵaıyn dep edi, tutanbady. Úı sharýasyna qol tıgizbestiń ózi edi. Bıkamal oıyna tústi. Ol bolsa myna ot mazdap júre berer edi-aý. Kóp úrledi. Kóp áýrelendi.Bir kezde esik aqyryn ashylyp, qyz kirip kele jatty. .."

Altynnyń anasy Kámesh kóz aldyna tura qaldy.

"Bıkamal, serpilip, Ásettiń bir ánin shyrqap jibershi-dedi Qabıden. Ózi de eńsesin kóterip. Qyzǵa jaqyndaı otyrdy.Saýsaqtar perne boıymen jasqana jyljyp kádimgi Ásettiń áni.

Qozy Kórpesh Baıandaı,

Bir molada ólsem-aý,- dep muńdy armanmen syzyla shyqty.

Qyzdyń keskini qyp-qyzyl bolyp, kózderi jasaýraı otyryp dombyra sazyna qosyldy. Án adam aıtqysyz názik te áserli áýenmen órleı berdi. Bıkamal jıi aıtatyn osynaý áıgili ándi keıbireýler Ásettiń áni deýden góri Bıkamaldyń áni degendi unatatyn...

Ánekı, Altynnyń óner órisi , ánshilik ózegi qaıdan bastaý alatyny aqedil áke týyndylarynda da tolqyn atyp jatyr eken-aý. Átteń, biraq, artynda kitaby qaldy, ózi joq, ómirden ozdy. Al artynda japyraǵyn jaıǵan qosaǵy oshaǵyn jaǵyp otyr. Al, tańdaıynan bal tamǵan Altyn qyzy dombyra men qalamdy qatar ustaıtyn dárejege jetti.

Búginde Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bólimin basqaryp otyrǵan Altyn Imanbaeva óz eńbeginiń jemisin kórip, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty atandy. Jazady jáne án shyrqaıdy. Elge egiz ónerimen súıkimdi.

Jazýshy Orysbaı Ábdildauly