Tálim temirqazyǵy: úıdegi tárbıege túzdegi ákeniń úlesi bar ma
ASTANA. KAZINFORM – Maýsym aıynyń úshinshi jeksenbisinde elimizde ákeler kúni atap ótiledi. Mereke qarsańynda túrli mádenı-sporttyq sharalar, áleýmettik jobalar júzege asatyn dástúr bar. Óskeleń urpaqqa ákeler ınstıtýtynyń mańyzyn uǵyndyratyn jıyn qatary da kóbeıedi. Osy oraıda Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy otbasydaǵy ákeniń sıpatyna úńilip, qoǵamnyń búgingi kózqarasyn taldady.
Ákeler kúni ne úshin kerek?
Qazir bala tárbıesi qoǵamdaǵy eń ózekti áleýmettik taqyryptyń birine aınalyp otyr. Ajyrasý deńgeıi, ata-analardyń jumysbastylyǵy, materıaldyq jaǵdaı ahýaldy odan ári qıyndatqan. Mysaly, jylyna orta eseppen 150 myń neke qıylady desek, ajyrasý deńgeıi 60 paıyzǵa jetedi. Saldarynan balalar ákesiniń nemese anasynyń tárbıesin tolyq ala almaı ósip keledi. Tipti ata-analardyń keıbiri tańnan keshke deıin nápaqa tabamyn dep perzentiniń tárbıesinen qalys qalǵan jaıt kóp. Sol sebepti memleket 2023 jyly ákeler kúnin belgileý arqyly bala tárbıesin ilgeriletýge qadam jasady.
«Ákeler odaǵy» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Maqsutbek Aıtmaǵanbettiń aıtýynsha, ákeler kúnin atap ótý otbasyndaǵy jaýapkershilikti arttyrady.
– Mekteptegi ata-analar jınalysyna ákeleri kelmeıdi, anasy barady. Áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynas setinedi. Ókinishtisi, er adamdar otbasyndaǵy bala tárbıesin áıeliniń jaýapkershiligine júktep qoıǵan. Otbasynyń amanaty erli-zaıyptyǵa teńdeı bólingen. Bala tárbıeleý isindegi jaýapkershilikti de teń arqalaýǵa tıistimiz.Áke ınstıtýtyn qalyptastyryp, nyǵaıtamyz desek, otaǵasy óziniń jaýapkershiligin tereń sezinip, aýyrtpalyqty arqalaı bilýi kerek, – deıdi qaýymdastyq tóraǵasy.
Maqsutbek Aıtmaǵanbet ákelerdiń jaýapkershiligi qoǵamdyq sanaǵa táýeldi dep sanaıdy. Al qoǵamdyq sanany ózgertý úshin keshendi ıdeologııalyq-quqyqtyq áreket qajet. Osy maqsatta bılik ata-ana jaýapkershiligi, alıment tóleý tártibi, turmystyq zorlyq-zombyrylyqqa qarsy sharalardy zań júzinde bekitti. Sonyń ishinde jańa Ata zańda otbasy jáne neke máselesiniń konstıtýtsııalyq deńgeıge shyǵarylýy – osy baǵyttaǵy mańyzdy qadamnyń biri.
Qoǵam pikiri
Nátıje ázirden baıqalady. Keıingi jyldary ákelerdiń jaýapkershiligi, otbasy qundylyǵyna qatysty kózqarasy birshama ózgergen. Osy aptada Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty áleýmettik saýalnamanyń qorytyndysyn jarııalaǵan bolatyn. Zertteýge súıensek, eldegi ákelerdiń 88,7%-y ata-ana bolýdy óziniń basty basymdyǵy dep sanasa, 57,2%-y ómirindegi eń mańyzdy qundylyq retinde atapty.
Er azamattardyń «otbasy» uǵymy týrasyndaǵy túsinigi de kemeldene túskendeı. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 44,5%-y otbasynyń basty máni urpaq jalǵastyrý dep esepteıtinin kórýge bolady. Sonymen qatar erlerdiń 41,5%-y otbasyny baqyt pen mahabbattyń qaınary retinde baǵalasa, 37,3%-y ony ómirdiń mánimen baılanystyrypty.
Jalpy keıingi derekterden er azamattardyń otbasy qurý máselesine jaýapkershilikpen qaraıtynyn ańǵarý qıyn emes. Máselen, erlerdiń 67,2%-y balany aldyn ala josparlaýdy qup kóredi. ıaǵnı erler arasynda sanaly ata-ana bolý mádenıeti qalyptasýda.
Ákelerdiń bala tárbıesine aralasýǵa kedergi keltiretin faktor biri - jumysbastylyq. Qazaqstandyq erlerdiń 60,4%-y osy sebepke baılanysty otbasyna jetkilikti ýaqyt bóle almaıtynyn ashyq moıyndap otyr.
Otbasy psıhologi Erjan Myrzabaev ákeler kúnin merekeleý osy ata-ana bolý mádenıetin damytady degen pikirde.
– Ákeler kúnin merekeleý arqyly biz qoǵamda áke rólin dáripteımiz, ákeniń jaýapkershiligin arttyramyz. Áleýmettik jelilerde, buqaralyq aqparat quraldarynda er azamattarǵa, ákelerge baılanysty kóptegen jaǵymsyz jańalyqtar jıi jarııalanady. Soǵan qarsy qoǵamǵa paıdasyn tıgizip júrgen, otbasyna jaýapkershilikpen qaraıtyn, ákelik mindetin eń joǵary deńgeıde atqaryp jatqan ákeler de bar ekenin kórsetý, dáripteý óte mańyzdy, – deıdi psıholog.
Keıingi ýaqytta balaǵa erekshe kóńil bóletin ákelerdiń qatary artqany ras. Kóshe nemese qoǵamdyq orynǵa bara qalsańyz, balalarymen serýendep júrgen, bala arbasyn súırep júrgen ákelerdi jıi kóremiz. Áleýmettanýshylar mundaı jaǵymdy úrdis ákelerdiń qoǵamdaǵy róline ǵana emes, balanyń bolashaǵyna da áser etedi degen ustanymda. Óıtkeni únemi ákesiniń nazarynda ósken bala januıanyń qadirin túsinip, er adamnyń jaýapkershiligin erte uǵynady.
Ákeler de bala kútimine kómektesedi
Buryn bala tárbıesindegi negizgi jaýapkershilik kóbine anaǵa júktelip, ákeniń róli otbasynyń materıaldyq qajettilikterin qamtamasyz etýmen shekteletin. Búginde bul túsinik ózgerip keledi. Qazirgi ákeler balalarymen kóbirek ýaqyt ótkizip, olardyń tárbıesi men damýyna belsendi aralasýda. Oǵan qosa jubaıynyń ornyna dekrettik demalysqa shyǵatyn erlerdiń de qatary artyp keledi.
Zań ǵylymdarynyń kandıdaty, QR Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Dıdar Tebaev – dekrettik demalysqa shyqqan ákelerdiń biri. Ol zaıybymen birge eki bala tárbıelep otyr. Qyzy mektepte oqıdy, al uly – bir jarym jasta.
– Otbasy – shaǵyn memleket. Munda bir-birińdi qoldap, urpaq tárbıesine ortaq jaýapkershilikpen qaraý qajet. Jubaıyma kómektesý úshin dekrettik demalysqa shyqtym. Alǵashynda qıyn bolǵanymen, ýaqyt óte bárine úırendim. Biz bolashaq eldiń azamatyn tárbıelep otyrmyz. Sondyqtan munda uıalatyn eshteńe joq. Aldaǵy ýaqytta qoǵamda mundaı qadamǵa baratyn ákeler kóbeıedi dep senemin. Bul – zaman talaby, – deıdi Dıdar Tebaev.
Onyń aıtýynsha, ákeniń róli otbasyn materıaldyq qamtamasyz etýmen shektelmeýi kerek. Ásirese balanyń alǵashqy jyldarynda ata-ananyń qamqorlyǵy men nazary erekshe mańyzdy.
– Qazir balalar gadjetke táýeldi bolyp barady. Sondyqtan balammen kóbirek ýaqyt ótkizýge, birge oınaýǵa, túrli damytý sharalaryna qatystyrýǵa tyrysamyn. Dekrettik demalys maǵan kóp nárseni úıretti. Eń bastysy – ákeniń bala ómirindegi ornyn tereń túsindim. Qazir ajyrasý kóbeıip barady. Al otbasy senimniń, qorǵanyshtyń jáne túsinistiktiń ordasy bolýy tıis, – deıdi ol.
Dıdar Tebaev otbasy qundylyqtaryn nyǵaıtý memlekettik saıasatta da mańyzdy oryn alatynyn atap ótti. Onyń pikirinshe, jańa Konstıtýtsııada otbasy men bala quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty normalardyń kúsheıtilýi sonyń aıqyn dáleli.
Bir mysal, birneshe aı buryn Senat Eńbek kodeksine enetin birshama ózgeristi maquldady. Sonyń arasynda zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý kezinde jumys istemeıtin ákeniń balaǵa kútim jasaǵan ýaqytyn eńbek ótiline esepteý usynysy qoldaý tapty.
Memlekettik saıasat
Qazir memlekettiń otbasylyq jáne genderlik saıasatynda oń ózgeris oryn alyp jatqanyn aıta ketý mańyzdy. Ásirese áke rólin kúsheıtý arqyly bala tárbıesi men otbasy qundylyqtaryn nyǵaıtý isi jandanyp keledi.
Mysaly, 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasynda áke ınstıtýtyn damytýǵa basymdyq berilgen. Osy maqsatta jyl saıyn 7 myńnan astam is-shara ótkizilip, oǵan 600 myńnan astam adam qatysady degen jospar bar. Bul Úkimet er azamattardyń, ásirese ákelerdiń bala tárbıesindegi rólin jandandyrýǵa nıetti ekeniniń belgisi.
Oǵan qosa mektepterde 500-den astam «Ákeler keńesi» jumys isteıdi, al balabaqshalar janynan ákeler klýbtary qurylǵan. Bul qurylymdar ákelerdiń bala tárbıesine aralasýyna jol ashyp, otbasy men bilim berý uıymdary arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa yqpal etip otyr. Az ýaqyttyń ishinde mundaı bastamalar ata-analardyń jaýapkershilik mádenıetin qalyptastyrýdyń mańyzdy tetigine aınalyp úlgerdi.
Úkimettik emes uıymdar da osy maqsatta orasan jumys atqaryp otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek. Joǵaryda ataǵan «Ákeler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi ákeler kúnin engizýge muryndyq bolǵan uıymnyń qatarynda.
Jetekshi uıym qoǵamdaǵy áke rólin nyǵaıtýdy jalǵastyryp keledi. Qoǵamdyq birlestiktiń «Alaman» ákeler fýtbol lıgasy, «Ákeler aptalyǵy», «Erekshe balalardyń erekshe ákeleri», «Jalǵyzbasty ákelerdi qoldaý» jobalary sátti náıje kórsetip keledi. Buǵan qosa uıymnyń «Sanaly áke» trenıngteri, «Bala Tolaǵaı» jarystary jáne zorlyq-zombylyqqa qarsy Ortalyq Azııa semınaryna qatysýshy ákeler kóbeıgen.
Qoryta aıtsaq, qazaqstandyq ákeler bala tárbıesine belsendi aralasyp, otbasylyq qundylyqty saqtaýǵa, urpaq tárbıesin dáripteýge úles qosyp otyr. Bul úrdis qoǵamnyń damýyna, óskeleń urpaqtyń jan-jaqty qalyptasýyna oń áser etetini anyq.
