Talǵat Baınazarov: Mektep basshysynyń oılaý tásili — bilim sapasyn anyqtaıtyn mańyzdy faktor

Talǵat Baınazarov — Mıchıgan memlekettik ýnıversıtetiniń postdoktorantýra zertteýshisi, burynǵy mektep dırektory. Onyń ǵylymı qyzmetiniń basty baǵyty — mektep basshylarynyń oılaý tásili men olardyń praktıkalyq is-áreketi arasyndaǵy baılanysty sandyq (quantitative) ádistermen zertteý. Bul — álemdik bilim berý ǵylymynda óte az ıgerilgen, biraq praktıkalyq mańyzy óte joǵary sala.

Talǵat Baınazarovtyń doktorlyq dıssertatsııasy bilim berýdegi ósý oılaý tásili (growth mindset) zertteýlerine jańa teorııalyq sheńber — Josparlanǵan minez-qulyq teorııasyn (Theory of Planned Behavior) alyp keldi. Osy turǵydan ol óz salasyndaǵy alǵashqy ǵalym bolyp tabylady. Zertteýdiń jańalyǵyn amerıkalyq ǵylymı qaýymdastyq ta moıyndady: Bilim berý tıimdiligin zertteý qoǵamy (SREE) onyń jumysyn 2024 jylǵy jyl saıynǵy konferentsııasyna tańdady.

Jýyrda onyń tásiline Latyn Amerıkasynan da qyzyǵýshylyq tanyldy — ortaq kásibı jeli arqyly Chılı zertteýshileri birlesken zertteý usyndy. Osy oraıda biz ósý oılaý tásili, onyń mektep basshylarynyń jumysyna áseri jáne halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyq týraly Talǵat Baınazarovpen áńgimelestik.

— Talǵat myrza, «ósý oılaý tásili» degenimiz ne? Bul ıdeıa nelikten sonsha tanymal?

— Ósý oılaý tásili — bul adamnyń aqyly men qabileti tek týa bitken qasıet emes, ony kúsh-jiger, oqý jáne tájirıbe arqyly damytýǵa bolady degen senim. Ony álemge tanytqan Stenford ýnıversıtetiniń professory Kerol Dvek. Sońǵy jıyrma jylda bul teorııa bilim berýde keńinen taraldy — mektepterde, baǵdarlamalarda, oqýlyqtarda qoldanylyp júr. Biraq meniń kózim jetkeni — zertteýlerdiń kópshiligi oqýshylarǵa baǵyttalǵan. Al mektep dırektorynyń óziniń oılaý tásili onyń mektebindegi mádenıetke qalaı áser etetini — óte az zerttelgen sala.

— Siz bul suraqqa qalaı jaýap izdedińiz? Qandaı ǵylymı tásil qoldandyńyz?

— Men áleýmettik psıhologııadaǵy Josparlanǵan minez-qulyq teorııasyn qoldandym. Bul — Aıtsen esimdi ǵalym ázirlegen, medıtsınada, bızneste, qoǵamdyq densaýlyqta keńinen qoldanylǵan, biraq bilim berýdegi ósý oılaý tásiline eshqashan qoldanylmaǵan sheńber. Bul teorııa adamnyń senimi men onyń naqty is-áreketi arasyndaǵy baılanysty úsh faktor arqyly túsindiredi: jeke kózqaras, áleýmettik kútý jáne ózine degen senim. Men birinshi bolyp osy teorııany mektep basshylarynyń ósý oılaý tásiline qoldandym.

— Bul tásildiń praktıkalyq mańyzy nede? Zertteýdiń negizgi qorytyndysy qandaı?

— Meniń zertteýimniń eń mańyzdy tujyrymy mynaý: dırektordyń ósý oılaý tásiline senýi — jetkiliksiz. Kóptegen dırektor saýalnamada osy ıdeıany qoldaıdy. Biraq ony naqty is-áreketke — muǵalimderge sapaly keri baılanys berý, kásibı damý uıymdastyrý, qatelikterden úırenetin mektep mádenıetin qalyptastyrý — júıeli túrde aınaldyratyndar áldeqaıda az. Meniń zertteýim qandaı jaǵdaıda senim naqty áreketke aınalatynyn, al qandaı jaǵdaıda aınalmaı qalatynyn anyqtaıdy. Bul — mektep basshylaryn daıarlaıtyn baǵdarlamalar úshin óte mańyzdy aqparat.

— Zertteýińizdiń halyqaralyq deńgeıdegi aýqymy týraly aıtsańyz.

— Meniń keńirek zertteý baǵdarlamam bir elmen shektelmeıdi. Qazir PISA — Halyqaralyq oqýshylardy baǵalaý baǵdarlamasynyń derekterin paıdalana otyryp, 35 elde ósý oılaý tásili pedagogıkasynyń qalaı jumys isteıtinin zerttep jatyrmyn. Qyzyqtysy — ártúrli mádenı kontekste bul ıdeıanyń nátıjeleri ártúrli. Bir elde tıimdi kóringen tásil ekinshi elde onsha jumys istemeýi múmkin. Bul — muǵalimder men dırektorlar úshin mańyzdy eskertý: bir eldiń tabysty tájirıbesin oılanbaı kóshirýge bolmaıdy. Bul zertteýim qazir jetekshi halyqaralyq ǵylymı jýrnalda qaraýda.

— Chılı zertteýshilerimen yntymaqtastyq qalaı bastaldy?

— Ortaq kásibı baılanys arqyly Chılıdegi áriptester meniń teorııalyq tásilim týraly estip, birlesken zertteý júrgizýdi usyndy. Olar meniń Josparlanǵan minez-qulyq teorııasyna negizdelgen tásilimdi chılıılik mektep kontekstinde synap kórgisi keledi. Chılı de Qazaqstan sııaqty sońǵy onjyldyqtarda bilim berýde eleýli reformalardy júrgizip jatqan el — mektep basshylaryn damytýǵa dálelge negizdelgen tásilderdi belsendi izdep jatyr. Sondyqtan bul ıdeıa olar úshin ózekti.

— Bul yntymaqtastyq qanshalyqty alǵa jyljydy?

— Ázirge biz kásibı talqylaý deńgeıindemiz — derekter jınaý tásilderin, teorııalyq sheńberdi beıimdeýdi talqylap jatyrmyz. Biraq men úshin bul óte mańyzdy qadam. Sebebi bul — Latyn Amerıkasy men Ortalyq Azııa arasyndaǵy bilim berý ǵylymyndaǵy kópir. Іri memleketter arasynda emes, biz sııaqty damýshy elder arasynda da ǵylymı yntymaqtastyq damýy kerek dep oılaımyn. Mundaı baılanystardan týyndaıtyn bilim — jergilikti konteksterge áldeqaıda jaqyn bolady.

— Siz bul ǵylymı jolǵa qalaı keldińiz?

— Meniń bul zertteý taqyrybyna qyzyǵýshylyǵym — teorııadan emes, tájirıbeden týyndady. Men Qazaqstanda mektep dırektory bolǵanda ósý mádenıetin qalyptastyrýǵa tyrystym. Kedergilerge tap boldym. Keıde ıdeıa óte jaqsy kórinedi, biraq is júzinde nege júzege aspaıtynyn túsinbeı qala beremiz. Keıinnen zertteýshi bolǵan kezde, osy suraqtarǵa ǵylymı jaýap berýdi ózime maqsat ettim. Meniń oıymsha, tájirıbe men ǵylym qosylǵanda — eń paıdaly zertteýler sonda dúnıege keledi.

Búginde AQSh pen Latyn Amerıkasy zertteýshileriniń nazaryn aýdaryp otyrǵan Talǵat Baınazarovtyń jumysy — qazaqstandyq bilim berý dástúrinen týyndaǵan, biraq halyqaralyq ǵylymı tilde sóıleı alatyn ǵalymdardyń álemdik ǵylymǵa qosyp otyrǵan úlesiniń aıqyn dáleli. Onyń tájirıbe men ǵylymı qatańdyqty úılestirgen tásili kelesi onjyldyqta mektep basshylaryn daıarlaý týraly bilimimizdi túbegeıli ózgertý múmkindigine ıe.

Suhbatyńyzǵa raqmet!