Taldyqorǵandaǵy Tasbaqa taýy tarıhı-mádenı muralar tizimine engizildi
TALDYQORǴAN. KAZINFORM — Taldyqorǵan qalasy aýmaǵynda ornalasqan Tasbaqa taýy arheologııalyq kesheni resmı túrde qorǵalatyn tarıhı-mádenı nysandar tizimine engizildi. Bul týraly Kazinform agenttigi habarlaıdy.
Atalǵan aýmaq – erekshe arheologııalyq mańyzy bar keshen. Zertteýshilerdiń deregine sáıkes, onyń aýmaǵynda saq dáýirine jatatyn 25 myńnan astam petroglıf shoǵyrlanǵan. Sonymen qatar munda saq qorǵandary, kóne qonystardyń oryndary men kýlttik nysandardyń izderi anyqtalǵan. Osy biregeı tarıhı-mádenı eskertkishti saqtap qalý jolyndaǵy kúres týraly qoǵam belsendisi Dınara Bákirova baıandady.
Onyń aıtýynsha, Tasbaqa taýyna qorǵaý mártebesin berý isinde qoǵam ókilderiniń, ǵalymdardyń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń birlesken áreketi, sondaı-aq nysandy zańdy turǵyda bekitý baǵytyndaǵy júıeli jumys sheshýshi ról atqarǵan.
Bul kúrestiń bastaý alǵanyna birneshe jyl boldy. 2019 jyly Dınara Bákirova tanystaryn Tasbaqa taýyna alyp kelgen kezde, aýmaqtaǵy jaǵdaıdyń alańdatarlyq ekenin baıqaıdy. Sol ýaqytta taý mańyndaǵy 32 saq qorǵanynyń tolyqtaı joıylyp, jermen-jeksen bolǵany anyqtalǵan. Keıinirek bul aýmaqta dıorıt óndirý jumystary júrgizilip, aýyr tehnıka qoldanylǵany, taý betkeılerinde karerler qazylǵany belgili boldy.
Osyny óz kózimen kórgen belsendi birden dabyl qaǵyp, tarıhı murany saqtap qalý úshin tıisti organdarǵa júgine bastaǵan. Alaıda oblystyq ákimdikke joldanǵan ótinishter naqty nátıje bermegen. Resmı jaýaptarda bul aýmaqta «apattyq arheologııalyq qazba jumystary júrgizilgeni» jáne joıylǵan qorǵandardyń tarıhı qundylyǵy joq ekeni kórsetilgen. Prezıdent Ákimshiligine joldanǵan ótinish te óńirlik deńgeıge qaıta baǵyttalǵan.
Ýaqyt óte kele jaǵdaı kúrdelene tústi. 2021 jyly Tasbaqa taýyna kezekti sapar kezinde belsendiler jarylys jumystaryn óz kózderimen kórgen. Dınara Bákirovanyń aıtýynsha, jarylys adamdar taý ústinde turǵan sátte júrgizilgen. Oqıǵa ornynan túsirilgen beınejazbalar áleýmettik jelilerde tarap, qoǵamda keń rezonans týdyrdy.
Bul máselege jergilikti turǵyndar, saıajaı ıeleri men blogerler belsendi túrde ún qosty. Adamdar tarıhı muranyń joıylýymen qatar, óz qaýipsizdigine de alańdady. Sebebi diril saldarynan eski úılerdiń búliný qaýpi bolǵan.
Osy kezeńde jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııa barlyq ruqsat qujattarynyń bar ekenin jáne júrgizilgen arheologııalyq saraptama nysannyń tarıhı mańyzy joq ekenin kórsetkenin málimdegen. Alaıda Bas prokýratýraǵa joldanǵan shaǵymnan keıin jumystar ýaqytsha toqtatylyp, materıaldar tabıǵat qorǵaý prokýratýrasyna berildi. Sol kezde Tasbaqa taýy aýmaǵyndaǵy petroglıfterdiń memlekettik tizilimge engizilmegeni, pasporttary joq ekeni jáne quqyqtyq alańda resmı tirkelmegeni anyqtaldy.
Paıdaly qazbalardy óndirýdi túbegeıli toqtatý úshin eń aldymen tarıhı nysandardyń bar ekenin resmı túrde dáleldeý qajet boldy. 2023 jyldyń naýryz aıynda belsendiler «Petroglıf izdeýshiler» qoryna júgindi. Jumysty bastaý úshin keminde 50 nysannyń fotodáleli talap etildi. Qajetti materıaldar jınalyp, mamandarǵa tapsyrylǵan soń, aýmaqqa sarapshylar toby shyqty.
Qoǵamdyq rezonansqa qaramastan, sot protsesteri belgili bir ýaqytqa deıin jalǵasa berdi. Jer qoınaýyn paıdalanýshynyń lıtsenzııasy men arheologııalyq saraptamasy saqtalyp, ol jarylys jumystaryn júrgizýge negiz bolyp qaldy.
2024 jyly jarylys jumystaryn qaıta bastaý josparlanǵany belgili bolǵan soń, belsendiler Májilis depýtaty Sergeı Ponomarevke júgindi. Ol depýtattyq saýal joldap, tarıhı-mádenı muranyń joıylýy men vandalızm faktileri týraly ashyq málimdeme jasady.
Másele 2024 jylǵy naýryzda ótken úshinshi Ulttyq quryltaıdan keıin túbegeıli ózgerdi. Quryltaıda arheologııalyq eskertkishterdi saqtaý máselesi, sonyń ishinde Jetisý óńirindegi Tasbaqa taýy men Eshkiólmes nysandary eń joǵary memlekettik deńgeıde kóterildi.
Kópjyldyq kúrestiń nátıjesinde arheologııalyq keshendi pasportızatsııalaý jumystaryna 10 mln teńge bólindi. Qazirgi tańda shamamen 6 600 nysan – petroglıfter, kóne turaqtar men saq dáýiriniń eskertkishteri resmı túrde tirkeldi. Mamandardyń baǵalaýynsha, olardyń naqty sany budan áldeqaıda kóp bolýy múmkin.
Qazir belsendiler tek qorǵaý máselesimen ǵana shektelmeı, aýmaqty keshendi damytý joldaryn da qarastyryp otyr. Negizgi bastamalardyń biri – geopark qurý. Bul tabıǵı jáne tarıhı-mádenı murany birtutas qorǵaýǵa, ǵylymı zertteýlerdi damytýǵa, ekotýrızm men aǵartýshylyq jobalardy iske asyrýǵa múmkindik beredi.
Dınara Bákirova úshin bul tarıhtaǵy eń mańyzdysy – óńir murasyna ortaq jaýapkershilikti seziný.
Búginde Tasbaqa taýy resmı túrde qorǵalatyn nysan mártebesine ıe boldy. Alaıda belsendiler bul tek alǵashqy qadam ekenin atap ótedi. Aldaǵy basty mindet – osyndaı jaǵdaılardyń qaıtalanýyna jol bermeı, Jetisý óńiriniń biregeı tarıhı-mádenı murasyn júıeli ári turaqty qorǵaý.
Aıta keteıik, elimizde tarıhı-mádenı murany saqtaý salasynda qandaı jumys atqarylyp jatqanyn mynaý siltemeden oqı alasyz.
