Talaı muramyz tájikten tabyldy - BAQ

Bul týraly «Aıqyn» gazeti «Talaı muramyz tájikten tabyldy» degen maqalasynda keltirgen.

Ókinishke qaraı, birtýǵan qyrǵyzdan basqa, tegi bir túrikmen men ózegi bir ózbekten, týys tájikten ortaq muralarymyzdy alyp paıdalaný kóp jaǵdaıda orys pen qytaıdan alýdan da qıyn túsip jatatyny jasyryn emes. Bul jaıynda jaqynda Tájikstanǵa ǵylymı saparmen baryp qaıtqan M. Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Júsip PILTAN bylaı deıdi:
- Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dı­rektory Ýálıhan Qa­lı­jannyń tapsyr­masymen qoljazba bóliminiń meń­gerý­shisi Toqtar Álibekov ekeýmiz Tájik elinde ar­naıy is­sapar­men on kúndeı bolyp qaıttyq. Tájik­standaǵy Qazaqstan elshiliginiń qyzmet­ker­leri kóp qoldaý kórsetti. Ol jaqtyń iri ǵa­lymdarymen tanystyryp, Syrt­qy ister mınıstrligine hat jazyp, Tájikstannyń ulttyq ki­tap­ha­nasy men Ulttyq ǵylym akademııasynyń kitap­hanasyna ruqsat alyp berdi. Tájikstan ǵylym akademııasyna qarasty shy­ǵystaný ıns­tıtýtyna baryp, qazaq eline qatysty ádebı muralardy izdes­tirip, on bes myńnan astam qoljazbalardy qarap shyqtyq. Jalpy, qazaq ta­rıhyna qatysty birsypyra tyń dúnıeler tabyldy. Sol ınstıtýttyń alty tomdyq katalogin, «Shahnameniń» qypshaq tilin­degi nusqasyn, ál-Farabı men Qoja Ahmet Iassaýıdiń, Sofy Al­laıar babamyzdyń birneshe eńbegi men tájik tilindegi qypshaq tarıhyn, túrki tildes halyqqa ortaq «Kóruǵyly» jyryn alyp keldik.

Tájik tilindegi nusqasyn endi qazaq ti­lindegi nusqasymen salystyryp kó­re­miz. Jalpy, tájik elinde bizdiń áde­bıetimizge qatysty kóp dúnıeler bar. Óki­nishke qaraı, shyǵystaný ınstıtýty men ulttyq kitaphana bul dúnıelerdiń kóshirmelerin berýge onsha qyzyǵýshylyq tanytpady. Basynda ýáde bergenimen aıaǵynda qur alaqan qaldyrdy. Qa­zaqstannyń tájik elindegi elshilik qyz­metkeri Aıtjan Aldashov janashyrlyq tanytyp, atalǵan mekemelerge qansha kúsh salsa da, eshteńe shyǵara almady. Aıtjan aǵamyz buryn bizdiń ınstıtýtta jumys istegen adam. Ol kisige alǵysymyz sheksiz.

Qoljazbalardyń kóshirmesin berýde jal­ǵyz tájik emes, ózbek, túrikmen baýyr­­larymyz da asa bir qulshynys baı­qatpaıdy. Bul jaǵdaı Qazaqstan men Re­seıdiń arasynda jaqsy jolǵa qoıyl­ǵan. Sankt-Peterbor, Qazan, Máskeýdiń qoljazba qorynan qazaq tarıhyna qa­tysty kóshirme alý pálendeı qıyndyq tý­dyrmaıdy.

Tájik ǵalymdary M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýty 90 tomdyq qol­jazba muralaryn shyǵardy degen ha­barymyzdy estip qaıran qaldy. Osy jaǵdaı áser etti me, qaıdam, bastapqy ýá­delerinen taıqyp, áıteýir, aqyrynda bizge qoljazba kóshirmesin berýden bas tartty. Sondyqtan kóptegen qundy muralardy qarapaıym halyqtan jınap, ózimiz qoldan satyp alýǵa týra keldi.

Bir qyzyǵatyn nárse, Tájikstanda kó­ne qoljazbalardy retteý, jóndeý pro­tsesi keń kólemde qolǵa alynǵan. Joma-Almajıd degen arabtardyń mekemesi tájik qoljazbalaryn kóshirmeden ótki-zip, on bes myńǵa jýyq qoljazbany sý­retke túsirgen. Ondan basqa qoljaz­ba­lar­dy jóndeý, tazalaý, mıkrobtaryn joıý se­kildi birneshe apparat syıǵa tartqan. Dál osyndaı apparattar kóne qoljaz­balardy saqtap qalý úshin bizge de aýadaı qajet. Tájikstannyń shyǵystaný fa­kýltetinde kóne qoljazbalardy óńdeýge qatysty arnaıy bólim bar eken. Ókinishke qaraı bizdegi oqý oryndarynyń birinde de ondaı bólim joq. Qazaqstandyq maman ony úırený úshin Máskeýge nemese Óz­bekstanǵa, Tájikstanǵa baryp oqyp kelý kerek. Bizde de osyndaı bólim ashylsa jaqsy bolar edi.

Tájikstandaǵy shyǵystaný ınstıtýty aptasyna eki kún ǵana jumys isteıdi eken. Qalǵan kúnderde úıde jumys isteýlerine týra keledi. Toǵyz jyldan beri ózbekter gaz berýdi toqtatypty. Barlyq mekemeler elektr kúshimen kún kóredi. Halyqtyń ja­laqysy óte tómen. Ondaǵy áriptes­terimiz aıyna shamamen otyz myń teńge alady. Ǵylym doktorynyń ortasha aı­lyq jalaqysy 150 dollar. Dýshanbe qa­la­sy boıynsha túgel jylý joq. Kez kel­gen tájikke ishterinde bolǵan azamat so­ǵysynyń zardaby jandaryna batatyn sııaq­ty. Kóshede qara kıingen adam kóp, kóbisi ishki soǵysta otbasy múshelerinen aıyrylǵandar sııaqty. Biraq ash halyqty kórmedik. Qys bolsa da kósheleri jap-jasyl. Tájik bazarlaryndaǵy un, sút, et ónim­deriniń 65 paıyzy, munaı ónimderiniń 100 paıyzy qazaq elinen ımporttalady eken.

Bir aıta keter nárse, tájik pen par­syny jurt bir halyq dep biledi. Bir ha­lyq ekeni ras, biraq tilderinde birshama aıyr­mashylyq bar. Tájikter kóne darı ti­linde qalǵan da, ırandyqtar klassı­kalyq parsy tiline kóship ketken. Tájik tilinde arab tiliniń yqpaly az, parsy tilinde basym. Sondyqtan parsynyń ejelgi taza tili tájikte deýge bolady.

Dini, tarıhy, salty, mádenıeti uqsas ha­lyqtar bir aımaqta turyp, ǵylymı, mádenı, ádebı almasýlarǵa qol jetkize almaı otyrǵany qandaı ókinishti. Buryn ózbek pen túrikmen qazaqqa qoljazba kóshirmesin berýden bas tartsa, endi oǵan tájik aǵaıyn qosylǵan. Ózin ǵana oı­laıtyn salqyn saıasattyń kesiri osy­laısha ǵylymı jobalarǵa da kesirin tı­gi­zip otyr. Osy oraıda kórshilerimen qoıan-qoltyq ómir súrýdi basshylyqqa al­ǵan tek qazaq eli sııaqty seziledi.

Ortalyq Azııadaǵy baýyrlas elder ózderiniń túbi men tileginiń, tili men bile­giniń, júzi men júreginiń ǵana emes, bol­mysynyń da, bolashaǵynyń da bir ekenin uǵynatyn kezderi jetti ǵoı dep oılaımyn. Endeshe, bizdiń bárimizdiń ótkenimiz ben ketkenimiz ǵana emes, alashaǵymyz ben bolashaǵymyz da ortaq! «Túrki birligin» biz alystan emes, áýeli aınalamyzdan iz­deýge tıispiz. Sonda ǵana tarıhymyz tú­geldenip, ata-saltymyz, dilimiz ben di­nimiz gúldenetin bolady.