Talantty tanı bilemiz be?

Talant týraly sóz etkende aldymen adam janynyń mamanynyń paıymyna súıengendi jón kórdik.

«Adamnyń boıynda týa bitetin qandaı da bir iske degen qabilet negizderi bolady, ony qoldansa - daryndylyǵy baıqalady, ári qaraı damyp, jetildirse - talantqa aınalady. Damytpasa, qabilet negizi ( oryssha aıtqanda - zadatok) túrinde qalyp qoıady. Al daryn - ol bir nársege erekshe qabilettilik (mysaly, án salýǵa, matematıkaǵa t.b.), al talant - ol talaptanyp darynyn jetildirý. Adam bul qasıetin jetildirmese, daryn kúıinde qalyp qoıady, ony kásipke aınaldyra almaıdy», - deıdi psıhologııa magıstri, art-terapevt, psıhoterapevt, "Úılesim" trenıng ortalyǵynyń dırektory, "Qyzyqty psıhologııa", "Praktıkalyq psıhologııa" jýrnaldarynyń bas redaktory Qaıyrova Jańagúl Amantaıqyzy.

Máselen, áıgili orys aqyny Lermontov bala kezinen-aq óziniń erekshe daryn ıesi ekenin sezingen ári onysyn jetildire bilgen. Daryn - qandaı da bir isti óte jaqsy ári basqa adamdardan ózgeshe (jyldamyraq, jaqsyraq, tereńinen túsinip, sezinip) atqara bilý qabileti. Ol adamnyń boıyna týa bitedi. Talant, daryn uǵymdary týraly Vıkıpedııa mynadaı anyqtama beredi: «Talant (gr ekshe talanton - aýyspaly maǵynada: qabiletter deńgeıi) - arnaıy qabiletterdiń damýynyń bıik deńgeıi. Talant dep qandaı da bir is-árekettiń, ásirese tabysty sheshilýine jaǵdaı týdyratyn asa úzdik qabilettilikterdiń ushtasýyn ataıdy. Daryndylyq - adamnyń belgili bir iske degen aıryqsha qabilettiligi, ómirdiń qandaı da bir salasynda ózin erekshe qyrynan kórsetýi».

Máselen, balanyń saýsaqtary dálme-dál ári naqty áreketterdi jasaýǵa beıim bolsa, bolashaqta odan tamasha skrıpkashy shyǵýy múmkin. Al kelesi bir balanyń basqalarmen salystyrǵanda oı-qııalynyń kúshtiligi, aýqymdylyǵy men tereńdigi sonsha, ol jańa obrazdardy qınalmaı oılap tabady. Eger ol sýretshi nemese jazýshy bolsa, onyń daryny - boıyna týa bitken qabilet negizi kádege asady.

Talant adamnyń tek týa bitken, genetıkalyq sebeptelgen erekshelikteriniń nemese darynynyń nátıjeleri ǵana emes. Ótken ǵasyrdyń 50-60-shy jyldary ǵalymdar A.Meşerıakov pen I.Sokolıanskıı ózderi júrgizgen zertteýler nátıjesinde árbir qalypty adamnyń boıynda týa bitken qandaı da bir talanttar nyshany bolady, al olardyń damý dárejesi túgeldeı derlik adamnyń alatyn tárbıesine baılanysty degen tujyrymǵa keldi.

Al 1980-shi jyldar basynda amerıkandyq psıholog, klınıkalyq psıhologııa jáne neıropsıhologııa salasynyń mamany Govard Gardner «Aqyl-oı shegi» (Ramkı ýma) degen kitabyn shyǵardy. Munda ol talant pen ıntellektiniń toǵyz tıpin aıqyndady. Atap aıtqanda:

- verbaldy-lıngvıstıkalyq (jazý men oqýǵa baılanysty qabiletter, kóbine jýrnalısterge, jazýshylarǵa, zańgerler men lıngvısterge tán).

- sandyq (matematıkter men programmısterge tán);

- estý (mýzykanttar, lıngvıster, tiltanýshylar);

- keńistikti sezine bilý qabileti (dızaınerler men sýretshilerge tán);

- fızıkalyq (sportshylar, bıshiler);

- tulǵalyq (emotsııalyq);

- tulǵaaralyq (mundaı talantqa ıe adamdar kóbine-kóp saıasatker, sheshen, saýdager, akter bolady);

- qorshaǵan ortaǵa degen talant (bul talantqa janýarlardy úıretýshiler men jer óńdeýmen aınalysatyndar ıe);

- kásipkerlik (jańa urpaqtyń zaman talabyna saı materıaldyq qundylyqqa mańyz berý talanty).

Bul saralaý boıynsha máselen, Bıll Geıts kásipkerlik jáne sandyq talantqa ıe jan desek, Lermontovtyń talantyn verbaldy-lıngvıstıkalyq dep jikteı alamyz.

Qandaı da bir mýzykalyq aspapta oınaýdy, án salýdy oǵan den qoıǵan kez kelgen adam úırene alady. Alaıda jaqsy mýzykant qarapaıym mýzykanttan oryndaý sheberligimen erekshelenedi. Al bul sheberlik nege baılanysty? Ol - adamnyń qabiletterine, ıaǵnı aspap pernelerinde oınaı bilý, án salý beıimdiligine baılanysty. Bireýler ónerdiń bıik shyńyn birtindep baǵyndyrsa, endi bireýler jetistikterge basqalardan áldeqaıda jyldamyraq qol jetkizedi. Sebebi, onyń boıynda osy iske degen týa bitken beıimdilik bar, onyń basqalarǵa qaraǵanda bul iske alǵyrlyǵy basym. Demek, basqalar jyldap úırenetin isti ol 1-2 aı ishinde-aq meńgerip alady. ıAǵnı, adamnyń bir isti basqalardan jyldamyraq úırenýi onyń qandaı da bir iske týa bitken qabilet negizi baryn kórsetedi.

Bul jerde mańyzdy bir nárseni esten shyǵarmaǵan jón - adamnyń boıyna tabıǵatpen berilgen, týa bitken qabilet negiziniń bolýy - ol tek istiń basy ǵana. Ol adam sol isti asa sheberlikpen atqaratyndaı qabiletke aınaldyrylýy tıis.

«Kez kelgen daryndy damytý úshin negizgi psıhıkalyq fýnktsııalardy (zeıin, jady, qııal, logıkalyq oılaý), sondaı-aq negizgi tulǵalyq sıpattamalar - tártip, shynaıylyq, uqyptylyq, yntany da damytý kerek. Tanymdyq qabiletter men daǵdylardy da jetildirý kerek. Atap aıtqanda, keń kólemdi aqparatty ıgerý, baı sózdik qoryn qalyptastyrý, ıgergendi jańamen úılestirý, qorytyndy shyǵara alý, kúrdeli máselelerdi sheshe alýdy, kúrdeli ıdeıalardy uǵýǵa úıretý qajet. Sondaı-aq kez kelgen nárseden biliner-bilinbes aıyrmashylyqtardy ajyrata alatyn sezimtaldyqty, sıtýatsııany taldaı alýdy, sebep-saldardy kóre alýdy, boljam qurýdy, paıymdaı alýdy, ıdeıany is júzinde qoldana alýdy, synı oılaýdy, bilýge qumarlyqty, táýekel ete alýdy, oı men áreket úılesimin, jyldam oılaýdy, baı qııaldy, joǵary estetıkalyq qundylyqtardy, ishki túısigin damytý kerek", - deıdi psıholog J.Qaıyrova.

Bul jerde taǵy bir másele bar: bireýdiń tabıǵat bergen beıimdiligi qandaı da bir isti sheberlikpen atqarýyna múmkindik beretin qabiletke aınala alsa, ekinshi bireýge ol úshin kóbirek ýaqyt qajet nemese onyń talpynystarynan múldem túk shyqpaýy múmkin. Sebebi, onyń bul iske týa bitken beıimdiligi bar, alaıda olar qabiletke aınalmaıdy, ıaǵnı ol bul kezeńnen óte almaıdy. Demek, qabiletke ıe bolýdyń ózi endi ol adamnyń qolǵa alǵan isin tamasha etip atqarady degendi bildirmeıdi. Qabiletten keıin kelesi kezeń - ony talantqa aınaldyrý kezeńine aıaq basý qajet. Bul jerde talantty adam qabiletti adamnan nesimen erekshelenedi degen zańdy saýal týady.

Talanttyń qolynan jańa dúnıe týyndaıdy. Al qabiletti adam bar bolǵany belgili, basqalar atqaratyn isti óte jaqsy atqarady, alaıda jańa dúnıe (mysaly, ádebı týyndy jazý, sýret salý, kúı, saz shyǵarý tárizdi) oılap taba almaıdy. Al talantty adam qabiletti adam tárizdi qandaı da bir tapsyrmany tamasha oryndap shyǵa almasa da, ol vırtýozdy, sýyryp salma, ıaǵnı jańa dúnıeni oılap tabady.

Demek, adam óziniń qandaı iske beıimi baryn qandaı da bir isti basqalardan jyldamyraq úırenip, alǵyrlyq tanytýy arqyly bile alady. Eger sol isti tereńinen, sezimtaldyqpen, basqalardan sheber uǵyna, ıgere bilse, onyń sol iske qabileti bar. Al budan buryn eshkim jasamaǵan, oılap tappaǵan jańa dúnıeni týdyra alsa - bul talant.

Máselen, foto túsirýmen endi ǵana kásipke aınaldyra bastaǵandar peızaj túsirgen soń ózderin asa talantty jandar retinde sanaı bastaıdy. Biraq olar fotosýret túsirý ónerine esh jańalyq ákelmese, olardy talantty dep tanýǵa erterek. Al olardyń bul iske degen týa bitken beıimdiligi bar-joǵyn qalaı bilýge bolady? Eger olar basqa adamdarmen salystyrǵanda, bul isti jyldamyraq, máselen fotosýret túsirý sheberligin bir jyl ishinde úırenip shyqsa, demek olardyń bul iske beıimi bar. Al eger bes jyldan soń túsirgen sýretteri tańdaı qaqtyrarlyqtaı bolsa, bul isti asqan sheberlikpen ıgerýge qabileti bar. Endi buryn eshkim túsirmegen tyń taqyryptarda sýretter túsire bastasa nemese olardy túsirýdiń tyń tásilderin oılap tapsa, talantty adam týraly sóz etýge bolady.

Sonymen, adamnyń boıyna týa bitken beıimdiligin qabiletke, al qabiletin talantqa aınaldyrý joly qandaı? Onyń tek bir-aq joly bar: ol -tabandylyqpen eńbektený, tózimdilikpen ter tógý.

Ár adam óziniń týa bitken qabiletterin, qaı iske beıimdiligin eskerip baryp, sol ispen aınalyssa, qoǵamǵa da, ózine de tıer paıdasy mol bolary sózsiz

Qazirgi mektep túlekteriniń kókeıinde qandaı mamandyqty tańdasam degen saýal turady. Óziniń qabilet-qarymyn tanyp-bilip, jetildirýge kúsh salyp júrgen jastyń baǵdary - aıqyn, maqsaty - bıik. Bul turǵyda ár balanyń boıyndaǵy ózine tán qabiletine kóńil bólip, onyń ómirlik kásibin durys tańdaı bilýine kóńil bólý kerek. Balabaqshadan bastap, mektep qabyrǵasynan túlep ushqanǵa deıingi ýaqyt aralyǵynda ata-ana, tárbıeshiler men muǵalimder, psıholog mamandar balanyń tulǵa retinde qalyptasý jolynda boıyndaǵy bar qarym-qabiletin ashýǵa yqpal etýi tıis. Bul tusta adamnyń ózin talantty jan retinde kópshilikke moıyndatýy úshin jyldar boıy ter tógýi qajettigin de eskerý, eskertý qajet. «Ata-anasy balanyń boıynan týa bitken qabilet nyshandaryn baıqaı bilýi kerek. Daryndylyqtyń birneshe túri bolady. Mysaly, kreatıvti, aıryqsha, shyǵarmashylyq oılaý qabileti, joǵary ıntellekt (bolashaq ǵalymdy 5-6 jasyndaǵy alǵyrlyǵynan, zeıindiliginen, este saqtaý qabiletiniń joǵarylyǵynan baıqaýǵa bolady); ónerge, bıge beıimdilik (oǵan daryndylyq balanyń 1,5-2 jasynan baıqalady); áleýmettik daryn (bolashaq kóshbasshylar). Osy qabiletterdi baıqaǵan soń balany tıisinshe baǵyttarda (úıirmelerge berý t.b.) damytýǵa bolady. Biraq bulardy atalǵan jastardan bastap erte damytýǵa asyǵýdyń qajeti joq. Balanyń fızıologııalyq, psıhologııalyq qalyptasýy oqý is-áreketine daıyn bolǵanda, ıaǵnı 6-7 jastan bastasa da, kesh bolmaıdy. Búldirshindi darynyn talantqa aınaldyramyn dep onyń damyp-jetilýine yqpaly zor oıynnan aıyrýǵa bolmaıdy», - deıdi bul týraly psıholog Jańagúl Amantaıqyzy.

Talant týraly tolǵamdarymyzdy qoryta kele aıtarymyz, ár azamat ózi tańdaǵan salada kóshbasshy, bilikti maman bolýǵa tabıǵı talantpen qatar zor eńbektiń, zeıinniń, yntanyń arqasynda ǵana qol jetkizetindigi anyq. ıAǵnı uly Gete aıtqandaı, "1 paıyz talant pen 99 paıyz tógilgen ter" ǵana tabysqa qol jetkizýge jol ashady.

Gúlnár Jomartova