Talant úshin tartys: Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy bilim habyna aınala ma
ASTANA. KAZINFORM – Jańa Konstıtýtsııanyń kirispe bóliminde bilim, ǵylym jáne ınnovatsııa uǵymdary bolashaq basymdyq retinde bekitildi. Mundaı ózgeris Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy óńirlik akademııalyq hab retinde ornyǵýyna qalaı áser etpek? Joǵary bilim salasynda nendeı jańalyq bar? Kazinform tilshisi saýaldarǵa jaýap izdedi.
40 fılıal ashyldy
Keıingi bes jylda sheteldik JOO ókildikterin ashý bastamasy júzege asyp keledi. 2021 jylǵa deıin jaýapty mınıstrlik Qazaqstanǵa 4 ýnıversıtetti ákelgenin bilemiz. Olardyń qatarynda Máskeý avıatsııa ınstıtýty, Chelıabi memlekettik ýnıversıteti, M. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti jáne «Sorbonna – Qazaqstan» ınstıtýty boldy.
Keıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev álemdik úzdik ýnıversıtetterdiń fılıalyn kóbeıtýdi tapsyrdy. Oǵan memleket qarjysymen qatar bıznes sektory úles qosý keregin meńzegen edi.
Sodan beri qazaq jerine keletin bilim berý uıymdarynyń sany jyl sanap artqanyn baıqaý qıyn emes. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń dereginshe, qazir elde 40 sheteldik ýnıversıtettiń ókildigi ashylǵan, qos dıplom baǵdarlamalary sátti júzege asyp jatyr. Onyń ishinde 9 reseılik, 6 qytaılyq (onyń ishinde úsh Lý Ban semınary), 7 amerıkandyq, 8 brıtandyq, sondaı-aq Frantsııa, Italııa, Germanııa, Polsha, Túrkııa, Koreıa Respýblıkasy ýnıversıtetteri bar. Olardyń kópshiligi óz ókildikterin óz elinen tys jerde – Qazaqstanda alǵash ret ashty.
2021 jyldan beri ashylǵan fılıaldardy jiktesek, kóbi top ýnıversıetter qataryna kiretin bilim berý uıymdary:
- Astanada – Beıjiń til jáne mádenıet ýnıversıtetiniń fılıaly;
- Almatyda – «MIFI» Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıteti, Soltústik-Batys polıtehnıkalyq ýnıversıteti, Lotarıngııa ýnıversıteti, Anhalt ýnıversıteti jáne Gonkong qalasy ýnıversıteti men Tashkent ırrıgatsııa jáne aýyl sharýashylyǵyn mehanızatsııalaý ınjenerleri ınstıtýty fılıaldary;
- Atyraýda – I. Gýbkın atyndaǵy Reseı munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń fılıaly;
- Aqtóbede – Herıot-Ýott ýnıversıtetiniń fılıaly;
- Tarazda – D. Mendeleev atyndaǵy Reseı hımııa-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń fılıaly;
- Aqtaýda – Berlın tehnıkalyq ýnıversıtetiniń fılıaly;
- De Montfort ýnıversıti (Almaty);
- Koventrı ýnıversıteti (Astana).
Álemdik joǵary bilim praktıkasynda qoldanylatyn qos dıplom baǵdarlamasyn da jetildirý júrgizilipti. Qazaqstandyq JOO-lardyń Kvıns ýnıversıteti (Almaty), Marke polıtehnıkalyq ýnıversıteti (Jetisý), Mınnesota ýnıversıteti (Qostanaı), Arızona ýnıversıteti (Soltústik Qazaqstan) jáne Bydgoş ekonomıka ýnıversıtetimen (Semeı) ekijaqty kelisimi bar.
Bul baǵyttaǵy jumystar ótken jyly jalǵasyn tapty. Qyrkúıekten bastap Woosong University, MMHQI (Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty), Marke polıtehnıkalyq ýnıversıteti jáne Anhalt qoldanbaly ýnıversıteti fılıaldarynda oqytý bastaldy. Astanada Cardiff University Kazakhstan saltanatty túrde ashyldy. Bul – Cardiff University-diń alǵashqy sheteldik kampýsy ári Ortalyq Azııadaǵy Russell Group ýnıversıtetteri tobyna kiretin jalǵyz kampýs.
Jalpy 2024 jyldan beri Birikken Koroldiktiń Coventry University lıtsenzııalanǵan kampýsy otandastarymyzǵa bilim berýde. Astanadaǵy fılıalda brıtandyq úlgidegi dıplom alýǵa múmkindik bar.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, elge shaqyrylatyn ýnıversıtetterge qoıylatyn talap bar. Olar joǵary akademııalyq jáne ǵylymı bedelge ıe bolýy tıis. Mańyzdysy, sheteldik ýnıversıtetter QS, ARWU, THE halyqaralyq akademııalyq reıtıngteriniń top-250 qataryna enýi qajet. Sonda ǵana ruqsat pen arnaıy ınfraqurylym arqyly kómek beriledi. Buǵan qosa barlyq fılıalda qazaq tili men Qazaqstan tarıhy mindetti pán retinde oqytylady.
Qazaqstanda 31 myńnan astam sheteldik stýdent oqıdy
Otandyq JOO-lardyń tájirıbe almasýyna, bilim berý baǵdarlamasyn halyqaralyq talapqa ıkemdeýine sheteldik ýnıversıtetterdiń kómegi kóp. Mysaly, qazir sheteldik bilim berý uıymdarymen birlesip kadr daıarlaýdyń halyqaralyq standarttary engizilip jatyr, praktıkalyq baǵyttaǵy oqý josparlary iske asyrylyp, aǵylshyn tilinde oqytý keńeıe tústi. Mınıstrlik ýnıversıtetterdiń tsıfrlyq platformalary men kitaphanalyq resýrsyn jańartýdy qolǵa alǵan.
Kadr daıarlaý isine kelsek, fılıaldarda oqytý ekonomıkanyń basym jáne kadr tapshylyǵy bar baǵyttarǵa mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan 162 bilim berý baǵdarlamasy boıynsha júrgiziledi. Sheteldik JOO-lar IT, ıadrolyq energetıka, sý dıplomatııasy, menedjment, esep jáne aýdıt, qarjy, marketıng, halyqaralyq quqyq salalary boıynsha bilim beredi.
Ýnıversıtetterdiń bilim berý baǵdarlamalarynyń sapasy men alýandyǵy qazaqstandyqtardy ǵana emes, alys-jaqyn sheteldi qyzyqtyryp otyr. Máselen, qazir eldegi joǵary oqý oryndarynda 93 elden kelgen 31 myńnan astam sheteldik stýdent bilim alyp jatyr. 2029 jylǵa qaraı olardyń sanyn 150 myńǵa jetkizý josparlanǵan.
Bılik shetelden stýdentterdi elde qalýǵa yntalandyrǵysy keledi. Bul kadr tapshylyǵyn sheshýge járdemdesedi degen boljam bar. Sondyqtan Úkimet vıza rejimin ońtaılandyryp, úzdik túlekterdiń elde turaqtap qalýyna múmkindik beretin jumyspen qamtý baǵdarlamasyn iske qospaq.
«Bolashaq» baǵdarlamasy
Qazaqstan bilim berý júıesin jetildirýmen qatar azamattardyń shetelde bilim alýyna da jaǵdaı jasap keledi. Jyldan-jylǵa Eýropa men Azııanyń bedeldi oqý oryndaryna qabyldanatyn qazaqstandyqtardyń sany artyp keledi. ıÝNESKO derekterine súıensek, Qazaqstan shetelde bilim alyp jatqan stýdentter sany boıynsha álemde TOP-15 eldiń qataryna kiredi.
Qazir shamamen 90 myńnan astam otandasymyz jyraqta júr. Kópshiligi Reseı, Qytaı, Túrkııa, Polsha, Vengrııa sekildi elderge bilim izdep attanǵan. Sonymen qatar AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Germanııadaǵy ǵalamdyq jetekshi ýnıversıtetterde oqıtyndardyń sany kóp.
Shetelde oqý tek akademııalyq bilim alý múmkindigin ǵana berip qoımaı, stýdenttiń mádenıetaralyq kommýnıkatsııa qabiletin damytyp, kásibı jáne jeke damýyna jol ashady. Bul tájirıbe jastarǵa halyqaralyq naryqta básekege qabiletti maman bolýǵa jáne Qazaqstannyń damýyna óz úlesin qosýǵa múmkindik beredi.
Búginde shetelde oqýdy qalaıtyndar úshin birneshe jol bar: «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy, halyqaralyq granttar, memleketaralyq jobalar. Sonyń ishinde eń shyǵyny azy ári tanymaly – «Bolashaq» baǵdarlamasy.
1993 jyldan beri júzege asyp kele jatqan «Bolashaq» baǵdarlamasy talaı qazaq balasynyń shyraǵyn jaqqany anyq. Ásirese, aýyl balalarynyń batys elderinde oqý armanyn oryndady deýge bolady. Sebebi baǵdarlama tek oqý aqysy men shákirtaqyny qamtamasyz etip qana qoımaı, sondaı-aq stýdenttiń shetelde bilim alýyna tolyqtaı qoldaý kórsetedi, jol shyǵyndaryn, saqtandyrý men jataqhana shyǵyndaryn óteıdi.
Osy oraıda stıpendııa alýshylar arasynda eń tanymal elder AQSh pen Ulybrıtanııa boldy. Amerıkalyq ýnıversıtetter arasynda University of Illinois, Columbia University, New York University jáne University of Southern California sııaqty bedeldi oqý oryndary erekshe suranysqa ıe. Al Ulybrıtanııa ýnıversıtetteriniń ishinde stıpendıattar kóbinese University of Warwick, University of Sussex jáne Queen Mary University of London JOO-syn tańdaıdy. Bul oqý oryndary óziniń joǵary bilim sapasymen tanymal.
30 jyl ishinde túlekter bilim alǵan elderdiń tizimin qarasaq, munda da eýropalyq ýnıversıtetterdiń qarasy kóp:
- Ulybrıtanııa jáne Irlandııada – 45,6%,
- AQSh jáne Kanadada – 28,1%,
- Eýropa elderinde – 11,6%,
- Azııa jáne Okeanııada – 7,9%,
- Reseı Federatsııasynda – 6,8% bilim alǵan.
Aıta keterligi, 2025 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 645 stıpendııa bólingen bolatyn. Onyń ishinde 411 stıpendııa magıstratýraǵa, 41 - doktorantýra nemese rezıdentýraǵa, 193 stıpendııa ǵylymı taǵylymdamalarǵa arnaldy.
Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń aqparatyna súıensek, «Bolashaq» túlekteriniń 55%-y – gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha, 36%-y tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha, 7%-y medıtsınalyq baǵytta, 2%-y shyǵarmashylyq salalarda oqyǵan.
«Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ Basqarma Tóraǵasy Ádil Qusmanovtyń aıtýynsha, «Bolashaq» baǵdarlamasy túlekterin jumysqa ornalastyrý jiti qadaǵalanady.
– Qazirgi tańda «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» 280-nen astam jumys berýshimen yntymaqtastyq ornatqan. Sonyń nátıjesinde eńbek monıtorıngindegi túlekterdiń 98,8%-y jumysqa ornalasyp úlgerdi. Sonymen qatar, túlekter úshin arnaıy «Bolashaq Talent Management» Facebook paraqshasy jumys isteıdi. Onda bos jumys oryndary men jumysqa ornalasýǵa qatysty jańalyqtar turaqty túrde jarııalanady. Osy paraqshada túlekter onlaın konferentsııalarǵa, jumyspen qamtý vebınarlaryna qatysyp, óz tájirıbelerin bólise alady. Sonymen qatar, ortalyq túlekterdiń suranysy boıynsha jumys berýshilerge ótinish hattaryn túıindemelerimen birge jiberip otyrady, – deıdi basqarma tóraǵasy.
Talantqa talas
Shetelde bilim alýdyń kelesi tásili – halyqaralyq stıpendııalyq baǵdarlamalarǵa qatysý. Qazaqstandyqtar bul múmkindikti jıi qoldanatynyn baıqap júrmiz. Sońǵy ýaqytta bir túlektiń ondaǵan ýnıversıtettiń bilim berý grantyn jeńip alǵanyn estiseńiz, bul – sol granttardyń nátıjesi.
Búginde qazaqstandyqtar jıi júginetin halyqaralyq grant baǵdarlamalary qatarynda Erasmus+ (Eýropa), DAAD (Germanııa), Fulbright (AQSh), Chevening (Ulybrıtanııa), MEXT (Japonııa) bar. Mundaı baǵdarlamalarǵa qatysý úshin úmitker halyqaralyq til emtıhandaryn (IELTS, TOEFL, TestDaF, JLPT) tapsyryp, motıvatsııalyq hat, ǵylymı nemese shyǵarmashylyq jetistigin usynýy shart.
Bilimdi mamandy elge shaqyrýǵa tek biz ǵana múddeli emespiz. Álem elderi de talantty jastardy tartýǵa áýes. Kóptegen ýnıversıtet daryndy sheteldik jastarǵa arnaıy granttar bóledi. AQSh-ta – Merit-based, Need-based Túrkııada – Türkiye Bursları, Vengrııada – Stipendium Hungaricum, Polshada – Ignacy Łukasiewicz Scholarship, Koreıada – Global Korea Scholarship (GKS) tanymal. Olar oqý aqysyna jeńildik berip, tipti tolyqtaı qarjylandyrýǵa qaýqarly.
Qazaqstan bilim berý salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, jastardyń álemdik deńgeıde bilim alýyna basymdyq beredi. Mundaı talpynys óz kezeginde akademııalyq tájirıbeni jetildirip, mádenıetaralyq kommýnıkatsııany jolǵa túsirýge septesip otyr.
