Tabylǵan jádigerler qoımada jatyr: SQO-da Altyn Orda dáýiri nege zerttelmeı keldi

Ǵalymdar bul oljanyń Altyn Orda dáýiriniń bir belgisi ekenin anyqtaǵanymen, kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan qorym da, tabylǵan jádigerler de ári qaraı zerttelmeı qalyp qoıdy.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń eńbek sińirgen professory Anatolıı Pleshakovtyń aıtýynsha, óńirde Altyn Orda dáýirine jatatyn arheologııalyq eskertkishter men jádigerler az emes. Olardyń arasynda qorymdar, qonystar, kýlttik nysandar bar. Keıbirinde altyn áshekeıler tabylǵan, endi birine balalar jerlengen.

Alaıda zertteýler barysynda negizgi nazar alǵashqy qaýymdyq dáýirlerge jatatyn arheologııalyq eskertkishterge aýdaryldy. Al ortaǵasyrlyq nysandar kóp jaǵdaıda tek tirkelip, esepke alýmen shekteldi nemese basqa dáýirlerdiń eskertkishterin zertteý barysynda ǵana qazba jumystaryna tartyldy. Sonyń saldarynan ortaǵasyrlyq eskertkishterden alynǵan arheologııalyq materıaldardyń basym bóligi áli kúnge deıin ǵylymı eńbekterde jarııalanbaı, ǵylymı aınalymǵa engizilmegen kúıde qor qoımalarynda saqtaýly tur.

Soltústiktiń ortaǵasyrlyq tarıhy nege az zertteldi?

Ǵalymnyń aıtýynsha, Altyn Orda dáýiriniń eskertkishteri uzaq jyldar boıy negizinen Qazaqstannyń batysynda, Syrdarııa boıy men Ortalyq Qazaqstanda zertteldi.

Zertteýshi buǵan tarıhı-saıası faktorlar áser etkenin aıtady. Atap aıtqanda, keńestik kezeńde Qazaqstan dalasynyń ortaǵasyrlyq tarıhyn zertteýge qatysty shekteýler bolǵan.

— Negizgi sebepterdiń biri — 1944 jyly Keńes Odaǵynyń Qazaqstannyń dalalyq bóliginiń ortaǵasyrlyq tarıhyn zertteýge tyıym salý týraly arnaıy qaýly qabyldaýy. Buǵan Qazaqstannyń ortaǵasyrlyq tarıhyna qatysty ulttyq jáne saıası máselelerdiń sol kezdegi keńestik saıası ustanymdarǵa sáıkes kelmeýi sebep bolǵan. Búginde Qazaq memleketiniń paıda bolýyna qatysty tarıhı aqtańdaqtardyń betin ashatyn ýaqyt keldi, — deıdi professor.

Myńdaǵan jádiger qor qoımalarynda jatyr

Soltústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııalarynyń jumysy nátıjesinde óńirden ár kezeńge jatatyn kóptegen eskertkish anyqtalǵan.

Alaıda ǵalymnyń aıtýynsha, ortaǵasyrlyq eskertkishterden alynǵan materıaldardyń edáýir bóligi áli jarııalanbaǵan jáne ǵylymı aınalymǵa engizilmegen. Olar mýzeıler men ǵylymı mekemelerdiń qorlarynda saqtaýly.

Óńirdiń ortaǵasyrlyq tarıhyna qatysty qyzyqty oljalardyń birin Taıynsha aýdanyndaǵy Donetskoe aýyly turǵyndary tapqan. Jerleý ornynan áıelge tıesili bolýy múmkin zattar — olardyń arasynda eki balyq beınelengen erekshe aına, aǵash taraq, temir qaıshy jáne basqalary bolǵan.

— Dıametri shamamen 8 santımetr, qalyńdyǵy 2 mm bolatyn dóńgelek aınanyń syrtqy beti kúrdeli órnekpen bezendirilgen. Onyń ortasynda eki balyqtyń beınesi ornalasqan. Balyqtardyń kózi, qabyrshaǵy men quıryǵyna deıin óte muqııat beınelengen. Kúmisten jasalýy múmkin. Balyq beınelengen mundaı aınalar ortaǵasyrlyq jazba derekteri arqyly belgili. Qostanaı mýzeıinde ortaǵasyrlyq jádigerler toptamasy saqtaýly. Olardyń arasynda osy aınaǵa uqsas, betinde eki balyqtyń beınesi bar aına da bar. Áoiptesterim Qostanaı mańyndaǵy Tobyl óńirinen tabylǵan ortaǵasyrlyq aınalarǵa arnaıy zertteý arnaǵan. Eńbekte ártúrli aınalar, sonyń ishinde betinde balyq beıneleri bar aınalar týraly da málimetter keltirilgen, — deıdi ǵalym.

Qorymnan tabylǵan taǵy bir jádiger — aǵash taraqtyń eki synyǵy. Arheologtyń aıtýynsha, synyqtardyń biriniń eni 1,9 sm. Onda taraqtyń 16 tisi saqtalǵan. Ekinshi bólshektiń eni shamamen 2 sm jáne ólshemderi alǵashqy synyqqa sáıkes keledi. Taraqtyń eki bóligi zerthanalyq jaǵdaıda qaıta biriktirilip japsyryldy.

— Jerleýden tabylǵan temir buıymdardyń qatarynda qatty totyqqan temir qaıshynyń bólikteri de bar. Qaıshynyń ortasyndaǵy negizgi bóligi jáne saýsaq salatyn shyǵyrshyqtary saqtalǵan. Ólshemderi shaǵyn, ıaǵnı qazirgi «manıkıýr qaıshysyna» uqsaıdy. Sonymen qatar temirden jasalǵan dóńgelek pishindi buıymnyń synyǵy tabylǵan. Bul buıymnyń naqty qyzmeti ázirge anyq emes, tostaǵan bolýy múmkin. Zat qatty totyqqan, — deıdi Anatolıı Pleshakov.

Novokamenkadan Baganatyǵa deıin

Buǵan deıin de SQO-nyń birneshe aýdanynda ortaǵasyrlyq eskertkishter tabylǵan. Ǵalymnyń aıtýynsha, sonyń biri — Qyzyljar aýdanyndaǵy Novonıkolskoe qorymy. Munda birneshe dáýirge jatatyn birneshe jerleý orny, sonyń ishinde erte ortaǵasyrlyq kezeńge jatatyn qorǵan da bar.

Al osy aýdandaǵy Novokamenka aýyly mańynda b. z. XV–XVII ǵasyrlaryna jatatyn qorym tabyldy. Munda arheologtar qazba jumystaryn júrgizip, ortaǵasyrlyq kezeńge jatatyn 24 jerleý orny zertteldi. Onyń 10-y balalardyń qabiri bolǵan. Bir jerleýden aǵash qoraptaǵy shyny aına shyqqan.

Sondaı-aq, Qyzyljar aýdanyndaǵy Karernoe, Lebıaje eldi mekenderiniń mańynan da orta ǵasyrǵa jatatyn qorymdar tabylǵan.

Shal aqyn aýdanyndaǵy Baǵanaty-2 qorymynan qola dáýirine, erte temir dáýirine jáne ortaǵasyrlyq kezeńge jatatyn barlyǵy 42 nysan anyqtalǵan.

— Mundaǵy № 3 qorǵan erte ortaǵasyrlyq kezeńge jatady. Jerleý ornynan aǵash jabyndynyń qaldyqtary, qurbandyqqa shalynǵan janýardyń súıekteri, túrli-tústi shyny monshaqtar, qaıyń qabyǵynan jasalǵan buıym jáne mata qaldyqtary tabylǵan. Sondaı-aq jerlengen adamnyń janynda qarasora tuqymynyń qaldyǵy men qola dısk jatty. № 5 qorǵannan da ortaǵasyrlyq jerleý orny anyqtaldy. Qabirdegi adam soltústikten ońtústikke qaraı baǵyttalyp jerlengen jáne aǵash taqtaılardan jasalǵan jáshiktiń ishine ornalastyrylǵan. Jerleýden shyny men pastadan jasalǵan monshaq jáne qurbandyqqa shalynǵan janýardyń súıekteri tabyldy, — deıdi Anatolıı Pleshakov.

Professordyń pikirinshe, óńirdegi ortaǵasyrlyq eskertkishterdi júıeli túrde zertteý Eýrazııa dalasyndaǵy tarıhı úderisterdi, halyqtardyń qozǵalysyn, turmysyn jáne mádenı baılanystaryn tereńirek túsinýge múmkindik beredi.

Zerttelmegen eskertkishterdi qalaı saqtaımyz?

Professordyń aıtýynsha, 1960 jyly «Qazaqstannyń arheologııalyq kartasy» atty arheologııalyq eskertkishter tizimi jaryq kórdi. Bul eńbekte Qazaqstannyń kóne murasyn zertteý tarıhyna sholý jasalyp, zertteýshilerdiń eńbekteri men zerttelgen arheologııalyq nysandar tizimge endi.

— Tizimge naqty ornalasqan jeri kórsetilgen 4911 arheologııalyq nysan jáne ornalasqan jeri naqty anyqtalmaǵan 395 eskertkish engizilgen. Bul eńbek 1960 jylǵa deıin Qazaqstan aýmaǵynda zerttelgen barlyq dáýirlerdiń arheologııalyq eskertkishterin qamtyǵan alǵashqy tolyqqandy basylymdardyń biri boldy. Alaıda tyń jerlerdi ıgerýdiń arheologııalyq muraǵa keri áseri boldy. Tyń ıgerýge qatysqan alǵashqy adamdardyń estelikterine qaraǵanda, Qazaqstan dalasynda kóne eskertkishter óte kóp kezdesken. Máselen tas músinderdi turǵyn úıler salý kezinde irgetasyn toltyrý úshin paıdalanǵan. Búginde arheologııa ǵylymyna Qazaqstannyń ejelgi tarıhynyń ártúrli kezeńderine jatatyn ondaǵan myń arheologııalyq eskertkish belgili. Soǵan qaramastan, Soltústik óńirdiń ortaǵasyrlyq tarıhy uzaq ýaqyt boıy arheologııa ǵylymyndaǵy aqtańdaqtardyń biri bolyp qaldy, — deıdi Anatolıı Pleshakov.

Ǵalym kóterip otyrǵan taǵy bir másele — arheologııalyq murany qorǵaý. Onyń aıtýynsha, oblys aýmaǵyndaǵy zertteýdi qajet etetin ortaǵasyrlyq nysandardyń keıbirine sharýashylyq jumystarynan, jerdiń ıgerilýinen jáne tabıǵı úderisterden zaqym kelýi múmkin. Sondyqtan eskertkishterdi tek anyqtap-zerttep qana qoımaı, olardy saqtap, mýzeılendirýdiń de mańyzy zor.

Buǵan deıin SQO-da sońǵy úsh jylda 700-ge jýyq jańa arheologııalyq eskertkish anyqtalǵanyn jazǵan edik.