Tabıǵı resýrstan tehnologııaǵa deıin: Qazaqstan-Belgııa kelissózi qalaı aıaqtaldy
KAZINFORM. ASTANA – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń shaqyrýymen Qazaqstanǵa Belgııa Koroli Fılıpp pen patshaıym Matılda memlekettik saparmen keldi. Bul Belgııa monarhynyń Ortalyq Azııa óńirine jasaǵan alǵashqy sapary. Mundaı erekshe yqylas Eýropanyń strategııalyq seriktesi retindegi el bedelin bekitip, energetıka, asa mańyzdy mıneraldar, kólik jáne ınnovatsııa salalaryndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa qyryn ashqany sózsiz. Osy oraıda Kazinform analıtıkalyq sholýshysy sapar barysynda qol jetkizgen kelisim men bolashaq jobalarǵa úńildi.
L’union fait la force
Qazaqstan men Belgııanyń tarıhı baılanysy tereńde jatyr, sımvolıkalyq máni de joq emes. Mysaly, belgııalyq ǵaryshker Frank de Vınne Baıqońyrdan ǵaryshqa eki ret ushyp, Qazaqstandy Eýropaǵa tanytty. Táýelsizdik jyldarynan beri bilimge qushtar myńdaǵan qarakóz qazaq Brıýsselde bilim alyp jatyr. Budan bólek eki elde mádenı aptalyqtar, kontserttik sharalar tolastaǵan emes. Birlik belgisine aınalǵan osyndaı qadamdar eki eldiń bir-birin jaqyn tanýyna, birlese qadam basýyna septesti desek bolatyndaı.
Dál osy sebepti Belgııanyń ulttyq urany – L’union fait la force («Kúsh – birlikte») qazaqtyń «Birlik bar jerde, tirlik bar» degen danalyǵymen úndesip jatyr. Mazmundas tujyrym ortaq qundylyqqa aınalyp, yntymaqtastyqtyń jańa kezeńine jol ashty. Monarhtyń búgingi tarıhı sapary sózimizdiń dáleli bolsa kerek.
– Eýropa Ortalyq Azııamen qarym-qatynasty qaıta qaraý ústinde. Belgııa monarhynyń sapary osy protsestiń mańyzyn bildiredi. Brıýssel seriktestikti jan-jaqty jandandyrýǵa jáne Ortalyq Azııanyń eń iri ekonomıkasy retinde Qazaqstanmen baılanysty nyǵaıtýǵa nıetti ekenin ashyq málimdedi. Oǵan qosa Eýropada aımaqqa qatysty Orta dáliz, tsıfrlandyrý, jasandy ıntellekt, bilim berý, medıtsına taqyryptary jıi aıtyla bastady. Mundaı qyzyǵýshylyq elimizdiń óńir kóshbasshysy retindegi rólin arttyryp, Eýropa men Ortalyq Azııany baılanystyrýshy memleket ekenin kórsetedi. Al korol Fılıpp tehnologııa men bıznes salasyndaǵy bolashaq kelisimsharttarǵa jol ashyp jatyr, – deıdi saıasattanýshy Borıs Polomarchýk.
Teńiz porty jáne tsıfrlyq hab
Belgııa – Qazaqstannyń negizgi ekonomıkalyq seriktesiniń biri. Ótken jyly elimizge ınvestıtsııa salǵan iri bes memlekettiń qataryna endi, 20 jylda belgııalyq ınvestıtsııanyń jalpy kólemi 15,2 mlrd AQSh dollarynan asqan.
Ózara saýda-sattyq ta turaqty dınamıka kórsetip otyr: 2025 jyly taýar aınalymy 582,8 mln dollardy eńserdi. Keıingi jyldary negizgi baǵyt shıkizat, tehnologııa jáne logıstıkaǵa oıysyp keledi.
Alaıda Qazaqstan usynatyn eksport shıkizatpen shektelmeıdi. Orta dáliz, tsıfrlyq sheshim, jasandy ıntellekt, bilim, medıtsına salalaryndaǵy jobalardan úmit mol. Óıtkeni geosaıası oqıǵalardyń sońy nemen aıaqtalatyny belgisiz, Eýropa bolsa uzaq merzimdi jobalardy júzege asyrý úshin Qazazaqstan sekildi senimdi serikteske muqtaj. Sondyqtan korol men patshaıymnyń saparynda iskerlik kelissóz kóbeıdi.
Qos tarap eń birinshi kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytýǵa nıetti. Ol úshin Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń (Orta dáliz) áleýeti tolyq paıdalanylatyn bolady. Bul rette Qazaqstan Eýropadaǵy eń iri logıstıkalyq toraptyń biri – Antverpen-Brıýgge portynyń tájirıbesin kádege jaratqysy keledi. Sapar aıasynda Antverpen-Brıýgge porty men Aqtaý jáne Quryq porttary arasynda tikeleı seriktestik ornatý, sonyń ishinde «aqyldy port» tehnologııasyn engizý jáne mamandar daıarlaý máselesi talqylandy.
Borıs Polomarchýktyń pikirinshe, Orta dáliz – jaı kólik baǵyty emes, Eýropa men Azııa arasyndaǵy saýda jolyn ártaraptandyrýǵa arnalǵan eýropalyq strategııanyń bir bóligi.
– Orta dáliz óte mańyzdy. Aqtaý men Quryq porttary, Kaspıı teńizindegi tasymal, odan ári Kavkaz ben Túrkııa aımaǵy, sońynda Eýropa jatyr. Demek Qazaqstan áleýeti mol jańa eýrazııalyq jetkizý tizbegi qurýda, – dep esepteıdi sarapshy.
Kólik-logıstıka máselesi sheshilse, bıznes úshin qolaıly-aq. Sarapshy atap ótkendeı, eýropalyq kompanııalardyń Orta dálizdi damytýǵa járdemdesýi ıntegratsııalyq protsesti jedeldetedi. Onyń ústine alys-beris kólemi de artatyn túri bar.
Sol sebepti Qazaqstan men Belgııa asa mańyzdy mıneraldar salasynda qaıta óńdeý óndiristerin qurýǵa ýaǵdalasty. Qazaqstan EO belgilegen 34 asa mańyzdy shıkizattyń 18-in óndiredi, Belgııa hımııa ónerkásibi men metallýrgııa salasynda zor tájirıbege ıe. Metalddy qaıta óńdeý jáne ónerkásiptik komponentterdi shyǵarý boıynsha birlesken jobalar eýropalyq naryq úshin turaqty óndiristik tizbekterdi qalyptastyrýǵa kómek berýi yqtımal. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan tek resýrs kózi retinde emes, sonymen birge daıyn ónimdi jetkizýshi sanatynda jańa satyǵa shyǵady deýge negiz bar.
– Shıkizat saýdasyna qaraǵanda qosylǵan quny joǵary birlesken óndiristi jolǵa qoıý tıimdi. Birlese áreket etý arqyly metaldy qaıta óńdep, ónerkásiptik komponentterdi shyǵara alsaq, eýropalyq naryqqa shyǵý jeńildeıdi, – dep túsindirdi QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Eýropa jáne Amerıka zertteýleri bóliminiń jetekshi sarapshysy Álisher Ábdirashev.
Saıasattanýshynyń aıtýynsha, osy jolǵy kelisimderdiń ishinde ónerkásiptik jáne ınvestıtsııalyq jobalardyń mańyzy zor.
– Bizde belgııalyq kompanııalar burynnan bar. Qazaqstanda Jan De Nul, Sarens jáne Ahlers Logistics sekildi kompanııalar jemisti nátıje kórsetip otyr. Belgııanyń jańa kompanııalaryna otandyq naryqta jumys isteý jeńil bolady dep sanaımyn. Bastysy, olardyń qaı salaǵa keletini mańyzdy. Qazaqstanǵa ınfraqurylym qurylysy, mashına jasaý, munaı-hımııa, ónerkásiptik jabdyqtar óndirisi, zamanaýı ınjenerlik sheshimderdi engizý baǵytynda birlesken jobalar qajet. Basymdyq óndiristi lokalızatsııalaýǵa, qazaqstandyq mamandardy daıarlaýǵa jáne tehnologııa transfertin júzege asyrýǵa berilýi shart, – deıdi Álisher Ábdirashev.
Qazaqstan-Belgııa kelisiminiń taǵy bir tarmaǵy tsıfrlandyrý men ınnovatsııaǵa arnaldy. Bolashaqta yntymaqtastyq sheńberinde Belgııanyń spýtnıktik tehnologııalary men Qazaqstannyń ǵarysh ınfraqurylymynda jańa joba jaryqqa shyǵýy múmkin.
– Astana men Brıýssel jasandy ıntellekt, ónerkásipti avtomattandyrý, kıberqaýipsizdik jáne qala ınfraqurylymyn tsıfrlyq basqarý salalarynda bir-birine kómektese alady. Mysaly, ótken aıda belgııalyq The Beacon tehnologııalyq ortalyǵy men Astana Hub seriktestik ornatý máselesin talqylady. Qos qurylym tehnologııalyq jobalardy júzege asyrý, startap almasý, ónerkásip pen logıstıkaǵa tsıfrlyq sheshimderdi engizýge beıil, – dep tolyqtyrdy sarapshy.
Ulttyq tanymǵa tańdanys
Ǵylymı bazasyz kez kelgen tehnologııalyq jobanyń sátti aıaqtalýy kúmándi. Sondyqtan «Jasandy ıntellekt – joǵary bilim jáne ǵylymı zertteýler» atty Qazaqstan-Belgııa rektorlar forýmynda ekijaqty kelisimderge qol qoıyldy. Bolashaqta Belgııanyń Antverpen, Gent, Hasselt, Lýven, Haýest, Mons ýnıversıtetteri Qazaqstandaǵy JOO-larmen jumys isteýge daıyn.
Onyń ústine EO-nyń «Horizon Europe» baǵdarlamasy aıasynda Alem.AI halyqaralyq ortalyǵynda AI Math Lab zerthanasy qurylyp jatyr. Ýaǵda ýaqytyly oryndalsa, ozyq zertteý ádisterine qol jetkizip, Eýropa ǵalymdarymen teń dárejede jumys isteýge qabiletti kadrlardy daıarlaýǵa múmkindik týady. Akademııalyq platformany jetildirýdiń kúshi – osynda.
Rektorlar forýmy ýnıversıtetter arasyndaǵy baılanystyń stýdent almasý modelinen áldeqaıda aýqymdy ekenin kórsetti. Jıynda oqytýshylardyń akademııalyq deńgeıi, birlesken zerthanalar, zertteý toptaryn qalyptastyrý, halyqaralyq jobalardy ashýy máselesin qatysty ózekti usynystar estidik.
– Uzaq ýaqyt boıy mádenıet ekinshi deńgeıli másele sanalyp kelgeni jasyryn emes. Alaıda keıde dıplomatııa eńsere almas mindetti mádenı qarym-qatynastyń kómegimen iske asyrýǵa bolatynyn kórip júrmiz. Máselen, Astanadaǵy belgııalyq modernıst Djeıms Ensordyń kórmesi, Almatydaǵy zamanaýı bı jobasy eki órkenıettiń toǵysyn bildirdi. Sondyqtan mádenı dıplomatııa qos qoǵamdy saıasatkerlerden de artyq jaqyndastyrady, – deıdi Borıs Polomarchýk.
Korol men patshaıymnyń Qazaqstanǵa sapary Astanadaǵy Ulttyq balalardy ońaltý ortalyǵynda jalǵasty. Mártebeli qonaqtar damýynda aýytqýy bar balalarǵa arnalǵan mekemeniń jumysymen tanysty. Munda medıtsınalyq, psıhologııalyq-pedagogıkalyq jáne áleýmettik kómek kórsetetin keshen ornalasqan. Patshaıym Matılda jobaǵa shynaıy qyzyǵýshylyq tanytyp, ortalyqtaǵy balalarmen jáne olardyń ata-analarymen áńgimelesti. Keıin medıtsına mamandaryn muqııat tyńdap, ortalyqtyń ınteraktıvti baǵdarlamasyna qatysty.
Patshaıym qazaq mádenıeti men rýhanı murasyna erekshe yqylasty. Ulttyq mýzeıde qazaq tarıhy men dástúrine arnalǵan ekspozıtsııalardy muqııat zerttep, jádigerlerdiń máni men olardyń qazirgi Qazaqstan úshin qandaı mańyzy baryn bilmekke birneshe suraq qoıyp úlgerdi.
Ultty tanýǵa degen talpynys Prezıdent rezıdentsııasynda jalǵasty. Onda korol men patshaıym shetel basshylary syıǵa tartqan asyl tuqymdy tulparlarǵa kóńil bóldi. Sáıgúlikterdiń shyǵý tegi, olardy kútip-baptaý týraly aqparatty zeıin qoıyp tyńdap, ulttyq at sporty oıyndarynyń kórsetilimine joǵary baǵa berdi.
Korol men patshaıymnyń Qazaqstanǵa sapary halyqaralyq baspasózde ataýsyz qalmaǵan: Paris Match Belgique, La Libre, Le Soir, VRT NWS, Histoires Royales sekildi jetekshi eýropalyq basylymdar arnaıy reportaj jarııalady. Tipti korol Fılıpp pen patshaıym Matıldanyń Astanadaǵy «Báıterek» monýmenti aıasynda túsken fotosy búkil álemge tarap, Qazaqstan-Belgııa baılanysyn aıshyqtaıtyn kadrǵa balandy.
Osylaısha, mártebeli meımandardyń saparynda aýyl sharýashylyǵy, logıstıka, ǵylym, tsıfrlyq tehnologııalar salalarynda birqatar kelisimge qol qoıyldy. Eki el tabıǵı resýrstar, saýda, tehnologııa, ǵylym jáne óndiris baǵytynda yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyt alǵan. Jobalardyń nátıjesi ýaqyt enshisinde, degenmen Astana Eýropalyq ınvestıtsııaǵa, jańa bilim men tájirıbege bir taban jaqyndaǵany anyq.
