Tabıǵattyń sırek qubylysy: SQO-daǵy ormandardyń birinde erekshe qara qaıyń ósedi
PETROPAVL. KAZINFORM – Elimizdiń tabıǵı jaǵdaıynda kezdespeıtin qara qaıyńdar Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Mıhaılovka eldi mekeni mańyndaǵy ormannan tabylǵan.
Aq qaıyńdar ólkesi atalyp ketken SQO-da qara qaıyńnyń da ósetinin kópshilik bile bermeıdi. Ony alǵash ret aýyldan 9 shaqyrymdaı jerde egistik alqabynda jumys istep júrgen mehanızator Aleksandr Chýprasov baıqaǵan. Ekinshi kúni qaıyńnyń qabyǵyn uly mektepke alyp keledi. Sırek kezdesetin aǵash jergilikti geografııa-bıologııa pánderiniń muǵalimderi Petr jáne Galına Shanaýrınderdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, birneshe jyldyq zertteýge arqaý bolady.
- Qaıyńdardyń jer júzinde bizge belgili 120 túri bar. Sonyń eń keń taraǵan túri – qotyr qaıyń. Qazaqstanda qaıyńnyń 12 túri kezdesedi. Bizdiń óńirde negizinen osy qotyr qaıyń men túkti qaıyń ósedi. Birinshisinde jas butaqtarynda usaq súıel tárizdi «qotyrlary» bolady jáne butaqtary tómen qaraı salbyrap turady. Al túkti qaıyńnyń qabyǵyn jumsaq, maıda túkter jaýyp turady. Butaqtary da joǵary nemese jan-jaqqa qaraı baǵyttalyp ósedi. Sondyqtan qabyǵy qoıý surdan qara qońyr túske deıin ózgeretin erekshe qaıyńdar birden bizdiń nazarymyzdy aýdardy, - deıdi Petr Shanaýrın.
Petr Mıhaılovıch qazir zeınet demalysynda bolsa, Galına Petrovna Mıhaılovka orta mektebinde eńbek etedi. Ustaz oqýshylarymen birge qara qaıyńǵa qatysty ǵylymı eńbek te jazǵan eken.
- Oqýlyqtardy aqtaryp, jergilikti ýnıversıtettiń oqytýshylarymen, Mamlıýt orman sharýashylyǵy qyzmetkerlerimen kezdesip, qara qaıyń týraly aqparattyń óte az ekenine kóz jetkizdik. Olardyń basym bóligi mundaı qaıyń týraly tipti estimegen bolyp shyqty. Bul - óte sırek kezdesetin tabıǵı qubylys degen tujyrym jasaýǵa negiz boldy, - deıdi Galına Shanaýrına.
Zertteýshiler ormannan qara qaıyńnyń 100-den astamyn tapqan, olardyń jartysynda 4-5 aǵash bir túpten taraǵan.
- Bizge belgili qara qabyqty Daýr qaıyńy bar. Biraq bul oǵan uqsamaıdy, japyraǵynda, dińinde ózgeshelikter bar. Aǵash súregi ashyq tústi, biraq sarǵysh reńkti. Zertteý barysynda qara qaıyńnyń súregi túkti qaıyńǵa qaraǵanda eki ese berik ekenin anyqtady.
Bul aǵashtar kóbine tez shirıdi. Qara qabyqty qaıyńdar qolaısyz tabıǵı jaǵdaılarǵa tótep bere almaı, ýaqyt óte joıylýy múmkin. Óıtkeni olardyń qabyǵynda aq tús beretin jáne qatty aıazdan qorǵaıtyn betýlın joq, - deıdi muǵalim.
Zertteý barysynda qorshaǵan ortada qandaı da bir aýytqý baıqalmaǵan, topyraq quramynyń da bul ereksheliktiń paıda bolýyna áseri joq degen qorytyndy jasalǵan.
Sonymen qatar qara qqaıyńnyń jas óskinderi basqa aýmaqtardan kezdespegen. Bul aǵashtardyń dál osy jerde ǵana ósetinin kórsetedi.
- Eger qara qaıyń genetıkalyq mýtatsııa nátıjesinde paıda bolǵan bolsa, biz baqylaýǵa alǵan 15 jyl ishinde onyń kem degende bir jas óskini shyǵýy tıis edi.
Jalpy, sırek kezdesetin ósimdikterdiń barlyǵy birdeı Qyzyl kitapqa engizile bermeıdi. Mıhaılovka mańyndaǵy qara qaıyń ósetin orman alqabyna erekshe mártebe berip, ony Soltústik Qazaqstan oblysynyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarynyń qataryna qosýdy usynamyz.
Qara qaıyńdardy tabıǵat eskertkishi retinde jarııalap, ol ósetin orman alqabyn qorǵaýǵa alý - sırek tabıǵı qubylysty saqtap qalýdyń mańyzdy qadamy. Bul aǵashtar tabıǵattyń biz áli tanı qoımaǵan qyrlarynyń biri bolyp otyr, - deıdi Shanaýrınder.
Buǵan deıin Soltústik Qazaqstan oblysynda respýblıkalyq mańyzy bar 12 tabıǵat eskertkishi memlekettik qorǵaýǵa alynǵanyn jazǵan edik.
