Syrym batyrdyń urpaqtary atajurtyn aralady

Syrym aýdandyq «Syrym eli» gazetiniń tilshisi Shynar Moldanııazovanyń málim etkenindeı, belgili jýrnalıst Qazbek Quttymuratuly bastap kelgen meımandardy aýdan ákimi Tólegen Tóreǵalıev qabyldap, qurmet kórsetti. Ata-babalary Qazaqstannan jer aýyp, Tájikstanǵa ótip, keıinnen Aýǵanstan, Iran elderinde turǵan qandastarymyzǵa aýdan basshysy Syrym eliniń tynys-tirshiligi týraly áńgimelep,  bıyl Syrym Datulynyń 275 jyldyǵyna oraı óńirde aýqymdy sharalar uıymdastyrylatynyn jetkizdi. 

 

Meımandar Syrym Datuly atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıinde bolyp, qundy jádigerlermen tanysyp, Syrym týraly fılmdi tamashalady.

Temirqul qajynyń aıtýynsha,  rýy - baıbaqty, Dattyń báıbishesinen týǵan Adambaıdan taraıdy.  Ákesiniń aty - Tálip. Onyń ákesi - molla Estaı. Onyń ákesi - Berkin. Berkin babasy 1777 jyldardyń shamasynda qatty qıyndyq kórip, Taıpaq aýdany jerinen 500 shańyraqqa bas bolyp kóshken eken. Sebebi, qazaqtyń qunarly jerlerin Reseı úkimeti kúshpen tartyp alsa kerek. Ol jerlerdi qazaqtar áldeqalaı paıdalana qoısa, ózderi qınalyp júrgen qazaqtarǵa  aıyp tóletipti. «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamanyń» bolǵan ýaqyty eken.  Halyq asharshylyqtan qyrylyp, qıyndyq kórgen. Tájikstanǵa kelgen  qazaqtar aýzy dýaly, kıeli adamdar bolsa kerek. Tájikstan úkimetine «Biz qıynshylyq kórip kóship keldik, bizge qonys ber» dep aryzdanyp, olardy Qolap óńirine ornalastyrǵan eken.

 

Ol jaqta da Reseı úkimeti tynyshtyq bermeı, Aýǵanstanǵa kóshipti. Aýǵanstanǵa barǵan qazaqtardyń bári de 1977 jylǵa deıin tynysh ómir súrdi. Keńes úkimetiniń áskeri Aýǵanstanǵa basyp kirgende, Aýǵan eli kóterilis jasap, soǵys bastaldy. Qarapaıym halyqtyń kún kórýi qıyn boldy. Qazaqtar Túrkııaǵa, Iranǵa qonys aýdara bastady. Bir myńdaı otbasy Iranǵa bardy. Irannyń  Gýrgan, Bendertúrkpen, Aqqala, Kýmbetkáýs degen qalalaryndaǵy qazaqtarmen  aralasyp, on-on bes jyldaı otyrdy. Sol aǵaıyndar qolushyn sozyp,  qıyndyqty sezbeı ómir súripti.

 

-1991 jyly «Qazaqstan egemendik aldy, memleket boldy» degen aqjoltaı habar jetkesin, qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı, júregimiz jarylardaı qýandyq. «Biz Otanymyzǵa baramyz» dep, Prezıdentimiz Nursultan Ábishulyna aryz jazdyq. «Biz Aýǵanstan azamaty emespiz, bizdiń ultymyz - qazaq, Otanymyz azat boldy, endi ózimizdiń Otanymyzǵa, elimizge, topyraǵymyzǵa, jerimizge, memleketimizge baramyz»,- dep Iran ókimetine de aryz jazdyq. Sóıtip, 1993 jyly Elbasymyzdyń qoldaýymen Qazaqstanǵa kóship keldik. Qazir Túrkistan qalasynyń Yntymaq aýylynda turamyz, - deıdi 81 jastaǵy Temirqul qajy aqsaqal.

 

Arǵy atalary Berkindi «han» dep te ataǵan kórinedi. Berkinniń  Molla Estaı esimdi bir balasy bolǵan. Molla Estaı Aýǵanstannyń Qundyz qalasynyń Shardara aýylynda ómir súrgen. Sol jerde qaıtys bolyp, jerlengen. Molla Estaıdyń Yqsan, Qurban, Tálip, Imameddın, Rahıma, Meńgúl esimdi tórt uly, eki qyzy bolǵan. Bul kisiler Pulqumyr qalasynyń Gúrgireýik degen aýylynda otyrǵan. Táliptiń uly Temirqul qajy 1936 jyly Aýǵanstanda dúnıege kelip, eki áıelinen jeti ul, eki qyz kórip otyr.

 

Birneshe ǵasyr atajurttan qol úzip qalǵyndyqtan, elde qalǵan aǵaıyndardy izdep, ata-baba qonys tepken jerge ózi turmasa da, urpaqtary kóship kelse degen aqsaqaldyń armany bar. Elden jyraqta ómir súrse de, tildi, dindi, salt-dástúrdi umytpaǵan Temirqul qajynyń nemeresi Sabyreddın - búginde Terekti aýdanynyń Pokatılov aýyldyq meshitiniń  bas ımamy. Ulynyń esimin ata-baba qurmetine Syrymdat dep qoıypty. Temirqul qajy ózi de, nemere inisi Ábdilhamıt  te  úlken qajylyqqa baryp kelgen.

 

Atajurtty arnaıy izdep kelgen qandastarymyz Syrym Datulynyń kindik qany tamǵan jeri Qosaral aýylyna bardy. Olarmen birge «Nur Otan» partııasy Syrym aýdandyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary, Dattyń Jomartynan taraıtyn Talǵat Darǵojıev, jumyspen qamtý ortalyǵynyń basshysy Salamat Imanǵalıev saparlas boldy. Munda Jetikól aýyldyq okrýginiń ákimi Salaýat Ǵabdýllın qonaqtardy qarsy alyp, Dattyń Syrymynyń jetinshi urpaǵy Juban Zeınýllınmen júzdestirdi. J.Zeınýllın Dattyń shejiresimen tanystyrdy. Buryn «Adambaı aǵashy» atty aǵash bolǵanyn aıtty. Búginde bul aýylda Dattyń Adambaılary az eken. Múmkin qıyn kezeńde kóbi jan-jaqqa qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan shyǵar.

 

Qonaqtar Syrymnyń  urpaqtary Qazy men Omardyń zırattaryna arnaıy baryp, quran baǵyshtady. Qulpytastyń jazýlaryn oqydy.  Dattyń jaılaǵan jeriniń aýasymen tynystady, atalarynyń tabanynyń izi qalǵan dalany  kórdi, jýsanyn terdi.