Syǵanaqta jerasty joly bolǵan ba?

Bul saýal jergilikti jurtty da qyzyqtyryp keledi. Syǵanaq - Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdany Sýnaqata aýyly mańynda ornalasqan. Tarıhshylardyń aıtýynsha, jerasty joldary kezinde Syr óńirindegi eski qalalardyń kóbisinde bolǵan eken. Syǵanaq qazba jumystarynyń nátıjesinde qalanyń H-HІІ ǵasyrlardan HV-HVІІІ ǵasyrlar arasynda ómir súrgendigi anyqtalǵan. Ony jazba derekter de dáleldeı túsedi, sebebi HІH ǵasyrdyń basynda jazylǵan «Opısanıe kırgız-kazachıh, ılı kırgız-kaısatskıh ord ı stepeı» eńbeginiń avtory A.Levshın Syǵanaq qalasyn Syrdyń oń jaǵalaýynda jatqan qala dep atap ótedi.

HVІ ǵasyrdyń basynda Syǵanaqqa joly túsip, qalany óz kózimen kórgen Fazlallah ıbn Rýzbıhan Isfahanıdiń aıtýyna qaraǵanda «Ertede bul turǵyndary qóp, kórikti qala bolypty. Qalada tynyshtyq ornap, barlyq qajetti ıgilikter óndirilgen eken. Qala men onyń tóńiregindegi qystaqtardyń halqy sýarmaly eginshilikpen aınalysty, jaqyn mańaıdaǵy sýarmaly jerlerde baý baqsha jáne baqsha daqyldary ósirildi, dándi daqyldar egiletin sýarmaly jáne tálimdi jerler odan alys ornalastyryldy», - deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Ázilhan Tájekeev.

Syǵanaqta jer asty joly bolýy múmkin be? Degenmen bul jaıynda ony zerttegen ǵalymdar eńbeginde kórsetilmegen. Á.Tájekeev sol sebepti bul jóninde naqty tujyrym jasaý erterek ekenin aıtady. 

Jerasty joly jóninde jergilikti turǵyndar ne deıdi? Osy aımaqta quqyq qorǵaý salasynda qyzmet etken ardager Mádı Myrzahmetov kezinde ózi kórgen kórinister jaıynda baıandap berdi.

«Kezinde Shıeli aýdanyna qarasty Eńbekshi aýylynda ýchaskelik ınspektor qyzmet atqardym. Eńbekshi Syǵanaqqa alys emes, 10-15 shaqyrymdaı qashyqtyqta oryn tepken. Sol kezde Ábilqasym degen ańshy kisi Syǵanaqtyń jer asty jolynyń orny bolýy múmkin degen aýmaqty kórsetken edi. Bul 1985 jyly edi. Shopandardyń saqpan naýqany ýaqyty. Mal urlyǵyn boldyrmaý maqsatynda qoıshy aýylǵa bardym. Álgi ańshy aǵamyzdy sol jerden jolyqtyrdym. Sol júzdeý barysynda jerasty joly týraly aıtyp qaldy. «Balalarymnyń ondaıǵa qyzyǵýshylyǵy joq, qajet deseń saǵan kórseteıin», - dedi. Shopan óziniń qonysynan 2 shaqyrymdaı jerdegi úńgirdi kórsetti. Oǵan qaıran qaldym», - dedi M.Myrzahmetov.

Osyǵan oraı Qyzylorda oblystyq «Syr medıa» JShS bas dırektorynyń orynbasary Qanybek Ábdýov ózi aýdandyq «Jańaqorǵan tynysy» gazetine basshylyq jasaǵan tusta tarapynan zertteý júrgizip kórgenin aıtady. Qasynda ardager Mádı Myrzahmetov, jýrnalıster - Nurlat Baıgenje men Samat Ábdishpen Shıeli aýdany aýmaǵyndaǵy Eńbekshi, Qosúıeńki aýyldarynan asyp, Taqııatóbeden ońtústik-shyǵysqa burylǵan.

«Sol aýmaqta kólikten túsken soń úńgir kórindi. Shynynda, tesikti bitegen tas bar eken. Biraq, ony bireýler shettetip qoıypty, aýzy ashyq jatyr. Dereý úńgirdiń tereńdigin esepteldi. Arqannyń ushyna sham ilip, tómen jibergende ol shamamen bes metrge deıin jetti. Úńgirge Nurlat Baıgenje túsip kórdi», - dedi Q.Ábdýov.

Nurlat úńgirge túskennen keıin kórgenderi jaıynda qyzyqty derekter aıtady. Úńgirdiń tekten-tekke qazylmaǵany ańǵarylady. Buǵan deıin aıtylǵan túrli joramaldarǵa negiz bolarlyq kórinister kezdesken.

«Úńgirdiń shyǵys jáne batys jaǵynda sańylaý baıqaldy. Tipten, sańylaý deýge kelmeıdi, jer asty jolynyń esigi dersiz. Shyǵys jaǵyndaǵysyn qulaǵan kesekter jaýyp qalǵandaı, al, batys betindegisine tolyq deneli adam erkin ótedi. Solaı qaraı saqtana adymdap, aıaq bastym. Biraq, meni jylandar toqtatty. Bir jylan esiktiń aldynda oralyp jatsa, úsheýi tar ótkeldiń qabyrǵasynda órmelep tur. Uzynnan-uzyn jatqan dálizde adam erkin júre alady. Qabyrǵasyna kirpish qalanǵandaı kórindi», - dedi N.Baıgenje.

Sondaı-aq, kóne shahar irgesinde turǵan Sýnaqata aýylyndaǵy №194 «Sýnaqata» orta mektebiniń muǵalimi Marjan Shohanova da bul jóninde óz joramaldaryn aıtady. Ol jergilikti turǵyndardyń basynan keshken oqıǵalary jaıynda baıan etti. 

«Biz Syǵanaq qalasynyń mańaıynda turǵandyqtan kóp jaǵdaıǵa kezigip júrmiz. Kóne qala mańyndaǵy el jerden nesibe teredi. Mine, osy tusta, dıqandar túsine almaı júrgen jaıttar bar. Ásirese, kúrishke jibergen sýǵa baılanysty osyndaı túsiniksiz jaılar kezdesedi. Óıtkeni, eginge paıdalanylǵan sý joǵalyp ketip jatady. Qanshama sý jiberilse de, atyzdar sýǵa tolmaıdy eken. Nege? Ne sebepti? Ony qarapaıym eńbek adamdary túsine qoımaıdy. Taqtaıdaı tegis alqapta sý qaıda joǵalady? Eskiden estýimizshe, Syǵanaqta jerasty joly bolǵan desedi. Jańaǵy jiberilgen sý sol tesikterge sińip joǵalatyn kórinedi», - deıdi ol kisi.

Atalmysh úńgirmen júrip ótkender de bar eken. Olar birneshe shaqyrym júrip, Qarataýdyń bıikteý bóliginen bir-aq shyqqan. Osyǵan qaraı otyryp «Syǵanaqta jer asty joly bolǵan ba?» degen áńgime teginnen tegin aıtyla qoımaǵanyn ańǵarý qıynǵa soǵa qoımas. Eldiń aýzynda aıtylatyn áńgimelerge súıensek, osy jerasty joldary arqyly Túrkistan, Saýran, Sholaqqorǵan jáne ózge de kóne eldi mekendermen baılanys jasalǵan eken. Ras, búginde eski dúnıelerge erekshe mán berip, olardy zertteý baǵytynda tyńǵylyqty ister qolǵa alyna bastady. Sondyqtan bul baǵytta da ilkimdi ister atqarylady degen senim bar.