Syǵanaq qalasy mańynda úsh zaýyt bolǵan
QYZYLORDA. QazAqparat - Altyn ordanyń saltanaty asqan Syǵanaq qalasynyń tarıhta aıtarlyqtaı izi bar. Qazirgi Qazaq memleketiniń shegindegi Kók ordanyń astanasy bolǵan qala ornynyń ózimen túbi túriktiń bári saǵynysyp kórisedi desem, asyra aıtqandyq emes.
Sol H-HІ ǵasyrlarda Syǵanaq qalasynan qashyq emes Nánsaıdyń sol jaǵalaýynda Kúıeýtam, Bestam, Júnis sekildi qalalar bolǵan eken. Bestamdy belgilep alar bolsaq, Shıeli aýdanynyń ortalyǵynan 18-20 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Ońtústik batys betindegi jazyqtyqta kezinde týyn tikken qala qańqasy. Bul qalanyń basty ereksheligi mynada: bul jerde úsh zaýyttyń orny anyqtalǵan, - deıdi belgili qalamger Nurmahan Eltaı.
Onyń aıtýynsha, biri - temir qorytatyn, ekinshisi - kirpish kúıdiretin peshi bar zaýyt, al úshinshisi - keramıka-syr zaýyty. Keıbir boljamshylar, zaýyt sanyn 7-ge jetkizedi. Sonaý jyldary arheologııalyq qazba júrgizgen zertteýshiler osy qala ornynan qysh-qumyra synyqtaryn, óńdelmegen gıps, tas qaıraq jáne shaqpaq tastardyń birneshe túrlerin tapqan. Zaýyt oryndarynan mys teńgelerdiń kezigýi mundaǵy kómbeniń jumbaq tustaryn qoıýlandyra túsedi. Polımetall rýdalary synyqtary jáne dıirmenniń erekshe túriniń de qaldyq astynan tabylýy osyndaǵy zaýyttardyń keń aýqymdy ekendigin bildirse kerek.
Bestam qalasynyń óz zamanynda iri mádenıet jáne ónerkásip ortalyǵy bolǵandyǵyna oı jetekteıtin dáleldemeler izdengen jandy qyzyqtyra túsetindigi sózsiz. Onyń strategııalyq mańyzy bar ekendigine Nánsaı boıyndaǵy ertedegi kerýen jolynyń Syǵanaq qalasyna tirelýi der edik. Bul jónindegi jergilikti jerde aıtylatyn ańyzdar osyndaı oıǵa jeteleıdi.
Aıtpaqshy, Bestamdaǵy qurylys qaldyqtary arasynan ák-balshyqty bor men aq shaqpaq (kvarts) tasty dıirmende maıdalap qosý arqyly alǵan degen derek kózi de qyzyqty emes pe?! Múmkin, keleshekte órkenıet kóshine qajetti álgindeı materıaldardy qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik týar.
Ókinishtisi, 1921 jylǵy kóktemdegi sý tasqyny kezinde Nánsaıǵa deıingi aralyq túgel sý astynda qalyp, kóptegen dáıektemeler joıyldy nemese jer astyna ketti. Keńes úkimetiniń kózjumbaılyqpen qaraýy saldarynan qajetti tarıhı dáleldemeler, dáıektemeler kómeskilene bastaǵany da jasyryn emes.
Kezinde ataqty ǵalym Áýelbek Qońyratbaev «Bestam qorǵalsyn!» degen maqala jazyp, shyrqyrady. Alaıda, qozǵalys qýaty bolmady. Bestam qalasynyń sol kezdegi belgileriniń ózi kózden de, kóńilden de óship barady.
«Ata-babalardyń óneri, kóptegen ýaqıǵa tarıhy sondaı qalalarmen anyqtalatyn túri bar» degen edi Áýelbek Qońyratbaev óz janaıqaıynda.
Bestamnyń taý betinde negizgi qorǵany bolǵan kórinedi. Olar - syrtqy sý qorǵany, ekinshi topyraq qorǵany jáne ishki 2-3 metrlik dýal qorǵany. Keıingi kózge shalynǵan aýmaǵynyń ózi 10 gektardan asatyn qala óz qupııasyn áli asha qoıǵan joq. «Mádenı mura» aıasynda zertteý jumystary júrgizilse, bul óz tarıhymyzǵa qosylǵan mol olja bolar edi»,-deıdi Nurmahan Eltaı.
