Sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanbaıtyn agrarshylar sýbsıdııadan qaǵylady
ASTANA. KAZINFORM — Sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanbaıtyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler 2029 jyldan bastap sýbsıdııadan qaǵylady. Bul týraly sý únemdeý taqyrybyna arnalǵan is-shara barysynda Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginiń Sý únemdeý tehnologııalaryn damytý departamenti dırektorynyń orynbasary Qarlyǵash Nurıhanova málim etti.
Onyń aıtýynsha, búginde sý qaýipsizdigi memlekettiń turaqty damýynyń negizgi faktorlarynyń birine aınalyp otyr. Buǵan klımattyń ózgerýi, halyq sanynyń ósýi, aýyl sharýashylyǵy qajettilikteriniń artýy jáne ekojúıelerdiń degradatsııasy áser etip jatyr.
— Sý resýrstary tapshylyǵynyń kúsheıýi keshendi ári zamanaýı sheshimder qabyldaýdy talap etedi. Qazaqstan úshin transshekaralyq sý resýrstarynyń mańyzy Qazaqstan úshin bul máselelerdiń mańyzy erekshe. Óıtkeni ózen aǵynynyń edáýir bóligi el aýmaǵynan tys jerlerde qalyptasady. Negizinen, ózenderimiz transshekaralyq bolǵandyqtan, qolda bar sý resýrstaryn utymdy paıdalaný qajet. Sondyqtan sýdy únemdeý jáne sý únemdeý tehnologııalaryna kóshý ózekti. Bul máseleni Memleket basshysy da jyl saıyn kóterip, Úkimet pen memlekettik organdardyń aldyna sý únemdeý tehnologııalaryna kóshý jóninde naqty mindetter qoıyp keledi, — dedi ol.
Departament dırektorynyń orynbasary sý resýrstaryn basqarý júıesin reformalaýdyń negizin Memleket basshysynyń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýy quraıtynyn aıtady. Al ekinshi negizgi qujat — 2030 jylǵa deıingi sý resýrstaryn basqarý júıesin damytý tujyrymdamasy. Sonymen qatar Sý resýrstaryn damytý jónindegi keshendi jospar ázirlengen. Josparda osy baǵyttaǵy is-sharalardyń negizgi tetikteri qamtylǵan. Sý únemdeý jóninde úsh jylǵa arnalǵan jeke Jol kartasy da bekitilgen. Úsh jylǵa josparlanǵan is-sharalar osy qujatta qarastyrylyp, jańa Sý kodeksi qabyldanǵan. Onda sý resýrstaryn utymdy paıdalaný qaǵıdattaryna, sý paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne sý únemdeý tehnologııalaryn engizýge basa mán berilgen.
Aýyl sharýashylyǵy — sýdyń negizgi tutynýshysy
Búginde eń aýqymdy jumys aýyl sharýashylyǵy salasynda júrgizilip keledi. Óıtkeni bul sala sý resýrstarynyń negizgi tutynýshysy sanalady. Shyǵyndalatyn sýdyń shamamen 60 paıyzy agrarlyq sektorǵa tıesili. Sondyqtan negizgi basymdyq osy salaǵa berilip, jyl saıyn keminde 150 myń gektar jerdi sý únemdeý tehnologııalaryna kóshirý qolǵa alynǵan.
Sý únemdeýdiń negizgi tehnologııalary:
— tamshylatyp sýarý júıesi;
— jańbyrlatyp sýarý ádisi.
Qarlyǵash Nurıhanovanyń málimetinshe, qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy salasynda sý resýrstarynyń negizgi tutynýshylarynyń biri — kúrish daqyly. Basqa daqyldarǵa, atap aıtqanda kókónis jáne dándi daqyldarǵa orta eseppen gektaryna 6,5–7 myń tekshe metr sý jumsalsa, kúrish alqaptaryna gektaryna shamamen 30–35 myń tekshe metr sý qajet.
— Osydan kúrishtiń sýǵa eń kóp táýeldi daqyldardyń biri ekenin kórýge bolady. Sondyqtan sýdy tutynýdy azaıtý úshin lazerlik tegisteýishter sııaqty tehnologııalar qoldanylyp jatyr. Osyndaı zamanaýı tehnologııalar men ádisterdi aýyl sharýashylyǵynda keńinen paıdalaný qajet, — dedi mınıstrlik ókili.
Sý únemdeıtin sharýalarǵa qoldaý
Sý únemdeý tehnologııalaryna kóshý úshin memleket tarapynan aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerine qoldaý kórsetiledi. Tamshylatyp sýarý jáne jańbyrlatyp sýarý júıelerin satyp alǵan kezde shyǵyndardyń 80 paıyzyna deıini óteledi. Bul rette tek jabdyqtyń quny ǵana emes, qajetti ınfraqurylymdy júrgizýge jumsalǵan shyǵyndar da ótelip jatyr. Sonymen qatar memleket agrarshylardy qoldaý maqsatynda sýǵa jumsalatyn shyǵyndardyń bir bóligin óz moınyna alyp otyr. naqtyraq aıtqanda, eger sý únemdeý tehnologııalary qoldanylsa, onda sýbsıdııa mólsheri artady. Qazir onyń kólemi 60 paıyzdan 85 paıyzǵa deıin jetedi.
— Sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanbaıtyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin sýbsıdııa kólemi jyl saıyn 10 paıyzǵa qysqartylyp otyrady. 2029 jyldan bastap mundaı normalardy tolyǵymen alyp tastaý josparlanyp otyr, — dedi departament dırektorynyń orynbasary.
Qabyldanǵan sheshimder qazirdiń ózinde oń nátıje berip otyr. Birneshe jyl buryn sý únemdeý tehnologııalarymen qamtylǵan alqaptardyń jyl saıynǵy ósimi shamamen 30 myń gektar bolsa, sońǵy úsh jylda bul kórsetkish jylyna shamamen 150 myń gektarǵa jetti. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha sý únemdeý tehnologııalary engizilgen alqaptardyń kólemi 143,5 myń gektardy qurady. Bıyl da aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń sý únemdeý tehnologııalaryna kóshý baǵytyndaǵy jumysy jalǵasyp jatyr. 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 158 myń gektarǵa jetti.
— 2030 jylǵa qaraı sý únemdeý tehnologııalarymen qamtylǵan alqaptardyń kólemin 1,3 mln gektarǵa jetkizý josparlanyp otyr. Aldyn ala esepteýler boıynsha, bul shamamen 2 mlrd tekshe metr sýdy únemdeýge múmkindik beredi. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin memleket tarapynan qarjylandyrý qamtamasyz etiledi. Sońǵy 3 jylda osy baǵyttaǵy qarjylandyrý kólemi shamamen tórt esege artty, — dedi ol.
Ónerkásiptegi sý aınalymyn tuıyqtaý
Onyń atap ótýinshe, sýdy eń kóp tutynatyn ekinshi sala — ónerkásiptik kásiporyndar. Sondyqtan jańa Sý kodeksinde iri ónerkásiptik kásiporyndardy kezeń-kezeńimen aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıesine mindetti túrde kóshirý qarastyrylǵan.
— Aınalymdy júıe degenimiz — sýdy tuıyq tsıklde qaıta paıdalaný. Demek, sý júıeden shyǵarylmaı, qaıta aınalymǵa jiberiledi. Al tazartylǵan sýdy qaıta paıdalaný jańa sýdyń alynýyn azaıtýǵa jol ashady. Mysaly, tazartylǵan sýdy kógaldardy sýarýǵa nemese shańdy basýǵa qaıta paıdalanýǵa bolady. Ónerkásip salasynda osyndaı sharalar Sý kodeksinde qarastyrylǵan. Ónerkásiptik kásiporyndardyń osy júıelerge kóshýi jáne olardy paıdalanýy úshin naqty talaptar belgilengen, — departament dırektorynyń orynbasary.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqta sý únemdeý
Sýdy tutyný kólemi jaǵynan turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy úshinshi orynda tur. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bul — bizdiń kúndelikti sý tutynýymyz. Sol sebepti sý resýrstaryn utymdy paıdalaný mádenıetin qalyptastyrý da mańyzdy. Osy maqsatta ótken jyly mektep oqýshylary men stýdentter arasynda ekosaǵat ótkizildi. Aktsııa aldaǵy ýaqytta da turaqty túrde jalǵasady. Іs-sharanyń negizgi maqsaty — árbir azamattyń boıynda sý resýrstaryn utymdy ári únemdi paıdalaný mádenıetin qalyptastyrý.
Sýdy únemdeý mádenıeti — sýdy tek únemdep paıdalanýmen ǵana shektelmeıdi. Bul — sý aıdyndaryna jáne qorshaǵan ortaǵa degen jaýapty kózqaras ta. Ózender, kólder, bulaqtar men jaǵalaý aýmaqtarynyń lastaný máselesin qozǵamaı, sý resýrstaryn saqtaý týraly aıtý múmkin emes. Sondyqtan «Taza Qazaqstan» tujyrymdamasyn iske asyrý aıasynda «Móldir bulaq» atty aýqymdy ekologııalyq aktsııa ótkiziledi. Onyń negizgi maqsaty — bulaqtar men jaǵalaý aýmaqtaryn tazartý, abattandyrý jáne sýǵa uqypty qaraý mádenıetin qalyptastyrý.
