Sýsyp shyqqan sýtegi: «Bolashaq» shahtasy qaýipsizdikke degen kózqarasty ózgertti
Dóń taý-ken baıytý kombınatynyń «Bolashaq» shahtasy – ERG kompanııasy sońǵy jyldary iske asyrǵan eń iri ınvestıtsııalyq jobalarynyń biri. Jobalyq qýaty – jylyna 7,5 mln tonna hrom keni. Shahta kásiporynnyń uzaq merzimdi shıkizat bazasyn nyǵaıtyp, Qazaqstandaǵy ferroqorytpa óndirisin odan ári damytýǵa tuǵyr bolýy tıis. Alaıda, shahta jumysyn bastaǵannan keıin kóp uzamaı «Qazhrom» mamandary kúrdeli óndiristik tútıkilge tap boldy. Taý-ken qazbalarynyń atmosferasyna tabıǵı sýtegi jınalyp qala berdi. Osyǵan baılanysty zertteý jumystaryn júrgizý úshin shahta jumysyn ýaqytsha toqtatýǵa týra kelgen. Sýteginiń qaıdan jáne qandaı kólemde bólinetinin anyqtap, bul táýekeldi baqylaýdyń tıimdi joldaryn ázirleý qajet boldy.
Búginde «Bolashaq» shahtasy jumysyn qaıta jandandyryp, óndiristik qýatyn birtindep arttyryp keledi. Alaıda, bul nátıjege jetý úshin óndiristi qalpyna keltirýmen qatar, qaýipsizdikke qatysty kózqarasty da túbegeıli qaıta qaraýǵa týra keldi. Mamandar aldynda turǵan basty suraq – shahtada sýtegi qaıdan paıda bolady degen másele edi. Zertteýler gaz taý jynystarynda mıllıondaǵan jyl boıy júrgen tabıǵı hımııalyq protsesterdiń nátıjesinde paıda bolǵanyn kórsetti. Belgili bir jaǵdaılarda sýtegi taý massıvinen bólinip, taý-ken qazbalaryna qaraı jyljıdy.
Bul protsesti tıimdi baqylaý joldaryn anyqtaý úshin Qazaqstan, Reseı, Túrkııa men Germanııanyń ǵylymı-zertteý uıymdary iske tartyldy. Mamandar shahta atmosferasynyń quramyn, sýteginiń bólinýi men taralý erekshelikterin zerttep, alynǵan málimetter negizinde qosymsha tehnıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq qaýipsizdik sharalaryn ázirledi.
Sonymen qatar shahtany qaıta iske qosýǵa daıyndyq jumystary júrgizildi. Taý-ken qazbalary qaıta bekitilip, kólik gorızonttary qalpyna keltirildi, uńǵylaý brıgadalarynyń sany arttyrylyp, jumys protsesi qaıta qaralyp, aerogazdyq baqylaý kúsheıtildi.
– Taý-ken qazbalaryndaǵy sýtegi deńgeıin baqylaý – negizgi mindetterdiń biri. Eń tıimdi sheshimdi tabý úshin biz mamandandyrylǵan ǵylymı uıymdarmen birlesip, gazdyń qasıetterin, onyń túzilý jáne jınalý jaǵdaılaryn zerttedik, – deıdi shahta bastyǵy Nurlan Abdýllın.
Aıtýynsha, sýtegi aýadan jeńil bolǵandyqtan, joǵary kóterilip, tazalaý keńistiginiń kúmbez tárizdi bóliginde jınalýy múmkin. Dál osy erekshelik degazatsııalaý jobasynyń negizine alyndy. Injenerler gazdy tabıǵı jolmen buryp áketýge múmkindik beretin tómen baǵyttalǵan degazatsııalyq uńǵymalar júıesin usyndy.
Búginde shahtada sýtegi eki tásilmen burylady. Birinshisi – taý massıviniń tazalaý keńistiginen joǵary ornalasqan gorızonttan burǵylanǵan kólbeý uńǵymalar arqyly gazdy shyǵarý. Ekinshisi – jer asty qazbalarynan shahtanyń jeldetý júıesi arqyly áketý. Bul tásilderdiń negizgi maqsaty – sýteginiń adamdar jumys isteıtin aımaqtarda jınalýyna jol bermeý. Іshki uńǵymalar tıisti ýchaskede jumys bastalǵanǵa deıin aldyn ala burǵylanady. Osylaısha, gazdy qaýipsiz áketýge arnalǵan arnaıy joldar jasalady. Kelesi kezeńde sýtegini uńǵymalar arqyly májbúrli túrde shyǵarý josparlanǵan. Ol úshin jer betinen burǵylanǵan tik uńǵymaǵa degazatsııalyq sorǵy qondyrǵysy paıdalanylady.
– Uńǵymalar sýtegini joǵaryǵa shyǵarýǵa kómektesedi. Biraq onyń ary qaraı qaı baǵytta qozǵalatynyn da túsiný mańyzdy. Munda jeldetý júıesi sheshýshi ról atqarady: aýa aǵyny gaz adamdar jumys isteıtin oryndarda jınalmaıtyndaı etip oılastyrylýy tıis, – deıdi Nurlan Abdýllın.
Shahtadaǵy aýa aǵyndarynyń qalaı taralatynyn aldyn ala boljaý úshin mamandar VentSim baǵdarlamasyn paıdalanady. Ol jeldetý júıesiniń modelin quryp, jeldetý syzbasy ózgergende, jańa ýchaske ashylǵanda nemese qosymsha jabdyq ornatylǵanda aýa qozǵalysynyń qalaı ózgeretinin kompıýter arqyly tekserýge múmkindik beredi. ıAǵnı mamandar sheshimdi aldymen vırtýaldy ortada synaqtan ótkizip, sodan keıin ǵana qoldanystaǵy shahtada júzege asyrady. Bul yqtımal problemalardy aldyn ala anyqtap, qateliktiń quny óte joǵary óndiristik ortada qajetsiz tájirıbe júrgizbeýge múmkindik beredi.
Dóń TKBK mamandarynyń aldynda turǵan taǵy bir mańyzdy mindet – shahtanyń ózinde aýa aǵyndaryn utymdy basqarý. Osy maqsatta gorızonttarǵa avtomatty jeldetý qaqpalary ornatylýda.
Tsıfrlyq sheshimder óndiris alańyndaǵy turaqty baqylaýmen qatar júrgiziledi. Búginde «Bolashaq» shahtasy personaldyń ornalasýyn baqylaý jáne apattyq habarlaý júıesimen jabdyqtalǵan. Dıspetcherler jumysshylardyń qaı jerde júrgenin naqty ýaqyt rejıminde kórip, qajet bolǵan jaǵdaıda, olarǵa tıisti nusqaýlar bere alady. Ár shahter aqparattyq paneli bar jeke shammen qamtamasyz etilgen.
Shahta atmosferasyn baqylaý da kúsheıtildi. Barlyq shahterler taý-ken qazbalaryndaǵy sýtegi mólsherin anyqtaýǵa arnalǵan zamanaýı aspaptarmen qamtamasyz etildi. Atap aıtqanda, úzdiksiz jumys isteıtin gaz taldaǵysh bas shamynyń ishine ornatylyp, atmosferadaǵy sýteginiń bar-joǵy men kontsentratsııasy týraly aqparatty dıspetcherge naqty ýaqyt rejıminde beredi.
Sonymen birge statsıonarlyq gaz taldaǵyshtarǵa negizdelgen aerogazdyq baqylaý júıesi ónerkásipke engizildi. Júıe barlyq aqparatty dıspetcherlik pýltke onlaın rejıminde jetkizedi.
Jumystyń ár túri úshin ruqsat etilgen kontsentratsııadan asyp ketken jaǵdaıda, atqarylatyn is-qımyl algorıtmderi ázirlengen. Olar jeldetýdi kúsheıtip, jumysty shekteýden bastap, qajet bolǵan jaǵdaıda personaldy evakýatsııalaýǵa deıingi sharalardy qamtıdy.
– Ónerkásipte qandaı jaǵdaıda da bas tartýǵa bolmaıtyn qundylyqtar bar. Adamnyń ómiri men densaýlyǵy – solardyń biri. Sondyqtan óndiristi damytyp, jańa qýattardy iske qosyp, tehnologııalardy engizgen saıyn biz bir suraqqa jaýap berýimiz kerek: bul sheshim óndiriste eńbek etetin adamdardyń qaýipsizdigin qanshalyqty arttyrady? Bizdiń sheshimderimiz ben ınvestıtsııalarymyz dál osy ustanymǵa negizdeledi. Qazaqstanda jańa óndirister qurylyp, ónerkásip damyp jatqan kezde bul qaǵıda ózgerissiz qalýy tıis, – dep atap ótti ERG S.à r.l. Menedjerler keńesiniń múshesi Shahmurat Mútálip.
Sýtegini baqylaý jumystarymen qatar shahtany damytýdyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – zamanaýı jerasty óndirý tehnologııasyna kóshý. Bul tehnologııa shahta jobalanyp jatqan kezeńniń ózinde qarastyrylǵan. Búginde shahta birtindep Sublevel Caving (SLC) – qabataralyq opyrylý júıesine kóship keledi.
SLC tehnologııasy kezinde ken jeke qabattar boıynsha ıgeriledi, al taý massıviniń opyrylýy kendi alý protsesine qaraı baqylaýly túrde júzege asady. Bul tehnologııa úlken tereńdikte jumys isteýge arnalǵan jáne óndiristi mehanıkalandyrý men avtomattandyrýdyń joǵary deńgeıin kózdeıdi. Sondyqtan uńǵylaý men ken óndirý jumystarynyń bir bóligin zamanaýı ózdiginen júretin tehnıka atqarady. Bul personalǵa túsetin júktemeni azaıtyp, adamdardyń qaýipti aımaqtarda bolý ýaqytyn qysqartýǵa múmkindik beredi.
– Osy ýaqyt ishinde biz bir nárseni anyq túsindik: shahta qaýipsizdigin bir ǵana sheshimmen nemese bir ǵana tehnologııamen qamtamasyz etý múmkin emes. Bul – adamdar, ǵylym, ınjenerlik sheshimder, tsıfrlyq tehnologııalar men zamanaýı tehnıkanyń birlesken jumysyna negizdelgen tutas júıe. Biz sýteginiń tabıǵatyn zerttep, baqylaýdy kúsheıtýden bastap, óndirýdiń jańa tehnologııasyna jáne protsesterdi avtomattandyrýǵa deıingi úlken joldan óttik. Endigi mindet – shahtanyń árbir kelesi damý kezeńi onyń qaýipsizdigimen qatar tıimdiligin de arttyratyndaı jaǵdaı jasaý, – deıdi Dóń TKBK dırektory Baýrjan Ýtemısov.
«Bolashaq» shahtasy – jeke óndiristik jobanyń aıasynan áldeqaıda mańyzdy bastama. Ol shıkizat bazasyn damytýǵa baǵyttalǵan iri ınvestıtsııalardyń ónerkásip qaýipsizdigi standarttaryn arttyrýmen jáne jańa tehnologııalyq sheshimderdi engizýmen qatar júrýi múmkin ekenin kórsetti.
– «Bolashaq» shahtasynyń tek ERG ǵana emes, jalpy Qazaqstan úshin strategııalyq turǵyda mańyzy zor. Jobany iske asyrý otandyq ferroqorytpa óndirisiniń uzaq merzimdi shıkizat bazasyn nyǵaıtyp, elimizdiń óndiristik áleýetin odan ári arttyrýǵa negiz qalyptastyrady. Sonymen birge biz úshin jobanyń damýy óndiristegi qaýipsizdik deńgeıin turaqty túrde arttyrýmen qatar júrýi asa mańyzdy. Tabıǵı sýtegini zertteý jáne baqylaý barysynda jınaqtaǵan tájirıbemiz shahtanyń jumysyn qaıta bastap qana qoımaı, onyń odan ary damýyn aıqyndaıtyn jańa tehnologııalyq jáne uıymdastyrýshylyq sheshimderdi engizýge múmkindik berdi, – dedi ERG-diń Qazaqstandaǵy bas dırektory Kýdrát Shámıev.
