Sýdaǵy tirshilik ıelerin zertteýdiń mańyzy zor — ǵalym

— Serik Samıǵollauly, jer ústi jáne jer asty sýlarynyń ekojúıesin saqtaýdyń mańyzy qandaı dep bilesiz?

— Jer ústi jáne jer asty sýlarynyń ekojúıeleri — adamzattyń negizgi aýyz sý qory jáne bıoalýantúrliliktiń mańyzdy tirshilik ortasy. Sońǵy jyldary antıbıotıkterge tózimdi bakterııalardyń tabıǵı sý kózderinde taralýy ekologııalyq ári sanıtarlyq qaýipsizdik turǵysynan ózekti máselege aınalyp otyr. Sondyqtan sý ekojúıeleriniń mıkrobıologııalyq jaǵdaıyn turaqty baqylaý, antıbıotıkke tózimdi mıkroorganızmderdiń taralýyn zertteý jáne olardyń qorshaǵan orta men adam densaýlyǵyna áserin baǵalaý erekshe mańyzǵa ıe. Osyndaı zertteýler sý resýrstaryn tıimdi qorǵaýǵa jáne antıbıotıkterdi utymdy paıdalaný boıynsha ǵylymı negizdelgen usynystar ázirleýge múmkindik beredi.

— Bekire tuqymdas balyqtardy emdeýdiń tyń joldary jóninde aıtsańyz?

— Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde bilim alý barysynda ǵylymı jetekshim, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Bısenbaevtyń jetekshiligimen bakterıofagtardyń lızısteýshi aqýyzdary — endolızınder negizinde jańa býyndaǵy antıbakterıaldy preparattardy ázirleý baǵytynda ǵylymı zertteýler júrgizdik. Zertteý nátıjesinde rekombınantty endolızınderdiń akvakýltýradaǵy qaýipti Aeromonas ınfektsııasyna qarsy joǵary tıimdiligi dáleldendi. Nil tılıapııasynda júrgizilgen terapııalyq synaqtar bul endolızınderdiń aýrý juqtyrylǵan balyqtardyń 100 paıyz tirshilik etýin qamtamasyz etetinin kórsetti. Sonymen qatar bekire tuqymdas balyqtardyń aeromonoz kezinde zaqymdanǵan terisin emdeýde rekombınantty endolızındi qoldaný jaralardyń jazylýyn aıtarlyqtaı jedeldetetini anyqtaldy. Zertteý nátıjeleri endolızınderdiń antıbıotıkterge balama, ekologııalyq qaýipsiz jáne tıimdi emdik qural retinde akvakýltýrada keńinen qoldanýǵa úlken áleýeti bar ekenin kórsetti.

— Qazaqstandyq ǵalymdarmen birlese otyryp, jańa bakterııa túrin ashtyńyz, soǵan toqtalsańyz?

— Iá, 2025 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen birlesip júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesinde ǵylym úshin jańa bakterııa túri anyqtaldy. Bul bakterııany biz alǵash ret 2021 jyly aýrý bekire tuqymdas balyqtan bólip alyp, onyń bıologııalyq jáne genetıkalyq erekshelikterin zertteı bastadyq. Birneshe jylǵa sozylǵan zertteýler barysynda tolyqgenomdy sekvenırleý, fılogenetıkalyq jáne salystyrmaly genomdyq taldaýlar júrgizilip, onyń ǵylymǵa buryn belgisiz jańa túr ekeni dáleldendi. Jańa bakterııaǵa zertteý júrgizilgen óńirdiń qurmetine Aeromonas oralensis ataýy berildi.

Aeromonas oralensis — shartty-patogendi bakterııa. Zerthanalyq jaǵdaıda júrgizilgen tájirıbelerde bul bakterııamen juqtyrylǵan balyqtar arasynda 100 paıyz ólim-jitim tirkeldi. Tolyqgenomdy taldaý nátıjesinde onyń joǵary patogendilik qasıetin qamtamasyz etetin kóptegen vırýlenttik faktorlar belgili boldy. Olardyń qataryna fosfolıpaza, proteaza, atsıltransferaza, elastaza, aerolızın, gemolızın jáne enterotoksın genderi jatady. Bul faktorlar bakterııanyń jasýsha membranalaryn zaqymdaýyna, ulpalardy buzýyna, toksınder bólýine jáne ınfektsııalyq úderistiń aýyr ótýine yqpal etedi.

Zertteý nátıjeleri halyqaralyq joǵary reıtıngti ǵylymı jýrnalda jarııalanyp, jańa bakterııanyń tolyq genomdyq jáne nýkleotıdtik tizbekteri halyqaralyq genetıkalyq derekter bazasyna engizildi. Bul málimetter álemniń kez kelgen zertteýshisine qoljetimdi. Sondyqtan jańa bakterııa túriniń taralýyn, evolıýtsııasyn, patogendik qasıetterin ári qaraı zertteýge, akvakýltýra salasyndaǵy juqpaly aýrýlarǵa qarsy jańa dıagnostıkalyq jáne profılaktıkalyq ádisterdi ázirleýge mańyzdy ǵylymı negiz bolady. Sonymen qatar bul jańalyq Qazaqstan mıkrobıologııa ǵylymynyń halyqaralyq deńgeıdegi jetistikteriniń biri bolyp sanalady.

— Sońǵy jyldary ǵylym salasynda eleýli tabystarǵa qol jetkizip kelesiz. Sonyń ishinde TMD-nyń «Úzdik jas ǵalym — 2022» tósbelgisiniń ıegeri atandyńyz. Al ótken jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń «Ǵylym úzdigi» qurmet dıplomymen marapattaldyńyz. Qazirgi tańda qolǵa alǵan ǵylymı jobańyzdyń basty maqsat-baǵyttary neni kózdeıdi?

— 2025 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń granttyq qarjylandyrý konkýrsynda jeńiske jetip, 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan «Jer ústi jáne jer asty sýlarynyń ekojúıelerinde antıbıotıkrezıstentti shartty-patogendi bakterııalardyń taralýyn baǵalaý» atty ǵylymı jobanyń ǵylymı jetekshisi retinde jumysymdy bastadym.

Jobanyń negizgi maqsaty — Batys Qazaqstan oblysynyń jer ústi jáne jer asty sý ekojúıelerinde taralǵan antıbıotıkterge tózimdi shartty-patogendi bakterııalardyń taralýyn zertteý jáne olardyń qorshaǵan orta men adam densaýlyǵyna tóndiretin yqtımal qaýpin baǵalaý. Bul másele búginde búkil álem úshin ózekti, sebebi antıbıotıkterdi baqylaýsyz jáne shamadan tys qoldaný nátıjesinde kóptegen bakterııalar dárilik preparattarǵa tózimdilik qasıetine ıe boldy.

Joba aıasynda tabıǵı sý kózderinen synamalar alynady. Sosyn olardan bólinip alynǵan bakterııalardyń túrlik quramy anyqtalady, bıohımııalyq jáne molekýlalyq-genetıkalyq ıdentıfıkatsııasy júrgiziledi. Sondaı-aq olardyń antıbıotıkterge tózimdiligi, osy tózimdilikke jaýap beretin genderdiń bolýy jáne vırýlenttik faktorlary zertteledi. Bul zertteýler bakterııalardyń patogendik áleýetin jáne tabıǵı sý ekojúıelerinde taralý erekshelikterin jan-jaqty baǵalaýǵa múmkindik beredi.

Jobanyń mańyzdy nátıjeleriniń biri — Batys Qazaqstan oblysynyń tabıǵı sý kózderinde kezdesetin antıbıotıkterge tózimdi shartty-patogendi bakterııalardyń taralý kartasyn jasaý. Oǵan qosa árbir anyqtalǵan bakterııa túrine tolyq bıologııalyq sıpattama beriledi, onyń ishinde taralý aımaǵy, bıohımııalyq qasıetteri, antıbıotıkterge tózimdiligi jáne vırýlenttik faktorlary qamtylady. Alynǵan nátıjeler sý ekojúıelerine antropogendik áserdi baǵalaýǵa, antıbıotıkterdi utymdy paıdalaný jóninde ǵylymı negizdelgen usynystar ázirleýge jáne elimizdiń bıologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge septigin tıgizedi.

— Ǵylym salasynda qandaı ózekti máselelerge nazar aýdarý kerek dep oılaısyz?

— Qazirgi tańda ǵylym salasynda erekshe nazar aýdarýdy qajet etetin eń mańyzdy máselelerdiń biri — antıbıotıkterge tózimdiliktiń artýy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy bul máseleni adamzat aldynda turǵan eń úlken bıologııalyq qaýipterdiń biri retinde baǵalaıdy. Sondyqtan antıbıotıkterge tózimdi mıkroorganızmderdiń taralýyn zertteý, olardyń paıda bolý mehanızmderin anyqtaý jáne olarǵa qarsy jańa bıologııalyq emdeý tásilderin ázirleý — qazirgi ǵylymnyń basym baǵyttarynyń biri.
Sonymen qatar, meniń oıymsha, ǵylymnyń turaqty damýy úshin eń mańyzdy baǵyttardyń biri — jas urpaqty ǵylymǵa tartý. Stýdentter men jas ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý jumystaryna belsendi qatysýyna jaǵdaı jasap, olardyń ǵylymı áleýetin damytý qajet. Óıtkeni búgingi jas zertteýshiler — erteńgi ǵylymnyń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan biz ǵylymı jobalarǵa stýdentter men magıstranttardy keńinen tartyp, olardyń halyqaralyq jáne respýblıkalyq deńgeıdegi ǵylymı baıqaýlarǵa, konferentsııalarǵa qatysýyna, ǵylymı maqalalar jarııalaýyna jáne jańa ǵylymı ıdeıalardy júzege asyrýyna jan-jaqty qoldaý kórsetýimiz kerek. Osyndaı júıeli jumystyń nátıjesi búginde naqty jetistikter arqyly kórinis tabýda. Ózim jetekshilik etetin ǵylymı joba aıasynda magıstranttar men stýdentter ǵylymı-zertteý jumystaryna belsendi qatysady. Bul jumystardyń naqty nátıjeleri de bar. Bıyl úshinshi kýrs stýdentteriniń ekeýi respýblıkalyq stýdentterdiń ǵylymı-zertteý jumystary konkýrsynda júldeli ІІ orynǵa ıe boldy. Bul — jastardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵynyń artyp kele jatqanynyń aıqyn dáleli.

Qazirgi ýaqytta joba nátıjeleri boıynsha avtorlyq monografııa baspaǵa usynyldy. Aldaǵy ýaqytta zertteý nátıjelerin halyqaralyq joǵary reıtıngti ǵylymı jýrnaldarda jarııalaý josparlanyp otyr. Osyndaı jumystar otandyq ǵylymnyń halyqaralyq deńgeıdegi bedelin arttyryp qana qoımaı, jas ǵalymdardyń kásibı qalyptasýyna jáne Qazaqstan ǵylymynyń odan ári damýyna járdemdesedi.

— Áńgimeńizge rahmet! Ǵylym jolynda tabystarǵa jete berýińizge tilektespin.

Eske sala keteıik, budan buryn Qazaqstanda ara sharýashylyǵyn qalaı damytýǵa bolatynyn jazǵan edik.