Sý tasqynyna daıyndyq: Oljas Bektenov respýblıkalyq jedel shtab otyrysyn ótkizdi

Oljas Bektenov Kókshetaý qalasynyń jeke sektoryn sý basý máselesin Qylshaqty ózenin tereńdetý jáne keńeıtý jolymen sheshý boıynsha atqarylyp jatqan jumystarmen tanysty. 2024 jylǵy sý tasqyny kezeńinde úılerdi sý basýyna baılanysty ákimdik «QazTsınk» kompanııasynyń kómegimen jaǵalaýdy jáne ózen túbin nyǵaıtý jumystaryn júrgizdi, bul kanaldyń ótkizý qabiletin sekýndyna 136 tekshe metrge jetkizýge múmkindik berdi. Osyǵan uqsas jumystar Shaǵalaly ózeninde de júrgizildi. 2025 jylǵy sý tasqyny sol kezde qabyldanǵan sharalardyń tıimdiligin kórsetti. Aqmola oblysynda bıyl sý tasqynyna qarsy is-sharalarmen barlyǵy 163 eldi meken jáne 32 jol ýchaskesi qamtyldy. Jalpy uzyndyǵy 56 shaqyrym bolatyn Qalqutan, Nura, Esil, Chaglınka jáne Jabaı ózenderiniń arnalaryn tazartý jáne túbin tereńdetý jumystary aıaqtaldy, 17 gıdrotehnıkalyq qurylys qalpyna keltirilip, nyǵaıtyldy.

Respýblıkalyq jedel shtab otyrysynda Premer-mınıstr sý tasqyny jaǵdaıyn qıyndatyp jiberýi múmkin birqatar faktorǵa nazar aýdardy. Olar – qalyń qar, kúzdegi jańbyrdan soń jer betiniń muz bolyp qatyp qalýy, topyraq qabatyndaǵy tereń toń. Bul rette keıbir óńirlerde sý tasqynyna daıyndyq sharalary tolyq júzege asyrylmaǵan. Onyń ishinde ózenderdiń túbin tereńdetý, jaǵalaýdy bekitý jumystary aıaqsyz qalǵan, sondaı-aq eldi mekenderden qardy shyǵarý da tıisti deńgeıde qamtamasyz etilmegen.

– Sondyqtan kez kelgen stsenarııge daıyn bolýymyz kerek. Ákimder jumysty kúsheıtip, ásirese eldi mekenderdiń mańynda sý tasqynyna qarsy josparlanǵan is-sharalardy sapaly júzege asyrýy qajet. Bul sý basý qaýpi bar barlyq óńirge qatysty. Sol sebepti bir apta ishinde ákimdikter táýekel deńgeıi joǵary eldi mekenderge baryp, jaǵdaıdy zerdelep, qajetti sharalardy qabyldaýy kerek, — dep atap ótti Oljas Bektenov.

2026 jylǵy sý tasqyny kezeńine daıyndyq týraly Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa, TJ mınıstrleri, sondaı-aq Kólik, Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý vıtse-mınıstrleri baıandady. Aqmola, Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń ákimderi tyńdaldy, bul óńirlerde boljamdarǵa sáıkes sý basý qaýpi saqtalyp otyr.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev bıylǵy kóktemge arnalǵan boljamdar týraly aıtty. Qazgıdromettiń málimetinshe, Qazaqstanda naýryz jáne sáýir aılary jyly bolady, aýa temperatýrasy normadan 1°S joǵary, jaýyn-shashyn elimizdiń basym bóliginde normadan joǵary bolady dep kútilýde. Joǵaryda atalǵan úsh óńirden basqa, Shyǵys Qazaqstan, Abaı, Qostanaı, Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Pavlodar, Túrkistan, Almaty, Ulytaý men Jetisý oblystarynda da qaýipter bary atap ótildi. Atyraý, Mańǵystaý, Qyzylorda jáne Jambyl oblystarynda sý tasqyny qaýpi tómen.

Sý nysandaryndaǵy jaǵdaı týraly Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstri Nurjan Nurjigitov baıandady. Respýblıkada 1395 gıdrotehnıkalyq qurylys bar. Ońtústik óńirlerdiń sý qoımalary búginde sý jınaý rejımine kóshti, al soltústik, batys, ortalyq jáne shyǵys óńirlerdiń obektileri josparly rejımde jumys istep tur. Sý tasqyny kezeńinde 166 shaqyrymnan astam ózen arnalaryn qamtyǵan is-sharalar júzege asyryldy.

Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Shyńǵys Árinov TJM jedel shtaby 1 naýryzdan bastap gıdrologııalyq jaǵdaı men sý tasqyny qaýpi bar aýmaqtardyń jaı-kúıine turaqty monıtorıng júrgize otyryp, táýlik boıy jumys istep jatqanyn baıandady. Elimiz boıynsha sý tasqyny bolýy múmkin 1242 eldi meken anyqtaldy. Sý tasqyny kezeńinde yqtımal tótenshe jaǵdaılardy joıý jáne azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jalpy sany 39 myń adamnan asatyn azamattyq qorǵaý qyzmetteriniń kúshteri men quraldarynyń respýblıkalyq jáne óńirlik toptary quryldy, sondaı-aq 18 myńnan astam tehnıka men arnaıy quraldar daıyndaldy. Barlyq qyzmetter joǵary jaýyngerlik daıyndyq rejımine keltirildi. Ahýal kúrdelengen jaǵdaıda qajetti sheshimder dereý qabyldanady.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha ótken jyly TJM-nyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy edáýir nyǵaıtyldy, 842 birlik arnaıy tehnıka, 27 qaıyq pen kater, 4 ushaq jáne taǵy da basqalar satyp alyndy. 830 shaqyrymnan astam qorǵanys bógetteri men bógender turǵyzyldy, 1128 shaqyrym drenaj júıeleri, kanaldar men aryqtar jóndeldi jáne jańadan salyndy, avtomobıl men temirjol boılarynda 934 sý ótkizý nysandary jańadan ornatyldy jáne eskisi aýystyryldy. Sý tasqyny qaýpi bar ózenderdiń telimderinde shamamen 166 shaqyrym jerin tereńdetý, 255 shaqyrym jaǵalaýyn nyǵaıtý, 221 shaqyrym jerin tegisteý jáne 172 shaqyrym arnasyn tazartý jumystary júrgizildi.

Premer-mınıstr memlekettik organdar basshylarynyń nazaryn Şýchınsk jáne Semeı qalalarynda bolǵan oqıǵalardy eskere otyryp, qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselelerine aýdardy. TJ mınıstri atalǵan eki fakt boıynsha qylmystyq ister qozǵalǵanyn, tıisti saraptamalar júrgizilip jatqanyn baıandady. Şýchınsk qalasynda qaza tapqandardyń otbasylaryna qajetti kómek kórsetildi. Vedomstvoaralyq komıssııa jumys isteýde, onyń qorytyndysy boıynsha osyǵan uqsas oqıǵalardyń oryn alýyna jol bermeý jóninde keshendi sharalar ázirlenetin bolady. Jarylystyń sebebi – turmystyq gaz ballondaryn qaýipsiz paıdalaný erejeleriniń buzylýy. Semeı qalasyndaǵy balalar oıyn-saýyq ortalyǵynda oryn alǵan órtke keletin bolsaq, TJM kúshteri órtti tez arada toqtatty, bul adam shyǵynynyń bolmaýyna múmkindik berdi. Oljas Bektenov TJM-ge ákimdiktermen birlesip órt qaýipsizdigin kúsheıtýdi, profılaktıkalyq reıdter júrgizýdi jáne aqparattyq-túsindirý jumystaryn jandandyrýdy tapsyrdy.

Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý vıtse-mınıstri Málik Oljabekov Tasqyn júıesinde táýekelderdi modeldeý boıynsha júrgizilip jatqan jumystar týraly baıandady. Platforma Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha ázirlenip, óndiristik paıdalanýǵa berildi. Mınıstrliktiń málimeti boıynsha, ótken jyly Tasqyn júıesiniń boljamdyq derekteriniń sáıkes kelý kórsetkishi ortasha eseppen 75% boldy. Bıyl Aqmola, Qaraǵandy, Aqtóbe, Soltústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan, sondaı-aq Abaı oblystarynyń 31 eldi mekeninde sý tasqyny qaýpi baıqalady. Premer-mınıstr aldyn alý sharalaryn qabyldaý úshin derekterdi óńirdegi ákimdikterge berýdi tapsyrdy.

Kólik vıtse-mınıstri Maqsat Qalıaqparov uzyndyǵy 160 shaqyrym avtojoldardyń 229 sý tasqyny qaýpi bar ýchaskeleri baqylaýǵa alynǵanyn, olarǵa kúndelikti tekseris júrgizilip, 2,5 myńnan astam tehnıka bekitilgenin baıandady. Aldyn alý sharalaryn qabyldaý úshin ınertti materıaldar daıyndaldy, onyń ishinde 40 myń m3 iri kesek tastar, 15 myń m3 qum, 5 myń m3 qıyrshyq tas jáne taǵy basqalar. Tasqyn sýlardy ótkizý úshin 45 myń sý ótkizgish qubyrlardy tazartý jumystary júrgizilýde. 2025 jyly 580-nen astam jańa sý ótkizý qubyrlary ornatyldy, Shyǵys Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda 5 apatty kópir jóndeldi.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaev sý tasqyny qaýpi bar bes óńirde – Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Abaı oblystarynda muz qabatynyń qalyńdyǵy 4 sm-ge deıin jáne topyraqtyń tereńdigi 2 m-ge deıin qatýy baıqalatynyn habarlady.

Respýblıkalyq shtab otyrysynyń qorytyndysy boıynsha Premer-mınıstr memlekettik organdar men vedomstvolarǵa birqatar tapsyrma berdi.

Ekologııa mınıstrligi kúndelikti gıdrologııalyq monıtorıng pen aýa raıy boljamyn qamtamasyz etsin. Múddeli memlekettik organdar men uıymdarǵa tıisti daýyldy eskertýlerdi shuǵyl jetkizip otyrsyn.

Jasandy ıntellekt mınıstrligi Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen jáne basqa da múddeli memlekettik organdarmen birlesip, «Tasqyn» aqparattyq júıesiniń áleýetin belsendi túrde paıdalanýy kerek. Árbir ákim osy júıede táýekelderdi modeldeý nátıjelerine erekshe nazar aýdarýǵa tıis, dep atap ótti Premer-mınıstr.

Sý resýrstary mınıstrligi boljamdy derekterdi eskere otyryp, sý qoımalaryn toltyrý kólemin aıqyndasyn jáne olarǵa turaqty baqylaýdy qamtamasyz etsin. Qajet bolǵan jaǵdaıda aldyn ala jáne qaýipsiz sý jiberý sharalaryn qabyldasyn. Sonymen qatar shekaralas memlekettermen birlesip, transshekaralyq sý aıdyndarynda sý shyǵyndary men qaýipterdiń týyndaýy týraly turaqty túrde ózara derektermen almasýdy uıymdastyrý qajet.

Kólik mınıstrligi joldardyń, kópirlerdiń jáne sý ótkizý qubyrlarynyń jaı-kúıine táýlik boıy monıtorıng júrgizýdi qamtamasyz etsin.

Óńir ákimdikteri sý tasqynynyń aldyn alý jáne onyń saldaryn joıý úshin qajetti resýrstardy daıyndasyn. Eldi mekenderden qardy aldyn ala shyǵarý kerek. Bul jumys tek qalalarda ǵana emes, aýyldyq eldi mekenderde de júrgizilýge tıis. Barlyq sý tasqyny qaýpi bar eldi mekenderdiń aınalasyn topyraq úıindilerimen jáne arnaıy bógendermen bekitý qajet. Tıisti azyq-túlik, janar-jaǵarmaı materıaldary, dári-dármek qoryn jáne basqa da tirshilikti qamtamasyz etý quraldaryn, ásirese kólik qatynasy úzilip qalýy múmkin eldi mekenderde qamtamasyz etý kerek. Qajet bolsa ózenderde muz jarý jumystaryn júrgizsin. Sondaı-aq erigen qar sýyna qarsy ınertti materıaldar daıyndalýy tıis.

Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine azamattyq qorǵaý kúshteri men quraldarynyń shuǵyl áreket etýge daıyndyǵyn qamtamasyz etý tapsyryldy. Qutqarý toptaryn tartý, onyń ishinde áýe kemeleri arqyly tasymaldaý algorıtmderin jańartý qajet. Іshki ister mınıstrligimen birlesip, sý basý qaýpi týyndaǵan jaǵdaıda azamattardy der kezinde evakýatsııalaý máselelerin pysyqtaý kerek. Adamdardy ornalastyrýǵa arnalǵan evakýatsııalyq beketter men tehnıkanyń ázirligin tekserý tapsyryldy.

Oljas Bektenov barlyq memlekettik organdar men qyzmetterdiń mindeti – óńirlerdiń sý tasqynyna tolyq daıyndyǵyn qamtamasyz etý jáne olardyń saldarynan týyndaıtyn qaýipterdi azaıtý ekenin atap ótti. Úılestirý jumysy Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaevqa júkteldi.

Jıyn barysynda Premer-mınıstrge «Qazaqtelekom» AQ-men birlesip júzege asyrylǵan aýmaqtardy qashyqtyqtan monıtorıng júrgizýge arnalǵan «Biryńǵaı drondar ınfraqurylymy» jobasy tanystyryldy. Atbasar aýdanynyń mysalynda sý tasqyny kezinde drondardy paıdalaný múmkindikteri kórsetildi. Tehnologııalar sý deńgeıi men qorǵanys nysandarynyń jaı-kúıine qatysty aqparatty jedel alyp, materıaldardy odan ári TJD jedel shtabyna jáne Digital Aqmola ortalyǵyna berýdi qamtamasyz etedi. Júıe Aqmola oblysynyń aýdan ortalyqtary men qalalarynda engizilgen. Sondaı-aq drondar arqyly TKSh nysandarynyń qaýipsizdigi, aýmaqtardyń sanıtarlyq jaǵdaıy baqylanyp, egistikterdiń jaı-kúıin baǵalaý úshin aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn tekserý júrgiziledi. Bul sondaı-aq órtterdi, ruqsat etilmegen polıgondardy, zańsyz qurylys faktilerin, ǵımarattar men ınjenerlik jelilerdiń jylý shyǵynyn jáne taǵy basqalaryn erte anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Aıta keteıik, Úkimet basshysy Aqmola oblysynyń ındýstrııalyq aımaǵynyń jobalarymen tanysty.