Sý tapshylyǵy, jerdiń shóleıttenýi jáne aýanyń lastanýy: ekologııalyq máselelerdiń sheshimderi
ASTANA. KAZINFORM – Kúni keshe ǵana elordada úsh kúnge sozylǵan Óńirlik ekologııalyq sammıt aıaqtalǵan bolatyn. Jıyn Ortalyq Azııanyń ekologııalyq ahýalyna arnalǵanmen, onda aımaqtan ǵana emes, álemniń ár túkpirinen sarapshylar kelip, ózekti máselelerdi talqylady. Sondaı-aq, mamandar problemalardyń naqty sheshý joldaryn usyndy.
Aral mańynyń ahýaly qalaı
Bir kezderi elimizdiń ońtústik-batysynda aıdyn shalqar teńiz bolǵanyn qazirgi jas býynǵa aıtsań, sene qoımas. Aral – kólemi 68 myń sharshy shaqyrymǵa jetetin, úlkendigi jaǵynan ǵalamdaǵy úshinshi sý aıdyny edi. Alaıda oǵan quıatyn ózender – Syrdarııa men Ámýdarııanyń sýy aýyl sharýashylyǵyna asa mol mólsherde qoldanylǵandyqtan, 1960 jyldardan bastap tartyla bastaǵany tarıhtan belgili. Búginde uly darııanyń jurnaǵy ǵana qalǵan.
Degenmen, otandyq mamandardyń uzaq jylǵy tabandy eńbeginiń arqasynda búginde Soltústik Aralda oń dınamıka baıqalyp otyr.
– Sý qaýipsizdigi – Qazaqstan ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa úshin asa mańyzdy másele. Bolashaǵymyz tirshilik nárin qanshalyqty utymdy ári ádil paıdalana alatynymyzǵa baılanysty. Aral teńizi salǵyrttyqtyń saldary qandaı qasiretke ákelip soǵatynyn eske salyp turady. Sondaı-aq ol batyl ári ǵylymı negizi bar júıeli sharalardyń arqasynda qandaı nátıjege jetýge bolatynyn kórsetedi. Búgingi tańda Soltústik Araldyń 36 paıyzǵa jýyǵy qaıta qalpyna keltirildi. Sýdyń sapasy jaqsaryp, balyq qory molaıdy, mańaıdaǵy eldi mekenderdiń turmys-tirshiligine qan júgirdi, – degen edi Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev sammıtte jasaǵan baıandamasynda.
Soltústik Araldyń sýy birtindep arnasyna tolyp kele jatqany qýantady, árıne. Áıtse de, másele munymen shektelmeıdi. Resmı derekke júginsek, Araldyń jalpy 6 mln gektar aýmaǵy qurǵap qalǵan. Onyń 2,8 mln gektary Qazaqstan aýmaǵynda. Mamandar tartylǵan teńizdiń tabanyndaǵy tuz ben qum aınalasyndaǵy aýmaqtardy shóleıttendirmeý úshin kúresip baǵýda.
– Tartylǵan aıdynnyń ornyna 2021 jyldan beri ósimdik egilip keledi. Búginde 1,1 mln gektar jerge sekseýil jáne tuzǵa tózimdi t.b. aǵash túrleri otyrǵyzyldy, – dep málimdedi QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev Óńirlik ekologııalyq sammıtte.
Onyń sózinshe, bul Qazaqstanǵa ǵana qajetti ulttyq joba emes. Óıtkeni, shól men tuzǵa tózimdi aǵashtar transshekaralyq qumdy daýyldarǵa tosqaýyl bolady ári kúlli aımaqtaǵy ekologııalyq jaǵdaıǵa oń áser etedi. Sol arqyly kórshi elderdiń de ómir sapasyn jaqsartady.
Kaspıı Araldyń kebin kıe me
Ókinishke qaraı, sońǵy ondaǵan jylda Kaspıı teńiziniń de tartylyp bara jatqany baıqalady. Halyqaralyq sarapshylar jer serikteri jınaǵan derekterdi zerttep, taldaý jasaǵan. Nátıjesinde, 1990 jyldardyń ortasynan bastap, sý deńgeıi eki metrge túskeni anyqtaldy. Demek, jylyna shamamen 7-10 santımetrden tómendep otyrǵan. Qazaqstannyń ózinde cońǵy 20 jylda jaǵalaý 30-35 shaqyrymǵa shegingen.
Óńirlik ekologııalyq sammıtte Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymynyń (EYU) bas hatshysy Asad Madjıd Han joǵarydaǵy faktilerdi sanamalaı kele, máseleniń ýshyǵyp turǵanyn atap ótti.
– Kaspıı teńizi – ekologııalyq qazyna ǵana emes, saýda-sattyq, energııa jáne jalpy ómir súrýge qajetti resýrstar úshin aýadaı qajet kúretamyr, – dedi ol.
EYU bas hatshysynyń Kaspııge mundaı baǵa berýi tegin emes. Óıtkeni, ol arqyly kememen shyǵys pen batys jáne soltústik pen ońtústik arasynda júk tasymaldaýǵa bolady. Teńizdiń jaǵaǵa jaqyn tustary osylaı taıazdana berse, taýar aınalymyna tusaý bolýy yqtımal. Maman máseleni kóterip qana qoımaı, sheshý jolyn da usyndy. Ol iri bankterdi jobalardy qarjylandyrýǵa úndedi.
– Jýyrda júrgizilgen zertteýler teńiz tabanyn durys jolmen tereńdetý port ınfraqurylymynyń sapasyn jaqsartatynyn kórsetti. Azııa ınfraqurylymdyq ınvestıtsııalar banki men Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymynyń Saýda jáne damý bankin jáne basqa da seriktesterdi osy jumystardy keńeıtý úshin qoldaý bildirýge shaqyramyz, – dedi Asad Madjıd Han.
Sammıt barysynda Kaspıı taqyrybyna Japonııanyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi ıAsýmas Iıdjım de aıryqsha nazar aýdardy. Aldymen ol Qazaqstannyń zor tranzıttik áleýetine toqtaldy.
– Japonııa Qazaqstanǵa qoldaý kórsetýge ýáde etken baǵdarlamalardyń biri – Orta dáliz jobasy. Ol Azııa men Eýropany kólik jáne týrıstik turǵyda baılanystyrmaq. Bul jobada Qazaqstan kólik toraby rólin atqarady. Sonyń arqasynda adam, kólik jáne aqparat aǵyny artpaq. Geosaıası jaǵdaılardyń shıelenisýine baılanysty qazir Reseı arqyly qatynaý múmkindigi shekteýli. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstannyń kólik-logıstıka salasyndaǵy róli bıikteı tústi, – dedi elshi.
Biraq onyń sózinshe, Kaspıı teńiziniń sý deńgeıi tómendeı berse, Orta dáliz jobasy iske aspaı qalýy múmkin. Óıtkeni atalǵan marshýrtta teńizdi sý kólikterimen kesip ótý josparlanǵan. Sondyqtan elshiniń pikirinshe, Kaspııdi saqtaýdyń strategııalyq turǵyda da mańyzy zor.
– Japonııanyń sý resýrstaryn basqarý, tabıǵı apattardyń aldyn alý, qorshaǵan ortany qorǵaý baǵyttarynda baı tájirıbesi men ǵylym-bilimi bar. Sondaı-aq derekterdi jınaý, baqylaý jáne taldaý salasynda da tájirıbemiz mol. Japonııa bul sammıtke qatysyp otyrǵan barlyq elmen ekologııalyq máselelerdi sheshýde kúsh jumyldyrýǵa daıyn, – dedi ol.
Demek, Kaspııdiń tartylmaı, taıazdanbaı, saqtalýyna Japonııa da múddeli. Óıtkeni, shyǵys pen batys arasynda jolaýshy jáne júk tasymalynda atalǵan teńizdiń mańyzy orasan. Zamanaýı ǵylym-bilimniń shyńyna shyqqan Kúnshyǵys eli ekologııa sektorynda qoldaýǵa beıil ekenin ózi bildirip otyrǵanda, jaýapty mamandar mundaı múmkindikti qalt jiberip almasa, utylmasymyz anyq.
Sonymen qatar, qazir Kaspıı jaǵasyndaǵy elder úshin taǵy bir asa mańyzdy túıtkil bar. Ol – jahandaǵy geosaıası jaǵdaı qansha ýshyqsa da, atalǵan teńiz akvatorııasynda soǵysty boldyrmaý máselesi. Óte ózekti bul taqyrypty Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qozǵady.
– Qazaqstan Kaspıı teńiziniń tartylýyna jol bermeý úshin memleketaralyq baǵdarlama qabyldaý jóninde bastama kóterdi, Kaspıı teńizi ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurýǵa uıytqy boldy. Atalǵan mekeme óńirlik deńgeıdegi ǵylymı yntymaqtastyqty damytýǵa yqpal etedi. Barsha múddeli halyqaralyq taraptardy tabıǵattyń osynaý asyl qazynasyn saqtaý jolynda kúsh-jiger biriktirýge shaqyramyz. Kaspıı mańynda qarýly kúshterdiń qoldanylýyna jol berýge bolmaıdy. Oǵan qatań tyıym salynýǵa tıis, – dedi Memleket basshysy.
Qumdy daýyldardy jáne jerdiń shóleıttenýin toqtatý joldary qandaı
Jahandyq jylyný, teńizdiń tartylýy, sý resýrstarynyń azaıýy – munyń bári qorshaǵan ortaǵa zararyn tıgizbeı qoımaıtyny ras. Atqarylyp jatqan qyrýar jumysqa qaramastan, jerdiń tozýy men shóleıttený qaýpi áli de seıilmeı otyr. Shańdy jáne qumdy daýyldar da jıilep barady. Mamandardyń sózinshe, ondaı qaýip elimizdiń ortalyq, ońtústik jáne batys aımaqtarynda baıqalady.
Ásirese, batys, ońtústik-batys jáne ońtústik-shyǵys óńirlerde qumdy daýyldar tym jıi soǵatyn bolǵan. Mundaı negizgi oshaqtar retinde Aral mańyn, Moıynqumdy, Kaspııdiń soltústigin jáne Aqtóbe oblysyn ataýǵa bolady.
– Bul jerde áńgime jergilikti emes, anaǵurlym keń aýmaqty kamtıtyn ekologııalyq másele jóninde bolyp otyr, – dedi QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev Óńirlik ekologııalyq sammıtte.
Problemanyń uzaq merzimdi ári júıeli sheshimderi de qarastyrylǵan. Máselen, jerdiń tozýy men shóleıttenýin toqtatý jáne aldyn alý úshin orman jolaqtary paıda bolmaq. Olardyń eni 60-100 metr aralyǵynda bolady jáne qumdy daýyldar jıi soǵatyn aımaqtarda ósiriledi.
Atap aıtqanda, kelesi aýmaqtarda orman jolaqtary egiledi: Qarmaqshy – Áıteke bı tas joly boıyna; «Ortalyq – Batys» tas jolynyń Torǵaıdan Yrǵyzǵa jáne Yrǵyzdan Qarabutaqqa deıingi ýchaskelerinde; Shalqar – Qandyaǵash temirjoly boıyna; Jambyl, Qaraǵandy jáne Ulytaý oblystarynyń shekarasyndaǵy Moıynqum alabynda.
Joǵaryda jazǵanymyzdaı, orman jolaqtarynyń eni 60–100 metrge deıin jetedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda, ıaǵnı qumdy daýyl qatty soǵatyn tustarda osyndaı birneshe jolaq parallel túrde qalyptastyrylady.
– Bul jobanyń birneshe salada tıimdiligi bar, — deıdi mınıstr.
Keńirek toqtalsaq, ekologııalyq paıdasy – jerdiń tozýy men shóleıttený kórsetkishin tómendetedi; ekonomıkalyq utymdylyǵy – aýyl sharýashylyǵy ónimderin ósirýge oń áserin tıgizedi; áleýmettik tıimdiligi – jańa jumys oryndary ashylady jáne halyqtyń ómir sapasyn jaqsartady; ınfraqurylymdyq paıdasy – tas joldar men temirjol jelilerin, logıstıkalyq dálizderdi qorǵaıdy.
Jalpy, elimizdi kógaldandyrý baǵdarlamasy keshe ǵana bastalǵan is emes. Burynnan júzege asyp keledi.
– Jarqyn mysal retinde Astananyń aınalasyna 1997 jyldan bastap ósirilgen jasyl beldeýdi ataýǵa bolady. Búginde atalǵan orman alabynyń kólemi – 102 myń gektar. Demek, topyraǵy aǵash ósirýge qunarsyz jerdiń ózine ǵylymnyń, uzaq merzimdi jospardyń jáne kásibı jumystyń arqasynda orman jaıqaltýǵa bolady, – dedi Erlan Nysanbaev.
Sonymen birge, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen, bul maqsattaǵy jumystar áli de jalǵasyp jatyr.
– Memlekettik orman qorynda 2 mlrd, al eldi mekenderde 15 mln aǵash otyrǵyzý josparda bar. Bul jobalar eldiń «jasyl qańqasyn» qalyptastyryp, klımattyq ózgeristerdiń aldyn alady ári halyqtyń ómir sapasyn jaqsartady, – dedi mınıstr.
Onyń sózinshe, 2021 jyldan beri memlekettik orman qorynda 1 mlrd 648 mln kóshet otyrǵyzylǵan. Al eldi mekenderde 18,1 mln aǵash egilgen.
«Ortalyq Azııanyń jasyl qalqany» bastamasy
Joǵaryda jazylǵan jumystar – shyn máninde, aýqymdy jobalar. Alaıda shańdy jáne qumdy daýyldarǵa elderdiń shekarasy bóget bola almaıdy. Máselen, Ózbekstanda ne Túrikmenstanda soqqan jel-daýyl Qazaqstan aýmaǵyna kelgende, toqtap qalmasy anyq. Ol bir orynda turmaı, búkil óńirge taraıdy. Sondyqtan sarapshylar ekologııalyq kúreste aımaqtaǵy barlyq el birigýi tıis ekenin aıtady. Sol sebepti, elimiz kórshi memleketterdi «Ortalyq Azııanyń jasyl qalqany» bastamasyn birlesip júzege asyrýǵa shaqyryp otyr.
– Biz tıisti rezolıýtsııaǵa qol qoıýdy, óńirlik baǵdarlamany iske qosýdy, naqty jumys aımaqtary men ózara birlesip áreket etý mehanızmderin bekitýdi usynamyz. Ortalyq Azııa elderindegi áriptesterimizben aıtarlyqtaı daıyndyq jumysy atqaryldy. Rezolıýtsııa jobasy ázirlenip, orman ósiriletin ýchaskeler anyqtaldy, – dedi QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev Óńirlik ekologııalyq sammıtte.
Baǵdarlamaǵa Qazaqstan, Ózbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan jáne Qyrǵyzstan atsalysady. Halyqaralyq seriktester retinde ekologııa baǵytynda jumys isteıtin halyqaralyq uıymdar men qorlar qarastyrylyp jatyr.
Erlan Nysanbaevtyń sózinshe, bul bastama azyq-túlik qaýipsizdigin, tabıǵı resýrstardy tıimdi basqarýdy qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, aımaqtyq seriktestikti damytyp, klımattyq ózgeriske beıimdelýge jol ashady.
Demek, elimiz saıası deklaratsııany ǵana emes, is júzinde júzege asyrýǵa bolatyn tıimdi jobany usynyp otyr. Ortalyq Azııadaǵy bes memlekettiń árqaısysy óz aýmaǵyndaǵy qaı ólkelerge orman ósiretinin ózderi sheshedi. Biraq sonyń bári aımaq úshin ortaq jasyl qalqanǵa aınalady. Sóıtip, ekologııalyq ahýal oń dınamıkaǵa ulasady.
– Qazaqstan qazirdiń ózinde aǵash egý boıynsha aımaqtaǵy eń iri jobalardyń birin iske asyryp jatyr. Kelesi qadam – júıeli qorǵanys ınfraqurylymyn qurý. «Ortalyq Azııanyń jasyl qalqany» – jańa óńirlik ekologııalyq model. Ol kúlli aımaqtyń turaqtylyǵyna áser etedi, – dedi mınıstr.
Qazaqstan BUU-nyń FAO uıymymen birlesip atqaratyn baǵdarlama
Ekologııa jóninde sóz qozǵaǵanda, qaıta-qaıta aınalyp soǵatyn taqyryp – sý tapshylyǵy. Bul baǵytta elimiz BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymymen (Food and Agriculture Organization) seriktestik ornatpaq. Bastama sýdy tıimdi paıdalanýǵa jáne únemdeýge baǵyttalǵan. Bul jóninde Óńirlik ekologııalyq sammıttiń azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi taqyryptyq sessııasynda QR Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa vıtse-mınıstri Talǵat Momyshev málimdedi.
– Elimiz BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymymen (Food and Agriculture Organization) seriktestik baǵdarlamasyn quryp jatyr. Joba sý resýrstaryna arnalǵan jáne onyń 4 negizgi baǵyty bar. Olar – baısseındik josparlaý, sý sharýashylyǵy júıelerin paıdalanýda tıimdilikti arttyrý, ilki jobalardy júzege asyrý jáne sý únemdeıtin tehnologııalardy engizý, – dedi vıtse-mınıstr.
Sonymen qatar, Talǵat Momyshev atalǵan salada qazirdiń ózinde atqarylyp jatqan sharýalarǵa toqtaldy.
– Búginde 42 jańa sý qoımasy salynyp jatyr. Al osyndaı 37 nysan jańartylýda. Budan bólek, 14,5 myń shaqyrym sý arnasy jóndelip jatyr, – dedi ol.
Sonymen birge, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný maqsatynda sektordy tsıfrlandyrý jalǵasyp keledi. Onyń aıasynda jer asty sýlary tirkelip, saladaǵy obektilerge arnaıy tólqujat beriledi. Bul jumystar zamanaýı tehnologııalardyń arqasynda sýdy únemdeýge septigin tıgizedi.
Aýa lastanýyn qalaı toqtatamyz
Aýanyń shamadan tys lastanýy Óńirlik ekologııalyq sammıtte qyzý talqylanǵan túıtkilderdiń biri boldy. BUU Bas hatshysynyń orynbasary jáne BUU-nyń Qorshaǵan orta boıynsha baǵdarlamasynyń atqarýshy dırektory Inger Andersen osy taqyrypqa aıryqsha toqtaldy. Onyń sózinshe, aýadaǵy metan kólemi azaısa, kúlli ekojúıege oń áserin tıgizedi.
– Munaı jáne gaz óndirisindegi metan gazynyń shyǵaryndylaryn azaıtý máselesin kótergim keledi. Bul jahandyq jylyný deńgeıin kúrt túsirýge áser eter edi. Orta Azııadaǵy barlyq el Metan shyǵaryndylaryn azaıtý boıynsha jahandyq mindettemege qosyldy. Ol úshin barshańyzǵa rahmet aıtamyn. Atalǵan mindettemege saı, metan shyǵaryndylaryn 2030 jylǵa deıin 30%-ǵa azaıtý josparda bar. Barlyq memleketti osy bastamaǵa atsalysýǵa shaqyramyn, – dedi Inger Andersen.
Qazaqstan metan gazyn ǵana emes, parnıktik shyǵaryndylardyń ózge de túrlerin azaıtý boıynsha naqty qadamdardy iske asyrýǵa kirisken.
Memleket basshysynyń málimdeýinshe, elimizdiń maqsaty – 2030 jylǵa qaraı iri energetıkalyq nysandardan aýaǵa taraıtyn zııandy shyǵaryndylardy 35 paıyzǵa azaıtý. Qazir Qazaqstanda elektr qýatynyń 7 paıyzdan astamy jańartylatyn energııa kózderinen alynady. 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 15 paıyzdan asyrý josparlanyp otyr.
Negizinde, resýrs qory turǵysynan qarasaq, respýblıkanyń mundaı bastamalarǵa muqtajdyǵy joq. Jerimiz paıdaly qazbalarǵa baı bola tura, Qazaqstan qorshaǵan ortany barynsha qorǵaý ustanymynda. Bul – elimizge jáne kúlli álemge bolashaqta keletin keler urpaqtar aldyndaǵy jaýapkershiliktiń kórinisi.
– Biz munaı-gaz qory mol memleketterdiń qataryna kiremiz. Soǵan qaramastan, elimiz ornyqty energetıka maqsattarynan aınymaıdy. Álemdik ýran eksportynyń shamamen 40 paıyzyn qamtamasyz etetin Qazaqstan kómirteksiz elektr energetıkasyn damytýdy quptaıdy. Búginde alǵashqy atom elektr stantsııasynyń jobasyn pysyqtap jatyrmyz. Sonymen qatar «taza kómir» tehnologııasy negizinde jylý elektr stantsııalaryn jańǵyrtýdy qolǵa aldyq, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Osyndaı jobalardyń arqasynda elimizdegi iri energetıkalyq nysandardan aýaǵa taraıtyn zııandy shyǵaryndylar kólemi 2030 jylǵa qaraı 35 paıyzǵa qysqarmaq.
Qoryta aıtqanda, sý tapshylyǵy, sý aıdyndarynyń tartylýy, jerdiń tozýy men shóleıttenýi, qumdy daýyldardyń jıileýi, aýanyń lastanýy – munyń bári Ortalyq Azııa jáne búkil ǵalamshardaǵy ýshyǵyp turǵan máseleler. «Jaıaýdyń shańy, jalǵyzdyń úni shyqpaıtyny» sekildi, ekologııalyq problemalardy da bir el, jalǵyz qoǵam sheshe almaıdy. Sondyqtan ortaq úıimiz – Jerdiń jáne keleshek urpaqtardyń taǵdyry men qamy úshin barlyq memleket birikkeni abzal.
