Sý tapshylyǵy problemasy Ortalyq Azııa elderin biriktiretin quralǵa aınalyp jatyr

Óńirdegi muzdyqtar qaıta qalpyna kelmesten erip jatyr

Birikken Ulttan Uıymynyń zertteýine sáıkes, aldaǵy jyldary Ortalyq Azııadaǵy negizgi basseınder - Syrdarııa men Ámýdarııanyń sýy 15%-ǵa deıin azaıýy múmkin. Tıisinshe, bul aımaq elderiniń ekonomıkalyq damýyna teris áser etedi. Atap aıtqanda, sý tapshylyǵynan aımaqtyń ishki jalpy ónim kólemi 11%-ǵa qysqaryp, jyl saıyn 2 mlrd dollar joǵaltýy yqtımal.

- Ortalyq Azııadaǵy sý tapshylyǵynyń keleshekte odan ári kúrdelene túsetinin barlyq tarap jaqsy túsinip otyr. Sarapshylardyń pikirinshe, 2040 jylǵa qaraı óńirdegi keıbir elderde sý resýrstaryna degen qajettilik 3 ese artýy múmkin. Ýaqyt óte kele ekonomıkalyq shyǵyndar aımaqtyń ishki jalpy óniminiń 11 paıyzyna deıin jetýi yqtımal, - deıdi Ortalyq Azııa halyqaralyq ınstıtýtynyń dırektory Javlon Vahabov.

Sarapshylardyń paıymynsha, sý tapshylyǵyna birinshi kezekte jahandyq jylyný máselesi áser etip otyr. Tashkent ırrıgatsııa jáne aýyl sharýashylyǵyn mehanızatsııalaý ınjenerleri ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi Ilhom Begmatovtyń sózinshe, iri klımattyq ózgeristerden aımaqtaǵy muzdyqtar tez erip jatyr.

- Birinshi kezekte buǵan joǵary aýa temperatýrasy teris áser etip jatyr. Keıingi 100 jylda klımat +1,5S° ózgerdi. Bul adamzat úshin qaýipti meje emes. Degenmen ol muzdyqtardyń erýine, sý resýrstarynyń kemýine, jaýyn-shashyn túsiminiń azaıýyna alyp kelip jatyr. Sáıesinshe, turaqty negizde ónimin alý úshin búkil Ortalyq Azııa aımaǵynda jasandy jolmen sýarý ádisterin engizý qajettiligi týyndady. Máselen, búginde Ózbekstanda 4,3 mln gektar sýarmaly alqap bar. Al bizdiń el jylyna 51-53 mlrd tekshe metr sý paıdalanady. Osy kólemniń shamamen 91%-y aýyl sharýashylyǵy salasyna baǵyttalady, - dedi Ilhom Begmatov.

Máselen, keıingi birneshe jylda óńirdegi muzdyqtardyń shamamen 30% erip ketti. Ortalyq Azııadaǵy muzdyqtardyń 45% Qyrǵyzstan aýmaǵynda ornalasqan. Jahandyq jylyný saldarynan olar tez erip, osy eldiń oblystarynda sel júrý qaýipin údete tústi.

Ózbekstandaǵy «Sýshy» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Tahır Madjıtov atap ótkendeı, qazirgi ýaqytta Ortalyq Azııadaǵy muzdyqtar qaıta qalpyna kelmesten erip jatyr. Olar buryn tabıǵı jolmen qaıta tolyp otyratyn, degenmen keıingi 10 jylda bul teńgerim buzyldy.

- Germanııadaǵy sý resýrstary jáne jer máseleleri jónindegi joǵary oqý oryndaryn támamdaǵan ózbekstandyq mamandardyń zertteýine sáıkes, Ortalyq Azııadaǵy eń úlken «Fedchenko» muzdyǵynyń 40%-ǵa jýyǵy erip ketti. Máselen, «Fedchenko» 1990 jyldan 2005 jylǵa deıin 50 metrge tómendedi. Onyń uzyndyǵy - 77, eni - 2,4, tereńdigi 1 shaqyrymǵa jetedi. Sonymen qatar Qyrǵyzstan aýmaǵyndaǵy muzdyqtardyń da 30%-dan astamy erip ketti. Buryn olar sýǵa aınalsa, onyń orny tolyp otyratyn. Qazirgi ýaqytta muzdyqtar qaıta qalpyna kelmesten erip jatyr, - dep pikir bildirdi Tahır Madjıtov.

Osyǵan baılanysty aımaq memleketteri 2030 jylǵa qaraı aýyz sýdyń aıtarlyqtaı tapshylyǵyn sezinýi múmkin. Ózbekstan Sý sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty Irrıgatsııa jáne sý máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Andreı Petrov boljamyna saı, másele jyldam kúrdelenip ketýi yqtımal.

- Barlyǵymyz biletindeı, bizdiń óńirde muzdyqtardyń tez erýine baılanysty sý jyl saıyn azaıyp barady. 2030 jylǵa qaraı aımaq elderi aýyz sýdyń aıtarlyqtaı tapshylyǵyn sezinýi múmkin. Sondyqtan ortaq ustanymdardy taǵy bir saralap, máseleniń teris áserin barynsha azaıtý boıynsha kúsh-jigerlerdi úılestirý qajet, - deıdi Andreı Petrov.

Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń Ózbekstandaǵy jobalaryn iske asyrý agenttiginiń basshysy Vadım Sokolovtyń baǵalaýynsha, klımattyń ózgerýi burynǵydan da aýqymdy zardaptarǵa alyp kelýi múmkin.

- Biz sońǵy ret osyndaı jaǵdaımen 2000-2001 jyldary betpe-bet kelgenbiz. Ol kezeńde memleketterge iri kólemde zalal keldi. Ásirese, aýyl sharýashylǵy salasyna aýyr soqqy boldy. Búginde ózbek tarapy 80-85% sýdy osy maqsattarǵa baǵyttaıdy. Bizde halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý boıynsha da másele bar. Ózbekstannyń kóp aımaǵynda jer asty sýlarynyń qory az. Sondyqtan jer ústi sýlaryn paıdalanady. Máselen, Qaraqalpaqstan jáne Horezm oblysy isher sýdyń 80%-dan astamyn jer ústi kózderinen alady, - deıdi sarapshy.

Osyǵan baılanysty Ortalyq Azııa elderi búginde ózderiniń sý sharýashylyǵy salasyndaǵy tujyrymdamalary men kodeksterine tıisti ózgeris engizip jatyr.

- 2025 jyly Ortalyq Azııadaǵy 5 eldiń tórteýi jańa Sý kodeksterin qabyldady. Byltyr 24 qazanda kúshine engen Ózbekstannyń Sý kodeksinde biz ulttyq múddege saı basym baǵyttardy aıqyndadyq. Máselen, 52-shi bap naqtylanyp, onda birinshi kezekte sý halyq densaýlyǵy úshin baǵyttalýy tıis ekeni kórsetildi. Buryn alǵashqy orynda ekologııa máselesi bolsa, ol endi ekinshi basymdyqqa aınaldy, - dep pikir qosty Vadım Sokolov.

Tahır Madjıtovtiń paıymy da osy boljamǵa uqsas. Onyń aıtýynsha, 1991 jyly Ortalyq Azııada 6 mln gektarǵa jýyq sýarmaly jer bolsa, 2024 jyly olardyń kólemi 10 mln gektardan asty. Eger 1991 jyly aımaqta 45 mıllıonnan astam halyq tursa, búginde olardyń sany 85 mıllıonnan asty.

Sý sharýashylyǵy salasyndaǵy Qazaqstan men Ózbekstan yntymaqtastyǵy

Qazaqstan men Ózbekstan búginde sý sharýashylyǵy salasynda ózara tıimdi yntymaqtasyp keledi. Atap aıtqanda, qos memleket osy ýaqytqa deıin aımaqta qalyptasqan platformalar jáne ekijaqty baılanystar aıasynda is-qımyldardy júıeli jolǵa qoıdy. Máselen, resmı Astana men Tashkent Halyqaralyq Araldy qutqarý qory, Ortalyq Azııa sý-energetıka mınıstrleriniń konsýltatıvtik otyrysy jáne Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasy jelisimen yqpaldastyqty jalǵastyrýda.

Sarapshylar atap ótkendeı, osy kezge deıin qalyptasqan eki el arasyndaǵy qarym-qatynas yntymaqtastyqtyń jarqyn úlgisi. Qazaqstan men Ózbekstannyń sý sharýashylǵy mınıstrleri de osyndaı paıymda.

- Qazaqstan men Ózbekstan arasyndaǵy búgingi qarym-qatynas meni qýantady. Keıingi jyldary eki el arasynda sý sharýashylyǵy salasynda yntymaqtastyq nyǵaıyp keledi, nátıjeler jeterlik. Bul ózge memleketterge úlgi bolýy tıis. Biz bir-birimizdi bir aýyz sózden túsinetin deńgeıge jettik. Naqty esep pen ortaq boljamdar bar. Atap aıtqanda, qaı arna arqyly qansha sý alatynymyz, qansha kólemde sý beretinimizdiń barlyǵy tolyq kelisilgen, - deıdi Ózbekstannyń Sý sharýashylyǵy mınıstri Shavkat Hamraev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, sý dıplomatııasy qandaı da bir eldiń ulttyq múddesine kereǵar kelmeýi tıis. Shavkat Hamraevtyń paıymy keleshekte qabyldanýy yqtımal sheshimder barlyq taraptyń damýy men órkendeýi jolynda qyzmet etýi kerek degenge saıady.

- Biz aldaǵy ýaqytta transshekaralyq ózenderdiń boıyna salynatyn gıdrotehnıkalyq nysandardyń barshaǵa paıda ákelýi tıis ekenin eskerýimiz qajet. Osy oraıda Qazaqstan men Ózbekstan aqyldasa otyryp áreket etip keledi, - dep jaýap berdi Sh. Hamraev Kazinform tilshisiniń saýalyna.

Vedomstvo basshysy málim etkendeı, resmı Tashkent sý resýrstaryn basqarý jáne ony tıimdi paıdalaný salasynda Astanamen yntymaqtastyqty ilgeriletýge nıetti.

Qazaqstan da óz tarapynan sý sharýashylyǵy salasyndaǵy ulttyq saıasatty únemi jetildirip keledi. Taıaýda Kazinform agenttiginiń Tashkenttegi menshikti tilshisine suhbat bergen QR Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstri Nurjan Nurjigitov atqarylyp jatqan jumystardy baıandaǵan edi.

- Elimizde jańa Sý kodeksi qabyldandy. Qujatta sý resýrstaryn basqarýdyń zamanaýı tásilderi qamtylǵan. Sondaı-aq, onda sýdy únemdeý máselelerine erekshe nazar aýdarylǵan. Biz sýdy aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip jáne turmystyq sektorda tıimdi paıdalaný mádenıetin qalyptastyrýdy basym mindet retinde qarastyramyz, - dedi mınıstr.

Vedomstvo basshysy atap ótkendeı, alqaptarǵa zamanaýı sý únemdeý tehnologııalaryn engizý jumysy belsendi júrip jatyr. Bekitilgen keshendi jospar aıasynda 14,5 myń shaqyrym ırrıgatsııalyq júıege jóndeý júrgizilýde. Onyń nátıjesinde sýdy 20%-ǵa únemdeýge múmkindik týady.

- 2030 jylǵa qaraı 1,3 mln gektarǵa deıingi sýarmaly jerlerdi osyndaı tehnologııalarmen qamtý josparlanyp otyr. Qazaqstannyń Sý kodeksinde 2030 jylǵa qaraı tıisti súzgiden ótken sýdy qaıta paıdalaný úlesin 13%-dan 28%-ǵa deıin ulǵaıtý mindeti qoıylǵan, - dep jaýap berdi Nurjan Nurjigitov.

Bul baǵytta Ózbekstanda da aýqymdy ister atqarylyp jatyr. Aldaǵy 3 jylda resmı Tashkent aýyl sharýashylyǵy jerleriniń 80 paıyzyn sý únemdeý tehnologııalarymen qamtýǵa nıetti. Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń Ózbekstandaǵy jobalaryn iske asyrý agenttiginiń basshysy Vadım Sokolovtyń málimetinshe, endi aımaqtaǵy sý kólemi kóbeımeıdi, ol jyldan jylǵa kemip barady. Sondyqtan ony ysyrap etpeı paıdalaný mańyzdy.

- Ózbekstanda sý únemdeý tehnologııalaryn engizý joǵary qarqynmen júrip jatyr. Osynyń nátıjesinde biz 5 jyl ishinde 10 mlrd tekshe metrge az sý alatyn boldyq, ıaǵnı, bul jalpy kólemniń 25 paıyzyna teń. Ózbekstanda 4,3 mln gektar sýarmaly jer bar. Búginde onyń 2,6 mln gektary osy tehnologııalarmen qamtyldy. Prezıdent jaqynda sý sektorynyń 2028 jylǵa deıingi strategııasyn bekitti. Oǵan saı, aldaǵy 3 jylda olardyń kólemin 3,5 mln gektarǵa deıin jetkizý qajet. Osylaısha, Ózbekstandaǵy jalpy sýarmaly jerlerdiń 80%-y úsh jyldan keıin sý únemdeý tehnologııalarymen qamtylady, - dedi Vadım Sokolov Kazinform tilshisiniń saýalyna jaýap bere otyryp.

Onyń aıtýynsha, jyl saıyn Ortalyq Azııadaǵy sý kózderi tartylyp, basty ózenderdiń aǵysy azaıdy. Sondyqtan barlyq múddeli memlekettermen birlese áreket etip, is-qımyldardy júıeleý mańyzdy.

- Aımaqtaǵy sý kólemi kóbeımeıdi, ol jyldan jylǵa kemip barady. Osyǵan baılanysty óńir elderi ortaq jospar qabyldap, bul baǵyttaǵy is-qımyldardy úılestirýi kerek. Bir-birimizge tehnıkalyq qoldaý kórsetip, jobalardy ózara aqyldasa otyryp iske asyrý oryndy. Búgingi kúnde bizde budan basqa jol joq, - dep toqtaldy sarapshy.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstan men Ózbekstan Syrdarııa basseıninde birneshe birlesken jobany iske asyryp jatyr. Sonyń biri – atalǵan ózen boıyna sýdy esepke alatyn qurylǵylardy ornatý.

- Búginde biz ózbekstandyq áriptesterimizben birge Syrdarııa ózeniniń sýyn esepke alý júıesin avtomattandyrý boıynsha birlesken jumys júrgizip jatyrmyz. Bul rette 10 negizgi ýchaske iriktelip alyndy. Onyń beseýi Qazaqstan aýmaǵynda bolsa, qalǵany Ózbekstanda ornalasqan. Belgilengen aımaqtarǵa zamanaýı avtomattandyrylǵan esepke alý jáne monıtorıng júıelerin engizý josparlanǵan, - dedi mınıstr Nurjan Nurjigitov.

Atalǵan jumystar ınstıtýtsıonaldyq deńgeıde bekitilgen. ıAǵnı, byltyr Qazaqstan men Ózbekstan úkimetteri arasynda tıisti kelisimge qol qoıyldy.

- Qujat onlaın rejımde derektermen almasý júıesin qurýdy, sondaı-aq memleketaralyq mańyzy bar sý sharýashylyǵy nysandaryn jańǵyrtýdy, transshekaralyq sý obektilerin birlesip basqarýdy kózdeıdi. Bul sharalardy iske asyrý sý resýrstaryn basqarýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi. Birinshi kezeńdegi jobalardy júzege asyra otyryp, aldaǵy ýaqytta Syrdarııa ózeniniń ózge de ýchaskelerin avtomattandyrýǵa kirisemiz. Sondaı-aq, ortaq basseınderdi eskere otyryp, Ortalyq Azııanyń basqa memleketterin osy jumysqa kezeń-kezeńimen tartý josparlanǵan, - deıdi Nurjan Nurjigitov.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstan men Ózbekstan sýdy yntymaqtastyq qurý resýrsy retinde qarastyrý qajet ekenin jaqsy túsinip otyr. Bul másele birlesken sheshimderdi talap etedi. Bul rette Qazaqstannyń Halyqaralyq sý-energetıka konsortsıýmyn qurý bastamasy osy yntymaqtastyqty ilgeriletý jolyndaǵy mańyzdy qadam sanalady.

- Sý men energetıka bir-birimen tyǵyz baılanysty, ekeýin bólek qarastyrýǵa bolmaıdy. Sonymen qatar sýdy únemdeý máselesin tıimdi sheshý qajet. ıAǵnı, sý kóleminiń qysqarýy ekonomıka sektorlaryna teris áser etpeýi kerek. Bul másele damýǵa kedergi bolmaýy tıis, - dedi ózbekstandyq sarapshy Tahır Madjıtov.

Sarapshylar Eýropa elderinde bar ınnovatsııalyq sheshimderdi Ortalyq Azııaǵa, onyń ishinde Qazaqstan men Ózbekstanǵa beıimdeý qajettigin basa aıtty. Qazirgi ýaqytta Germanııanyń GIZ kompanııasy jerasty sýlaryn zerttep, monıtorıng júrgizip, taldaý jasaıtyn aqparattyq júıeni usynyp otyr. Ol burynnan tıimdi jumys istep kele jatqan júıe.

Máseleni sheshýge baǵyttalǵan qadamdar

Tahır Madjıtovtyń paıymynsha, Ortalyq Azııa elderi sýdy tıimdi paıdalansa, qazirdiń ózinde sýarmaly jerlerdiń kólemin 2-3 mln gektarǵa deıin ulǵaıtyp, 100 mıllıon halyqty tirshilik nárimen qamtamasyz etýge qaýqarly. Ol úshin óńirdegi yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, sý dıplomatııasyn damytýdy oryndy.

- Sýdy ádil bólý, ony tıimdi paıdalanýdy retteıtin halyqaralyq birlestik nemese qaýymdastyq kerek. Osy oraıda, biz Aral komıtetin qurýdy usynamyz. Tıisinshe, onyń jumysy sý sharýashylyǵy salasyndaǵy basqarý júıesin jetildirýge múmkindik beredi. Ol óz kezeginde Ortalyq Azııadaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz ete alady. Bul komıtetti qurý úshin birneshe jyl kerek. Atalǵan jobaǵa barlyq Ortalyq Azııa memleketteriniń múddeli bolǵany qajet, - degen usynys aıtty Ózbekstandaǵy «Sýshy» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Tahır Madjıtov.

Ortalyq Azııa halyqaralyq ınstıtýtynyń dırektory Javlon Vahabovtyń sózinshe, qazirgi syn-qaterler men táýekelder elderdi biriktiretin mańyzdy quralǵa aınalýy tıis. Sáıkesinshe, Halyqaralyq Araldy qutqarý qory sheńberinde kúsh jumyldyrý mańyzdy.

- Ortalyq Azııa elderi áli de Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń biryńǵaı óńirlik alań retindegi rólin álsiretetin jáne onyń úılestirýshi organ retindegi áleýetin shekteıtin birqatar kedergilerge tap bolyp otyr. Negizgi táýekelderdiń biri - sý sharýashylyǵy men energetıka salasy arasyndaǵy ózara baılanystyń kúsheıýi, klımattyń tez ózgerýi jáne onyń sý resýrstaryna áseri. Ásirese, tirshilik nárine energetıka men aýyl sharýashylyǵy sekorlary aıtarlyqtaı táýeldi, - dep toqtaldy J.Vahabov.

Osy rette sý sharýashylyǵy salasy mamandaryn daıarlaýǵa ekpin túsirý mańyzdy. Sonymen qatar kadrlardyń áleýetin kóterý maqsatynda ózara tájirıbe almasý tetikterin damytý qajet.

Qorytyndylaı kele, sarapshylar sý tapshylyǵynyń teris saldaryn boldyrmaý jáne onyń iri shyǵynǵa ulaspaýy úshin birlesken kúsh-jiger qajet degen toqtamǵa keldi. Ol úshin Ortalyq Azııa elderi jeke qyzyǵýshylyqtan ortaq múddege oıysýy kerek.