Sý tapshylyǵy men klımat qysymy: agrosektor qalaı tótep beredi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda aýa raıynyń qubylýy men jaýyn-shashynnyń azaıýy ónimdilikke áser etip otyr. Agrarlyq sala qandaı syn-qaterlermen kúresip jatyr jáne onyń sheshimi qandaı? Tolyǵyraq Kazinform tilshisiniń materıalynda.
Jahandyq jylyný – basty qater
Elimizde ortasha temperatýra birtindep ósip keledi. Sonyń áserinen eginge qajetti ylǵaldyń azaıýy baıqalady. Ásirese, ońtústik óńirlerde qurǵaqshylyq táýekeli joǵary. Soltústikte jaǵdaı birshama turaqty bolǵanymen, klımattaǵy ózgerister munda da áser etip jatyr.
Injener-ekolog, «Baıtaq» Jasyldar partııasynyń atqarýshy hatshysy Bekbergen Kereıdiń aıtýynsha, ol Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdigine yqpal etýi múmkin.
– Jahandyq jylyný – aýyl sharýashylyǵyna áser etetin negizgi faktor. Qazaqstan men Ortalyq Azııada temperatýranyń kóterilýi men jaýyn-shashynnyń turaqsyzdyǵy baıqalyp otyr. Bul jaǵdaı, ásirese, shól jáne shóleıt aımaqtarda aıqynyraq seziledi. Ońtústik pen batys óńirlerde qurǵaqshylyq qaýpi joǵary. Bul úrdister eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tóndirýi múmkin, – deıdi ekolog.
Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstan ózgeristerge beıimdelý baǵytynda jumys júrgizip keledi.
– Qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttardy engizý táýekeldi azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul tásil elimizde qoldanylyp júr, – deıdi spıker.
Egis alqaptaryn ártaraptandyrý qalaı júrip jatyr?
Problemaǵa baılanysty salada beıimdelý sharalary kezeń-kezeńimen kúsheıtilýde. Jaýapty vedomstvo – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi egis alqaptaryn ártaraptandyrýǵa erekshe kóńil bólip otyr.
– Bıyl egis alańy shamamen 23,8 mln gektardy quraıdy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 180 myń gektarǵa kóp. Bıdaı monodaqylyn kezeń-kezeńimen 12,1 mln gektarǵa deıin qysqartý, al maıly jáne azyqtyq daqyldardy ulǵaıtý qarastyrylǵan. Maıly daqyldar alqabyn 4 mln gektardan asyrý, azyqtyq daqyldardy 3,3 mln gektarǵa jetkizý josparlanýda, – delingen mınıstrlik jaýabynda.
Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaı ózgerister eginshiliktiń turaqtylyǵyn arttyryp, naryqqa beıimdelýdi jeńildetedi.
Ońtústik óńirlerde sý kóp qajet etetin daqyldarǵa da nazar aýdarylyp keledi. Munda sý kólemi esepke alynyp, egis jumystary soǵan qaraı ońtaılandyrylýda.
– Sý paıdalanýdyń naqty shekterine sáıkes, kúrish alqaby 20 myń gektarǵa qysqartylyp, jalpy 80 myń gektarǵa jetti. Onyń ishinde Qyzylorda oblysy – 70 myń ga, Almaty oblysy – 5,8 myń ga, Túrkistan oblysy – 3,5 myń ga, Jetisý – 1 myń ga. Maqta alqaby 162,4 myń gektar, onyń 29,8 myń gektary tamshylatyp sýarý ádisimen, al 12 myń gektary dástúrli sýarý arqyly egiledi, – delingen aqparatta.
Egis alqaptaryn beıimdeý tek kólemmen shektelmeıdi. Qandaı daqyl ósirilse de, onyń jergilikti klımatqa tózimdi bolýy – basty talap.
– Jyl saıyn egis alqaptarynyń 70-80%-y aýdandastyrylady, jergilikti jaǵdaıǵa saı sorttar sebiledi. Eldegi egistiktiń 93%-y táýekeldi aımaqta ornalasqandyqtan, selektsııa barysynda qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttarǵa kóńil bólinedi, – delingen mınıstrlik jaýabynda.
Qazirgi tańda respýblıkada qurǵaqshylyqqa beıimdelgen negizgi daqyldar keńinen ósirilip jatyr. Olardyń qatarynda jazdyq bıdaıdyń qatty jáne jumsaq sorttary, arpa, tary, qumaı, sondaı-aq ylǵal tapshylyǵyna tózimdi dándi burshaqtar bar. Bul baǵyttaǵy ǵylymı jumystar júıeli túrde júrgizilýde. Selektsııalaý jáne jańa sorttardy óndiriske engizý «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KEAQ-nyń qurylymdary arqyly iske asyp jatyr. Sońǵy eki jylda 21 jańa qurǵaqshylyqqa tózimdi sort usynylǵan. Onyń ishinde bıdaıdyń 12 sorty, arpanyń 3 sorty, sulynyń 1 sorty, zyǵyrdyń 1 sorty jáne kúnbaǵystyń 3 sorty bar.
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professory Aıman Rysbekova bul baǵyttaǵy ilgerileýdi ǵylymdaǵy naqty nátıjelermen baılanystyrady.
– Dástúrli ádistermen qatar markerlik selektsııa, bıotehnologııalyq ádister jáne genomdyq tehnologııalar selektsııa protsesin jedeldetýge múmkindik beredi. Qurǵaqshylyqqa tózimdi genderdi ósimdiktiń tolyq pisip-jetilýin kútpeı-aq molekýlalyq deńgeıde anyqtaýǵa bolady. Otandyq ǵalymdar bul baǵytta naqty nátıjelerge qol jetkizip otyr.
Sonymen qatar jyldam selektsııa (speed breeding) ádisi de qarqyndy damyp keledi. Buǵan ǵylymǵa bólinetin qarjylaı qoldaýdyń artýy oń áserin tıgizýde. Aldyńǵy onjyldyqpen salystyrǵanda qoldaý deńgeıi aıtarlyqtaı joǵary, – deıdi Aıman Rysbekova.
Jańa sorttardy zertteý jalǵasýda
Egis qurylymyn ártaraptandyrý men jańa agrotehnologııalardy engizý – klımattyq táýekelderge beriletin jedel jaýap bolsa, bul baǵyttaǵy uzaqmerzimdi sheshim ǵylymmen tyǵyz baılanysty.
Osy turǵyda Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy otandyq selektsııanyń jetekshi bazalarynyń biri retinde jumys júrgizip keledi. Munda ónimdiligi joǵary, zııankesterge tózimdi jańa úlgiler jan-jaqty zerttelip jatyr.
– Ótken jyldan beri jazdyq jumsaq bıdaıdyń konkýrstyq sort synaý tálimbaǵynda 36 úlgi, aldyn ala sort synaýda 61 úlgi, baqylaý tálimbaǵynda 202 úlgi zerttelýde. Solardyń ishinen eń tańdaýly úlgiler Memlekettik sort synaýyna jiberiledi, – deıdi ortalyq mamandary.
Ǵylymı izdenistiń naqty nátıjesi bar. Sońǵy jyldary ortalyq ǵalymdary selektsııa arqyly jazdyq jumsaq bıdaıdyń «Taımas» atty jańa sortyn shyǵaryp, óndiriske engizgen.
– «Taımas» – ortasha pisetin, qysqa sabaqty, joǵary ónimdi, ekologııalyq beıimdi sort. Molekýlalyq taldaý nátıjesinde qońyr tatqa tózimdi Lr19 jáne Lr37 genderi anyqtalǵan. Dáni iri, 1000 dánniń massasy 40 g deıin jetedi. Astyq sapasy boıynsha kúshti bıdaılar tobyna jatady. Sorttyń eń joǵary ortasha ónimdiligi 42 ts/ga boldy, – deıdi mamandar.
Mundaı nátıje kezdeısoq emes. Qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttardy ázirleý birneshe ǵylymı ádisti ushtastyrý arqyly júzege asady. Fenotıptik irikteý, tanaptyq baǵalaý, molekýlalyq-markerlik jáne genetıkalyq taldaý tásilderi qatar qoldanylady.
– Ortalyq ázirlegen astyq sorttary negizinen Qazaqstannyń soltústik jáne ortalyq óńirlerinde ósiriledi. Bul shara fermerlerdiń jumysyn júıeleýge jáne eginniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Mundaı sorttar ylǵal tapshylyǵy jaǵdaıynda da qalypty ósip, turaqty ónim beredi. Al sheteldik sorttar qurǵaq jyldary ónimdiligin joǵaltady, – deıdi ortalyq mamandary.
Syrdaǵy kúrish óndirisiniń transformatsııasy
Klımatqa beıimdelý baǵytyndaǵy ǵylymı izdenister jalǵasyp jatyr. Sý tapshylyǵy aıqyn seziletin óńirlerde, ásirese Qyzylorda oblysynda bul másele tipti ótkir. Sondyqtan kúrish sharýashylyǵynda jańa tásilder men únemdeý tehnologııalaryn engizý kún tártibinen túsken emes.
Osy baǵytta Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty qurǵaqshylyqqa beıimdelgen jańa sorttardy shyǵarý men sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný boıynsha birqatar bastamany qolǵa alǵan.
– Májbúrlep tozańdandyrý ádisimen býdandastyrý júrgizildi. Osy jolmen KazEr-6, KazNIIR-5, Salıma, Syr Sulýy, Aısara, Aısáýle sorttary shyǵaryldy. Hımııalyq jáne radıatsııalyq mýtagenez ádisimen Marjan, Arý jáne Aızere, dástúrli ádispen Túgisken-1, Baıqońyr, Daryn, Aıkerim sorttary ázirlendi, – deıdi ınstıtýt tóraǵasynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Januzaq Baımanov.
Ǵalymnyń aıtýynsha, jańa sorttardyń basty ereksheligi – vegetatsııalyq kezeńniń qysqalyǵy men sý únemdeýge beıimdiligi. Bul – sý tapshylyǵy jaǵdaıynda ónimdi saqtaýdyń negizgi tetikteriniń biri.
– Syr Sulýy jáne Aısara sııaqty sorttar fermerler arasynda suranysqa ıe. Mysaly, Syr Sulýy sortynyń egis aýmaǵy 3 myń gektarǵa jetti. Sý tapshylyǵy jaǵdaıynda bul sorttar tıimdi, – dep atap ótti Januzaq Baımanov.
Syr óńiri úshin sý máselesi jyl saıyn kúrdelene túsýde. Jahandyq klımat ózgerisi men transshekaralyq sý aǵynynyń turaqsyzdyǵy óńirdegi kúrish sharýashylyǵyna tikeleı áser etip otyr.
– Qoǵamda keıde kúrish daqylynan bas tartyp, únemdelgen sýdy Aral teńizine jiberý kerek degen usynystar aıtylady. Alaıda kúrish egýdi tolyq toqtatý durys emes. Bul sala elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etedi, aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtıdy. Sonymen qatar kúrish alqaptary arqyly tuzdanǵan jerler shaıylyp, topyraqtyń jaǵdaıy jaqsarady, – deıdi spıker.
Sý únemdeýdiń keshendi sharalary qajet
Sharýashylyqtardyń tehnıkalyq jáne qarjylyq táýeldiligi de eskerý qajet mańyzdy faktor.
– Sýdyń jetispeýshiligi kúrish sharýashylyqtaryna qıyndyq týǵyzady. Fermerlerdiń kombaındardy kredıtke nemese lızıngke alýyna baılanysty basqa daqyldarǵa kóshýi birden múmkin bola bermeıdi. Sondyqtan sý únemdeýdiń keshendi sharalaryn engizý qajet. Oǵan lazerlik tegisteý, sýǵa bastyrý rejımin saqtaý, sý bólýdi avtomattandyrý, aýyspaly egiste kúrishtiń úlesin azaıtý kiredi. Biz Qyzylorda oblysynyń úsh aımaǵynda kúrishtiń úlesin ońtústik-ortalyqta 25-37,5%, al ortalyq jáne soltústik aımaqtarda 50%-ǵa deıin qysqartýdy usyndyq, – deıdi ol.
Ǵylymı izdenister tek selektsııamen shektelmeıdi. Topyraqtaǵy ylǵaldy tıimdi saqtaý baǵytynda da tájirıbelik jumystar júrgizilip jatyr. Spıker akvagel, granýla sııaqty preparattar engizilip, jańa tehnologııalar synalyp jatqanyn alǵa tartty.
– 2024 jyldan bastap Vengrııanyń Water Retainer preparaty zerttelýde. Ol gektaryna 10 lıtr mólsherinde, 170 lıtr topyraqqa aralastyryp beriledi. Preparat ósimdiktiń tamyr júıesine áser etedi. Qazir ony tájirıbede tekserip jatyrmyz, – deıdi spıker.
Sarapshylardyń pikirinshe, salada tek bir baǵytqa súıený jetkiliksiz.
– Tamshylatyp sýarý, orman beldeýlerin kóbeıtý jáne ekojúıelik tásilderdi qoldaný aýyl sharýashylyǵynyń turaqtylyǵyn arttyrýǵa kómektesedi, – deıdi ekolog Bekbergen Kereı.
Qorytyndylaı aıtqanda, klımattyń ózgerýi agrosektordy jańa sheshimder izdeýge májbúrlep otyr. Ǵylym men tájirıbeniń úılesýi, sý resýrstaryn uqypty paıdalaný men jergilikti jaǵdaıǵa beıimdelgen tásilderdi engizý arqyly ǵana aýyl sharýashylyǵy turaqty damýyn saqtaı alady.