Sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýdyń jospary qalaı iske asyrylady
NUR-SULTAN. QazAqparat – Búgin Úkimet otyrysynda sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný taqyryby qaraldy. Osy oraıda bul salaǵa jaýapty vedomstvolar negizgi máseleler men aldaǵy josparlarǵa qatysty egjeı-tegjeıli málimet berdi. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev sońǵy jyldary ózen aǵynynyń naqty resýrstary jylyna 90-100 tekshe shaqyrymdy quraǵanyn jetkizdi. Onyń 51-ge jýyq tekshe shaqyrymy – jergilikti aǵyn, al qalǵany Qytaıdan, Ortalyq Azııa elderinen jáne Reseıden transshekaralyq ózender arqyly kelip túsedi.
Halyqtyń jáne ekonomıka salalarynyń qajettilikteri úshin paıdalanylatyn sýdyń jalpy kólemi shamamen 25 tekshe shaqyrymdy quraıdy. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna – 15 tekshe shaqyrym , ónerkásipke – 6 tekshe shaqyrym jáne kommýnaldyq sharýashylyqqa bir tekshe shaqyrym tıesili. Al tasymaldaý kezindegi shyǵyndar úsh tekshe shaqyrymdy quraıdy. Sonymen qatar, ekologııalyq júıelerdi qoldaý úshin shamamen 50 tekshe shaqyrym qajet.
Onyń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda Qazaqstan sý az tsıkline kirdi. 2019 jyly ózen aǵysynyń jalpy kólemi 83 tekshe shaqyrymdy qurady. Bul ortasha kóp jyldyq kórsetkishten jıyrma paıyzǵa az.
«Aıta ketý kerek, respýblıka boıynsha paıdalanylatyn sýdyń 97% ońtústiktegi tórt oblysqa tıesili. Respýblıka boıynsha paıdalanylǵan sýdyń naqty kólemi 13,3 tekshe shaqyrymdy qurady. Bul 2019 jylmen salystyrǵanda 1 tekshe shaqyrymǵa artyq», - dedi Myrzaǵalıev.
Aıtap aıtqanda, bıylǵy vegetatsııalyq kezeń turaqty ótti. Almaty oblysynda qar jamylǵysy ótken jyldarmen salystyrǵanda 35% az boldy. Іle ózeniniń aǵyndylyǵy eki-úsh esege azaıdy. Al sýarmaly jerlerdiń aýdany 2019 jylmen salystyrǵanda 11% ulǵaıdy. Joǵaryda atalǵan faktorlarǵa qaramastan, jalpy vegetatsııa sátti ótti dep aıtýǵa bolady.
Mınıstrdiń sózine qaraǵanda, oblysta kúrish egý alańy on myń gektardy nemese jalpy sýarmaly alańnyń eki paıyzyn quraıdy. Bul rette kúrish alqaptaryna oblys boıynsha paıdalanylatyn sýdyń on paıyzy nemese jylyna 350 mln tekshe metr sý jumsalady.
«Osyǵan baılanysty kúrish egisin qysqartý qajet dep sanaımyz. Al, únemdelgen sýdyń esebinen ylǵaldy az qajet etetin daqyldardyń 40 myń gektar egistikterin sýarýǵa múmkindik paıda bolady», - dedi Myrzaǵalıev.
Budan bólek, Jambyl oblysynda 2020 jyly sý kólemi ortasha kóp jyldyq derekterden 15-20%-ǵa tómen boldy. Transshekaralyq ózenderde sý bólý boıynsha týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, oblysta vegetatsııalyq kezeń turaqty ótti. Boljanǵandaı sý az tsıkldy eskere otyryp, birtindep ylǵaldy az qajet etetin daqyldarǵa kóshý jáne sý únemdeý tehnologııalaryn belsendi engizý kerek.
«Túrkistan oblysynda Syrdarııa ózeniniń aǵyny 2020 jyly on bes paıyzǵa jáne onyń negizgi resýrsy bolyp sanalatyn Toqtoǵul sý qoımasynyń (Qyrǵyzstan) kólemi 2019 jylǵa qaraǵanda 2 mlrd tekshe metrge az boldy. Osyǵan qaramastan, sýarmaly sýdy jetkiliksiz berý faktileri tirkelgen joq. Maqtaral aýdanynda 4 myń gektar jerde kúrish ósirilgenin aıta ketkim keledi. Eger de osyny qysqartqan jaǵdaıda, 158 mln tekshe metr sý únemdeledi. Tıisinshe, osy únemdelgen sýdyń esebinen on úsh myń gektar ylǵaldy az qajet etetin daqyldardy sýarýǵa bolady», - dep túsindirdi mınıstr.
Qyzylorda oblysy boıynsha sýarmaly jerlerdiń aýdany 251 myń gektardy qurady. Bul - eldiń jalpy sýarmaly alańynyń on alty paıyzy. Osylaı bola tura, oblys jalpy respýblıka boıynsha paıdalanylǵan aǵyn sýdyń 43% nemese tórt tekshe shaqyrym sýdy paıdalanady. Jalpy oblys boıynsha aǵyn sýǵa qatysty óte kúrdeli jaǵdaı baıqaldy. Sonymen qatar, kúrish egistiginiń aýdany 90 myń gektardy quraǵan. Al agroónerkásip keshenin damytý baǵdarlamasyna sáıkes, egis alańy 75 myń gektardan aspaýy tıis.
«Elbasy Nursultan Nazarbaev 2025 jylǵa qaraı sýarmaly jer kólemin 2,2 mln gektarǵa deıin jetkizý mindetin qoıǵany belgili. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2030 jylǵa deıin sýarmaly jer kólemin úsh mıllıon gektarǵa deıin jetkizýdi tapsyrdy. Bizdiń esepteýlerimizge sáıkes, sý tutynýdyń aǵymdaǵy úrdisi 1,5 mln gektarǵa (13,3 km3) saqtalsa, boljamdy tapshylyq 2030 jylǵa qaraı 11,7 tekshe shaqyrymdy quraýy múmkin. Osyǵan baılanysty, qazirdiń ózinde sýdy paıdalanýdy qysqartý boıynsha sharalardy júzege asyrý qajet», - dedi mınıstr.
Sý tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda kúrish egisin 29 myń gektarǵa, atap aıtqanda Qyzylorda (15 myń ga), Almaty (10 myń ga) jáne Túrkistan (4 myń ga) oblystarynda azaıtý qajet. Bul bir tekshe shaqyrym sýdy únemdeýge múmkindik beredi.
«Ekinshiden, keminde 750 myń gektar alańda sýarýdyń sý únemdeýshi tehnologııalaryn engizýdi jalǵastyrý kerek. Bul ortasha alǵanda 30%-ǵa deıin nemese 2,2 tekshe shaqyrym sýdy únemdeýge múmkindik beredi. Úshinshiden, uzyndyǵy 6 myń shaqyrym sýarý jelilerin qaıta jańartý jáne 119 negizgi magıstraldyq kanaldarda tsıfrlandyrýdy jappaı engizý esebinen jylyna 2 tekshe shaqyrym sý únemdeledi. Osy qajettilikterge aldaǵy bes jylda respýblıkalyq bıýdjetten jáne halyqaralyq qarjy uıymdarynan 192 mlrd teńge jumsalatyn bolady», - dedi Myrzaǵalıev.
Tórtinshiden, 10 jyl ishinde 3,6 tekshe shaqyrym kóleminde sý jınaqtaý úshin 39 jańa sý qoımasy salynady. Ol 70 eldi meken jáne 137 myń adam úshin sý tasqyny qubylystarynyń qaýpin azaıtýǵa múmkindik beredi.
«394 myń gektar jańa sýarmaly jer sý kózimen qamtamasyz etiledi. Bul aýyl sharýashylyǵynda 129 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Búginde Túrkistan oblysynda Keńsaı-Qosqorǵan-2 sý qoımasynyń qurylysy júrgizilýde. 28 sý qoımasy boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jáne úsh sý qoımasy boıynsha jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr», - dedi vedomstvo basshysy.
Joǵaryda atalǵan is-sharalardy sátti iske asyrǵan jaǵdaıda 8,8 tekshe shaqyrym sýdy qosymsha shoǵyrlandyrýǵa múmkindik paıda bolady. Aǵymdaǵy lımıti on bes tekshe shaqyrym bolatyn paıdalanylatyn sýdy eskersek, qorytyndy balans 23,8 tekshe shaqyrymǵa teń bolady.
Sý resýrstaryn basqarý
Búgingi Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstr Asqar Mamın Qazaqstanda sý tutynýdyń 65 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna tıesili ekenin jetkizdi.
«Agroónerkásiptik sektordy sapaly ári kepildendirilgen sý kólemimen qamtamasyz etý elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı áser etedi. Eldegi jer betindegi sýdyń jartysyna jýyǵy (44,9 km³) kórshiles elder aýmaǵynan keledi. Transshekaralyq ózenderdi paıdalaný boıynsha ózara is-qımyldyń negizgi máseleleri úkimetaralyq kelisimder aıasynda rettelgen. Bıylǵy jeltoqsan aıynda Jaıyq jáne Ertis ózenderi ekojúıelerin saqtaý jáne qalpyna keltirý jóninde Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵy baǵdarlamalary qabyldandy. Baǵdarlamalarda sý almasýdy jaqsartý úshin sý jiberý qurylystaryn rekonstrýktsııalaý sharalary da kózdelgen», - dedi A. Mamın.
Onyń aıtýynsha, sýdy tıimdi paıdalanýdyń mańyzdy máseleleri qarastyryldy.
«Sý resýrstaryn basqarý memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy ázirlendi. Qujat sý ınfraqurylymyn salýdy, jańǵyrtýdy jáne jetildirýdi, sýarýdyń sý únemdeý tehnologııalaryn engizýdi, sýdy esepke alý men bólýdi tsıfrlandyrýdy kózdeıdi. Atalǵan is-sharalardy ótkizý sý shyǵynyn azaıtýǵa múmkindik beredi», - dedi Premer-Mınıstr.
Osy oraıda Úkimet basshysy ózen sýlaryn únemdi paıdalanýǵa qatysty birqatar tapsyrma berdi.
Ákimder gıdrotehnıkalyq qurylystardy rekonstrýktsııalaý jumystaryn qamtamasyz etýi tıis. Magıstraldyq arnalarǵa qazirgi zamanǵy sý únemdeý tehnologııalaryn engizýdi jáne sýdy esepke alýdy tsıfrlandyrýdy qamtamasyz etý mańyzdy. Sonymen qatar, Túrkistan oblysynda iske asyrylǵan magıstraldyq arnany tsıfrlandyrý boıynsha qanatqaqty jobany sý sharýashylyǵynyń barlyq negizgi nysandaryna taratý kerek bolady.
Sýmen qamtamasyz etilýdiń tómendep bara jatqanyn eskerip, sý alýdyń qoldanystaǵy lımıti aıasynda sý resýrstaryn utymdy paıdalanýdy qamtamasyz etý kerek.
«Sonymen qatar, Qyzylorda, Almaty jáne Túrkistan oblystarynda ylǵaldy kóp qajet etetin daqyl – kúrish, jospardan artyq egilgen. Buǵan jumsalǵan eleýli sý kólemin ekonomıkalyq turǵydan tıimdirek daqyldardy – kókónister, jemis-jıdekter, raps, soıa ósirýge jumsaýǵa bolar edi. Sondyqtan ákimdikter bekitilgen egis josparyn qatań ustanýy tıis», - dedi Premer-Mınıstr.
Aýyl sharýashylyǵy, Ekologııa, Saýda mınıstrlikteri ishki qajettilikter men egis alańynyń qurylymyn ártaraptandyrý boıynsha mindetterdi eskere otyryp, ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldar egisin aýystyrý máselesin ákimdermen pysyqtaıdy. Bul agroónerkásiptik keshendi damytýdyń jańa baǵdarlamasyna engizilýi kerek.
Úkimet basshysynyń sózine qaraǵanda, Dúnıejúzilik banktiń boljamyna sáıkes aldaǵy 20-30 jylda Ortalyq Azııa elderinde sý tapshylyǵy ósedi. Sondyqtan sý resýrstaryn barlyq memleketterdiń múddelerin eskerip, tıimdi paıdalaný máselesiniń mańyzy artyp otyr.
«Osyǵan oraı Ekologııa mınıstrligine múddeli memlekettik organdarmen birlesip, kórshi memleketterdiń salalyq vedomstvolarymen shekaraaralyq ózenderdi ózara tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etý boıynsha jumysty kúsheıtýdi tapsyramyn. Ekologııa jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri ákimdiktermen birge sý sharýashylyǵy nysandaryn salý jáne rekonstrýktsııalaý, sonymen qatar sý únemdeý tehnologııalary men sýdy esepke alýdyń tsıfrlyq júıelerin engizý boıynsha jobalardy iske asyrý boıynsha jumysty jalǵastyrsyn», - dedi Asqar Mamın.
