Sý qaýipsizdigi: jańa syn-qaterler men óńirlik sheshimder

Qujatta Qazaqstannyń sý salasyndaǵy qazirgi ahýaly men negizgi táýekelderi jan-jaqty saralanǵan, dep habarlaıdy Kazinform tilshisi.

Sýǵa suranys artady

Baıandamada sý máselesi tek tabıǵı resýrs deńgeıinde emes, memlekettiń uzaq merzimdi turaqtylyǵyn aıqyndaıtyn strategııalyq faktor retinde qarastyrylady. Munda sý qaýipsizdigi uǵymy resýrstyń kólemimen shektelmeı, onyń sapasy, qoljetimdiligi men apattardan qorǵaný deńgeıi arqyly ólshenetini erekshe atap ótiledi.

Jahandyq boljamdarǵa sáıkes, 2050 jylǵa qaraı álemde sýǵa suranys 20-25%-ǵa artady. Bul úrdis Qazaqstan úshin de ózekti. Sebebi el aldaǵy 15-20 jyl ishinde sý tapshylyǵy joǵary memleketter qataryna ený qaýpimen betpe-bet kelýi múmkin. Osy turǵyda sý resýrstaryn tıimdi basqarý eldiń ekonomıkalyq turaqtylyǵy men áleýmettik qaýipsizdigine áser etetin negizgi faktorlardyń birine aınalyp otyr.

– Sý qaýipsizdigi resýrstyń jetkilikti bolýymen emes, eń aldymen basqarý júıesiniń tıimdiligi, ınfraqurylymnyń sapasy jáne belgisizdik jaǵdaıynda sheshim qabyldaý qabiletimen ólshenedi, – deıdi Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas sarapshysy Ásel Áben.

Sarapshynyń aıtýynsha, osal tustar bir ǵana sebepten emes, birneshe faktordyń bir ýaqytta qabattasýynan týyndaıdy. Olardyń qatarynda aýyl sharýashylyǵynyń sýǵa joǵary táýeldiligi, klımattyń ózgerýi, ózen aǵysynyń jyl saıynǵy qubylmalylyǵy, transshekaralyq sýǵa táýeldilik pen ınfraqurylymnyń tozýy bar.

Ekonomıka men ekologııaǵa áseri

Qujatta sý tapshylyǵynyń ekonomıkalyq saldary naqty derekter arqyly kórsetiledi. Qazaqstan qazirgi tańda sýdy paıdalaný tıimdiligi boıynsha álemdik orta kórsetkishten 6-8 ese tómen deńgeıde qalyp otyr. Bul óz kezeginde ekonomıkaǵa tikeleı áser etip, jyl saıyn JІÓ-niń shamamen 1,5%-ǵa deıin tómendeýine alyp keledi. Sonymen qatar ońtústik óńirlerde sýarmaly sýdyń tapshylyǵy 1 mlrd m³-ke deıin jetýi yqtımal ekeni aıtylady, al bul agrarlyq sektordyń turaqtylyǵyna jáne eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine eleýli qaýip retinde baǵalanady.

Soǵan qaramastan, Qazaqstanda aýyz sýǵa qoljetimdilik kórsetkishi salystyrmaly túrde joǵary. Qala halqynyń 99,3%-y, aýyl turǵyndarynyń 97,5%-y aýyz sýmen qamtylǵan. Degenmen  kórsetkishtiń artynda ınfraqurylym sapasyna qatysty teńgerimsizdik saqtalyp otyr. Atap aıtqanda, ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaý júıesine aýyl halqynyń tek 63%-y ǵana qol jetkizse, káriz júıesimen qamtý deńgeıi el boıynsha 37%-dy quraıdy, al aýyldyq jerlerde bul kórsetkish 2%-dan da tómen. 

Ekologııalyq ahýal da nazar aýdarýdy qajet etedi. El aýmaǵynyń shamamen 75%-y shóleıttený úderisine beıim, al 90 mln gektardan astam jer erozııa qaýpi bar aımaqqa jatady. Sý rejımindegi ózgerister ózen-kól júıeleriniń tabıǵı tepe-teńdigine áser etip, bıoártúrliliktiń birtindep azaıýyna ákelip otyr. Bul úrdister sý resýrstaryn basqarý máselesiniń tek ekonomıkalyq emes, sonymen birge ekologııalyq turaqtylyqpen de tikeleı baılanysty ekenin kórsetedi.

Transshekaralyq sý saıasaty jáne jańa basqarý modeli

Elimiz sý qorynyń edáýir bóligin transshekaralyq ózender arqyly alatyndyqtan, kórshi memleketterdiń sý saıasaty tikeleı ulttyq qaýipsizdikke yqpal etedi. Osy turǵyda Ortalyq Azııada 2028-2029 jyldary sý tapshylyǵy 5-12 km³ deńgeıine jetýi múmkin degen boljam aımaqtyq táýekelderdiń kúsheıip kele jatqanyn kórsetedi.

Bul úrdiske tabıǵı faktorlar da áser etýde. Sońǵy onjyldyqtarda muzdyqtardyń 14-30%-ǵa azaıýy ózen aǵystarynyń turaqsyzdyǵyn kúsheıtse, óńirdegi iri ınfraqurylymdyq jobalar sý balansyna qosymsha qysym túsirip otyr. Nátıjesinde sý resýrstarynyń turaqtylyǵy tabıǵı tsıklmen ǵana emes, adamı faktor men aımaqtyq saıasatpen tyǵyz baılanysta.

 Sarapshy Ásel Áben sý qaýipsizdiginiń óńirlik deńgeıdegi mańyzyn atap ótedi.

– Sý aǵynynyń edáýir bóligi elden tys qalyptasatyndyqtan, Qazaqstannyń sý qaýipsizdigi óńirlik gıdrosaıasatqa táýeldi. Sondyqtan sý dıplomatııasyn kúsheıtý strategııalyq qajettilikke aınalyp otyr, – deıdi ol.

Bul pikirdi Halyqaralyq sý resýrstaryn basqarý ınstıtýtynyń Ózbekstandaǵy ókildiginiń basshysy Barbara ıAnýsh Pavletta da qoldaıdy.

– Másele tek ulttyq deńgeıde sheshilmeıdi. Sý qaýipsizdigi – jahandyq sıpatqa ıe qubylys, sondyqtan sheshim halyqaralyq deńgeıde qabyldanýy tıis, – deıdi Barbara ıAnýsh Pavletta.

Onyń aıtýynsha, óńirlik yntymaqtastyqtyń negizgi platformalarynyń biri bolyp sanalatyn Araldy qutqarý halyqaralyq qorynyń róli saqtalyp otyr. Degenmen sý resýrstaryn bólý men basqarý máselesinde múddeler qaıshylyǵy áli de ózekti, sondyqtan kópjaqty dıalogty kúsheıtý qajet.

Osy syn-qaterler aıasynda baıandamada Qazaqstannyń sý saıasatyn jańa modelge kóshirý kerektigi atap ótiledi. Ol ınstıtýtsıonaldyq reformalarǵa, tsıfrlandyrýǵa, ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa jáne sý únemdeý tehnologııalaryn engizýge negizdelgen. Sonymen qatar Tasqyn, Water Base sııaqty tsıfrlyq júıeler men sý arnalarynyń jańǵyrtylýy negizgi qural retinde qarastyrylǵan.

– Qazaqstan reaktıvti saıasattan proaktıvti basqarý modeline kóshý qajet, – deıdi Ásel Áben.

Jalpy alǵanda, baıandama sý máselesin tar sheńberden shyǵaryp, ony ulttyq qaýipsizdik, ekonomıkalyq turaqtylyq jáne óńirlik geosaıasatpen tyǵyz baılanysty keshendi júıe retinde qarastyrady. Bul rette ınstıtýtsıonaldyq ózgerister de jalǵasýda. Atap aıtqanda, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2023 jyly Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi qurylyp, 2025 jyly jańa Sý kodeksi qabyldandy. Bıyl Qazaqstan Halyqaralyq Araldy qutqarý qory aıasyndaǵy tóraǵalyǵyn aıaqtap otyr, al osy kezeńdegi mańyzdy nátıjelerdiń biri retinde Soltústik Aral teńizindegi sý aıdynynyń ulǵaıýy atalady.

Sonymen birge sarapshylar Ortalyq Azııa elderi úshin sý resýrstaryn basqarýdyń biryńǵaı tásili mańyzdy ekenin aıtady. Olardyń pikirinshe, bolashaqta sý saıasaty stsenarıılik josparlaý, tsıfrlyq monıtorıng jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damý basymdyqtarymen tyǵyz ıntegratsııalanǵan jaǵdaıda ǵana tıimdi nátıje beredi.