Sý-energetıka resýrstarynyń jańa kartasy: Qazaqstannyń sý qory onjyldyqtarǵa jete me
ASTANA. KAZINFORM – Sý resýrstary - energetıkalyq júıe úshin mańyzdy rezerv, biraq onyń áleýeti tolyq paıdalanylmaı keledi. Sarapshylardyń atap ótýinshe, qazirgi sýdy tutyný tájirıbesi negizinen turaqsyz ári tıimsiz kúıinde qalyp otyr. Osy oraıda bul teńgerimsizdikti azaıtý úshin Qazaqstanda iske asyrylyp jatqan qadamdarǵa sholý jasaýdy jón kórdik.
Klımattyń ózgerýi salaǵa áser etip otyr
Qazirgi ýaqytta Qazaqstandaǵy sý resýrstary basseındik ustanym boıynsha basqarylady. El ishinde segiz sý sharýashylyǵy basseıni aıqyndalǵan: Aral-Syrdarııa, Balqash-Alakól, Ertis, Esil, Jaıyq-Kaspıı, Nura-Sarysý, Tobyl-Torǵaı jáne Shý-Talas.
Ózen sýynyń jalpy resýrsy el aýmaǵynda jınalǵan sýdan, sondaı-aq kórshiles elderden aǵyp ótetin transshekaralyq sýlardan turady. Bul kólemniń basym bóligin jerústi sýlary quraıdy, ortasha kópjyldyq kólemi 106 tekshe shaqyrymdyǵa jetedi. Bul kólemniń 55,7 paıyzy Qazaqstan aýmaǵynda paıda bolady, al qalǵan 44,3 paıyzy Qytaıdan, Ózbekstannan, Reseıden jáne Qyrǵyzstannan keletin ózen sýy esebinen shoǵyrlanady, ıaǵnı tikeleı transshekaralyq ózenderge táýeldimiz.
– Jaǵdaı klımattyń ózgerýiniń áserinen kúrdelenip keledi, ol qurǵaqshylyqqa, sý tasqynyna, sý sapasynyń nasharlaýyna jáne taza aýyz sýdyń qoljetimdiliginiń tómendeýine yqpal etip otyr», - dedi Gıdrogeologter qaýymdastyǵynyń prezıdenti Danııar Jumabekov.
Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi qazirgi kórsetkishterdi eskere otyryp, aldaǵy jyldary sýmen qamtamasyz etý turaqtylyǵyna qaýip tónetinin atap ótti. Negizgi táýekelderge jahandyq jylyný, transshekaralyq ózenderdiń joǵary aǵysyndaǵy elderde sýdy paıdalanýdyń artýy, muzdyqtardyń ydyraýy jáne ulttyq ekonomıkada sýdy kóp qajet etýi jatady.
Qazaqstan ekonomıkasyna qajet sýdyń 90 paıyzdan astamy jerústi sý kózderinen alynady. 2024 jyly jalpy sý jınaý kólemi 25,5 km³ boldy. Osynyń 4,3 paıyzy (1,1 km³) kommýnaldyq jáne turmystaǵy qajettilikterge tıesili. Jalpy, bul sektorda jerasty sýlarynyń eń joǵary úlesi, ıaǵnı 51,1 paıyzy qamtylǵan. Ónerkásip baǵytynda sýdyń 22,5 paıyzy (5,7 km³) tutynyldy, bul negizinen jerústi sýlarynyń esebinen jabyldy (94,7%). Aýyl sharýashylyǵy salasy eń iri tutynýshy retinde qala beredi - jalpy jınalǵan sýdyń 60 paıyzyn (14,7 km³) aldy, onyń 77,6 paıyzy turaqty sýarýǵa paıdalanylady.
– Resýrstar boıynsha jaǵdaı óńirlerge qaraı aıtarlyqtaı ózgeredi. Ońtústik-shyǵys jáne shyǵys aımaqtarda (Ertis jáne Balqash-Alakól basseınderi) sýmen eleýli kólemde qamtamasyz etilgen bolsa, al Ortalyq Qazaqstanda (Nura-Sarysý basseıni) sý deńgeıi azyraq. Ońtústik jáne batys óńirler kórshiles elderdiń sý bólý saıasatyna eń táýeldi aýmaq bolyp qala beredi, - delingen mınıstrlik aqparatynda.
Qaı máselege mán berý kerek?
Ulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sý sektoryn damytýdy strategııalyq basymdyq retinde atap ótip, sý-energetıka resýrstarynyń jańartylǵan kartasyn daıyndaýdy tapsyrdy.
– Energetıka júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin taǵy bir mańyzdy rezerv – elimizdiń sý resýrstary. Onyń áleýeti tıisti deńgeıde paıdalanylmaı otyr. Ashyǵyn aıtsaq, osy asa mańyzdy baǵyttaǵy jumystar beı-bereket júrgizilip jatyr. Elimizdiń qolda bar sý qoryna shuǵyl túrde naqty baǵalaý jasaǵan jón. Óıtkeni keńes zamanynan qalǵan málimetter áldeqashan eskirdi, - dedi Memleket basshysy.
Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginiń málimetinshe, jańa Sý kodeksiniń qabyldanýy Qazaqstannyń sý resýrstaryn basqarýdyń ashyq ári júıeli modeline kóshýine múmkindik beredi. Endi sheshimder naqty jáne boljamdy sý balansyna negizdeledi.
Negizgi tetik retinde árbir óńir úshin ázirlengen sý resýrstaryn qorǵaý jáne paıdalaný boıynsha basseındik josparlar, sondaı-aq sý resýrstaryn keshendi basqarýdyń búkil el boıynsha Bas jospary bolady. Sý resýrstary jáne ony paıdalanýdyń áleýeti, sonyń ishinde gıdroenergetıkalyq áleýeti týraly derekter árbir ózen basseıniniń naqty sý balansyna negizdelip jańartylady.
Qazirgi kezde osy qujattardy ázirleý aıasynda kelesi is-sharalar qamtylǵan:
- sý resýrstary qoryn baǵalaý jáne boljaý;
- qoljetimdi sý resýrstary men halyqtyń, ekonomıkanyń jáne ekojúıelerdiń qajettilikteri arasyndaǵy teńgerimdi esepteý;
- klımat jáne transshekaralyq faktorlardy eskere otyryp, turaqty sýmen jabdyqtaý múmkindikterin taldaý.
Bul turǵyda vedomstvo mamandary orta merzimdi perspektıvada memlekettik strategııa agrarlyq sektorda sýdy únemdeýdi júzege asyrýǵa, gıdrotehnıkalyq nysandardy qaıta qurýǵa jáne jerasty sýlaryn paıdalaný áleýetin keńeıtýge baǵyttalatynyn atap ótti. Munyń bári maýsymdyq jáne transshekaralyq tapshylyq táýekelderin azaıtady.
Sonymen qatar, 2026 jyly segiz basseındik jospardy ázirleýdi jáne bekitýdi aıaqtaý, al 2027 jyldyń úshinshi toqsanynda Bas jospardy ázirleýdi aıaqtaý, sodan keıin Úkimet qaýlysyn qabyldaý josparlanǵan.
Qazirgi ýaqytta elde sý sharýashylyǵy júıesin kezeń-kezeńmen jańǵyrtý sharalary júzege asyrylyp jatyr.
– Byltyr 700 shaqyrym sý arnasy qaıta jańǵyrtylsa, bıyl taǵy 986 shaqyrymda kúrdeli jóndeý jumystary júrgiziledi. Tórt sý qoımasy jańartyldy, osy jyly taǵy da tórt nysandy jańartý jáne úsh jańa sý qoımasynyń qurylysy bastalady. Sý resýrstaryn keshendi basqarýdyń bas josparyna negiz bolatyn segiz basseındik jospardy ázirleý aıaqtalady, - dedi Premer-mınıstr Oljas Bektenov Prezıdenttiń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda.
Otandyq sarapshylar sýdy únemdeý tehnologııalaryn agrarlyq sektorǵa engizý kerek ekenine erekshe nazar aýdaryp otyr, sebebi osy baǵytta sý shyǵyny kóp. Osy oraıda 2026 jylǵy vegetatsııalyq kezeńde 1 mlrd tekshe metrge deıin tapshylyq bolýy múmkin ekenin eskersek, únemdeýdiń mańyzdylyǵyna ekpin qoıý kerek.
– Eldegi tapshylyq sýdyń aıtarlyqtaı bóligi kórshi elderden keletindigine baılanysty. Ekinshiden, sý tıimsiz jumsalady, ıaǵnı úshten ekisi aýyl sharýashylyǵyna baǵyttalady. Agrarlyq sektorda sýmen qamtamasyz etý sýarý jelileri arqyly beriledi, al olardyń kópshiligi betonmen qaptalmaǵandyqtan, sý kólemin joǵaltý 50 paıyzǵa deıin jetedi, - dep túsindirdi Ortalyq Azııanyń óńirlik ekologııalyq ortalyǵy Klımattyń ózgerýi baǵdarlamasynyń menedjeri Azamat Qaýazov.
Sý-energetıka resýrstary kartasy jóninde
2026 jyldyń 10 aqpanynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Premer-mınıstr Oljas Bektenov jyl sońyna deıin elimizdiń sý-energetıka resýrstarynyń kartasy ázirlenetinin málim etti.
- Sýdy únemdeý máselesi basym baǵyt bolyp qala beredi. Búginge sýarmaly jerlerdiń úshten birinen astam bóligi sý únemdeý tehnologııalarymen qamtylǵan. Osynyń nátıjesinde ótken jyly 847 mln tekshe metr sýdy únemdeýge qol jetkizdik. Aldaǵy ýaqytta jyl saıyn qosymsha 150 myń gektarǵa jýyq alqapty qamtý josparlanyp otyr. Bul rette kórsetkishterdiń ádeıi burmalanýyna jol bermeý mindeti Sý resýrstary jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteriniń aldynda tur, - dedi Úkimet basshysy.
Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi Kazinform agenttiginiń saýalyna bergen jaýabynda osyǵan deıingi kemshilikterge túsinik berdi.
Osy rette burynǵy esepteýler negizinen keńestik kezeńdegi jıyntyq derekterge negizdelgen jáne qazirgi klımattyń ózgerýin, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılar men óńirlik damý basymdyqtaryn eskermegen. Keńes dáýirindegi sý resýrstaryn paıdalanýdyń josparlary vedomstvolyq sıpatta boldy jáne strategııalyq josparlaý júıesine tıisti deńgeıde úılestirilmegen.
Qazir bul saladaǵy ádister ózgerdi: gıdroenergetıkalyq áleýet jańartylǵan basseındik sý balansyna, naqty jınaqtalatyn sýdyń kólemine jáne júıelengen damý maqsatyna negizdelip baǵalanady. Osy oraıda ǵylymı ári analıtıkalyq uıymdar Bas jospar jáne basseındik josparlar boıynsha jumysqa birtindep tartylyp jatyr. Bul óz kezeginde basqarý jáne ınvestıtsııalyq sheshimder úshin ǵylymı negizdelgen usynystar ázirleýge múmkindik beredi.
Sýmen qamtamasyz etý parametrleri jáne sý resýrstaryna ruqsat etilgen júktemeler osy qujattar negizinde anyqtalady. Sodan keıin energetıka salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organ árbir jobany jeke baǵalaıdy, ıaǵnı sý balansyn, ekologııalyq talaptardy jáne naqty óńirdiń damý basymdyqtaryn basty nazarǵa alady.
Aıta keteıik, jaqynda Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstri Nurjan Nurjigitov sý resýrstaryn qorǵaý men paıdalanýdyń basseındik josparlaryn ázirleý bastalǵanyn málim etti.