Sý dıplomatııasy: Ortalyq Azııanyń turaqtylyǵyn aıqyndaıtyn faktor
ASTANA. KAZINFORM — Sońǵy jyldary Ortalyq Azııadaǵy sý máselesi óńirlik saıasattyń negizgi taqyryptarynyń birine aınaldy. Sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy onjyldyqtarda sý resýrstary ekonomıkalyq damý men ekologııalyq qaýipsizdikke ǵana emes, memleketaralyq qatynastarǵa da tikeleı yqpal etetin mańyzdy faktor bolmaq. Bul týraly Jibek Joly arnasynyń «Taldaý» baǵdarlamasynda sarapshy Nurbek Matjanı aıtty.
XXI ǵasyrda sý adamzat úshin eń mańyzdy strategııalyq resýrstardyń birine aınalyp keledi. Eger ótken ǵasyrda memleketter munaı men gaz úshin básekege tússe, búginde sarapshylar tuşy sý qorlary úshin kúres kúsheıetinin jıi aıtady. Bul másele ásirese Ortalyq Azııa úshin ózekti. Óıtkeni óńirdegi iri ózender birneshe memlekettiń aýmaǵy arqyly aǵyp ótedi jáne olardyń múddeleri árdaıym sáıkes kele bermeıdi.
Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, qazirdiń ózinde Ortalyq Azııa halqynyń edáýir bóligi sý tapshylyǵyn sezinip otyr. Al 2050 jylǵa qaraı sý jetispeýshiligine tap bolatyn turǵyndar sany aıtarlyqtaı artýy múmkin. Buǵan halyq sanynyń ósýi, klımattyń ózgerýi, muzdyqtardyń erýi jáne sý resýrstarynyń tıimsiz paıdalanylýy áser etip otyr.
— Sý máselesi búginde ekologııalyq nemese sharýashylyq máselesi ǵana emes. Ol birtindep ulttyq qaýipsizdik pen óńirlik turaqtylyqqa yqpal etetin mańyzdy faktorǵa aınalyp keledi, — deıdi sarapshy.
Nurbek Matjanıdiń aıtýynsha, qazirgi jaǵdaıdyń qalyptasýyna tarıhı faktorlar da áser etti. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin óńirdegi sý resýrstaryn basqarýdyń biryńǵaı júıesi toqtady. Buryn Qyrǵyzstan men Tájikstan sý qoryn jınaqtap otyrsa, Qazaqstan, Ózbekstan jáne Túrikmenstan ony aýyl sharýashylyǵy qajetine paıdalandy. Táýelsizdik alǵannan keıin ár memleket aldymen óz ulttyq múddesin basshylyqqa ala bastady.
Osynyń nátıjesinde «sý men energııa almasýy» máselesi paıda boldy.
— Qyrǵyzstan men Tájikstan gıdroenergetıkany damytý úshin qys mezgilinde sý qoryn jınap, elektr energııasyn óndirýge múddeli. Al Qazaqstan, Ózbekstan jáne Túrikmenstanǵa jazǵy sýarý maýsymynda mol sý qajet. Bul qaıshylyq áli kúnge deıin óńirlik saıasattaǵy negizgi máselelerdiń biri bolyp otyr, — deıdi Nurbek Matjanı.
Halyqaralyq uıymdar da bul máselege alańdaýshylyq bildirip keledi. Halyqaralyq daǵdarys tobynyń sarapshylary sý resýrstaryn tıimdi basqarý tetikteri qalyptaspasa, bolashaqta memleketter arasyndaǵy kelispeýshilikter kúsheıýi múmkin ekenin birneshe ret aıtqan. Soǵan qaramastan sońǵy jyldary óńir elderi bul máselege burynǵydan áldeqaıda pragmatıkalyq kózqaraspen qaraı bastady.
Bul rette Qazaqstannyń orny erekshe. Óıtkeni elimizdegi jerústi sý resýrstarynyń edáýir bóligi kórshi memleketterden keledi.
— Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Qazaqstandaǵy jerústi sý qorynyń 40 paıyzdan astamy transshekaralyq ózender arqyly qalyptasady. Sondyqtan sý dıplomatııasy elimiz úshin ekologııalyq másele ǵana emes, ulttyq qaýipsizdiktiń mańyzdy baǵyty sanalady, — deıdi sarapshy.
Qazaqstan úshin Ertis, Іle, Syrdarııa, Jaıyq, Shý jáne Talas ózenderiniń mańyzy zor. Sondyqtan osy ózenderdiń árqaısysy boıynsha kórshi memlekettermen turaqty kelissóz júrgizý qajet. Ásirese Qytaımen Іle jáne Ertis ózenderi boıynsha yntymaqtastyqtyń máni erekshe. Sebebi bul ózenderdegi sý kóleminiń ózgerýi Balqash kóliniń ekojúıesine jáne elimizdiń shyǵys óńirlerin sýmen qamtamasyz etýge tikeleı áser etedi.
Sonymen qatar Ortalyq Azııada sý dıplomatııasynyń nátıjeli úlgileri de bar. Sonyń biri — Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy Shý men Talas ózenderi boıynsha qalyptasqan áriptestik.
— Eki memleket gıdrotehnıkalyq nysandardy birlesip paıdalaný jáne sý resýrstaryn ádil bólý boıynsha tıimdi tetik qalyptastyrdy. Kóptegen halyqaralyq sarapshylar bul tájirıbeni óńir úshin úlgi retinde baǵalaıdy, — deıdi Nurbek Matjanı.
Qazaqstan men Ózbekstan arasyndaǵy yntymaqtastyq ta jańa deńgeıge kóterilip keledi. Sońǵy jyldary eki el transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý máselesinde ózara is-qımyldy kúsheıtip, jańa úılestirý tetikterin engizdi.
Sarapshynyń pikirinshe, bul sý salasyndaǵy básekeden seriktestikke kóshýdiń belgisi.
Óńir úshin Aral teńiziniń taǵdyry da erekshe mańyzdy. Bir kezderi álemdegi eń iri sý aıdyndarynyń biri bolǵan Aral keıin jahandyq ekologııalyq apattyń sımvolyna aınaldy. Alaıda Qazaqstan men halyqaralyq seriktesterdiń birlesken kúsh-jigeriniń arqasynda Soltústik Araldy qalpyna keltirý baǵytynda naqty nátıjelerge qol jetkizildi.
— Bul sý dıplomatııasynyń naqty nátıjesiniń biri. Memleketter ózara túsinistik pen ortaq jaýapkershilik tanytsa, kúrdeli máselelerdi de sheshýge bolady, — deıdi sarapshy.
Aldaǵy jyldardaǵy eń úlken syn-qater klımattyń ózgerýimen baılanysty bolmaq. Ǵalymdardyń málimetinshe, Tıan-Shan men Pamır taýlaryndaǵy muzdyqtardyń azaıýy óńirdiń negizgi sý qoryna áser etýi múmkin.
— Sondyqtan búginde sý dıplomatııasy Ortalyq Azııa elderiniń syrtqy saıasatyndaǵy negizgi baǵyttardyń birine aınalyp otyr. Elderdiń ortaq mámilege kele alýy óńirdiń ekonomıkalyq damýy men qaýipsizdigi úshin sheshýshi mánge ıe, — deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, sý tapshylyǵy kúsheıip kele jatqan qazirgi kezeńde óńir elderiniń aldynda mańyzdy tańdaý tur.
— Tabıǵı resýrstar memleketterdi bir-birine qarsy qoıýy da, kerisinshe jaqyndastyrýy da múmkin. Sý — tirshilik kózi ǵana emes, memleketter arasyndaǵy senim men yntymaqtastyqtyń negizi. Sondyqtan Ortalyq Azııanyń bolashaǵy elderdiń sý dıplomatııasyn qanshalyqty tıimdi júrgize alatynyna baılanysty, — deıdi Nurbek Matjanı.
Aıta keteıik, Qazaqstan BUU aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý bastamasyn usynyp otyr.
