Stalkıng týraly zań qalaı jumys istep jatyr
ASTANA. KAZINFORM – «Seniń ár qadamyńdy qadaǵalaımyn…». Mundaı habarlama alǵashynda jaı ázil kóringenimen, shyn máninde adamnyń ómirin qara túnekke aınaldyra alady. Stalkıng – sezim emes, júıeli qýdalaý, ańdý jáne psıhologııalyq qysymnyń qylmystyq kórinisi. Kazinform tilshisi qaýipti qubylystyń sebep-saldaryn sarapshylarmen birge taldady.
Stalkıngtiń hronologııasy
Termın aǵylshyn tilinen shyqqan (stalking – «qýdalaý, ańdý») jáne bastapqyda ańshylyqta jemtikti ańdý tásili retinde qoldanylǵan. Biraq 1989 jyly aktrısa Rebekka Shefferdi Robert Bardo uzaq ýaqyt boıy qýdalap, aqyry óltirgennen keıin uǵym BAQ-ta keńinen tarady. Sol sátten bastap AQSh-tyń Kalıfornııa shtaty júıeli qýdalaý áreketterin zań júzinde qarastyra bastady.
Álemdik tájirıbe stalkıngtiń qaýpin dáleldegen oqıǵalarǵa toly. Mysaly, 1996 jyly ıslandııalyq ánshi Borkke essiz áýestengen jankúıeri Rıkardo Lopes qaýipti hat jiberip, keıin ózine qol jumsady. 1981 jyly Djodı Fosterdi unatqan Djon Hınklı AQSh prezıdenti Ronald Reıganǵa qastandyq jasap, aktrısanyń nazaryn aýdarmaq boldy. Al 2018 jyly Teılor Svıfttiń Rodjer Alvarado esimdi jankúıeri ánshiniń úıine zańsyz kirip, tósegine jatyp alǵan. Bul oqıǵalar stalkıngtiń tek psıhologııalyq emes, naqty fızıkalyq qaýip tóndirýi múmkin ekenin kórsetti.
Qazir stalkıng álemniń kóptegen elinde jeke qylmys retinde qarastyrylady. AQSh-ta, Ulybrıtanııada, Germanııa men Avstralııada zań stalkıngke tyıym salyp, aıyppuldan bastap 10 jylǵa deıingi bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn qarastyrady.
Úreıden quqyqqa: stalkıngke qarsy qadam
Qazaqstandaǵy ahýalǵa oıyssaq. Elimizde uzaq ýaqyt boıy stalkıng úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan joq. Zańger Halıda Ájiǵulovanyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaılar Qylmystyq kodekstiń «Qorqytý» baby aıasynda ǵana baǵalanatyn. Alaıda is júzinde qorqytýdyń shynaıy qaýip ekenin dáleldeý mindeti jábirlenýshiniń ózine júkteldi, ıaǵnı kúdiktiniń sóz júzindegi qoqan-loqysy naqty áreketke ulasqanyn kórsetý talap etiletin.
Sarapshy halyqaralyq tájirıbede mundaı sózderdiń ózi quqyq buzýshylyq retinde qarastyrylatynyn aıtady. Onyń pikirinshe, eshkim ózge adamdy úreıde ustaýǵa quqyly emes.
– Jábirlenýshi kún saıyn bul bos sóz be, álde naqty qaýip pe dep oılap júrmeýi tıis, – deıdi zańger.
Olqylyq túrli adamnyń taǵdyryna áser etti. Sonyń biri – eks-senator, jýrnalıst Dana Nurjigit jarııa etken jaǵdaı. Onyń aıtýynsha, 2019-2022 jyldary nekede bolyp, ajyrasqannan keıin de burynǵy kúıeýiniń qýdalaýy toqtamaǵan.
– Meni ańdýdy shyǵardy. Kún demeı, tún demeı qońyraý shalatyn. Basseınde júzip júrip basymdy kótersem, aldymda turady. Jumystan shyqsam, kóligimniń janynda kútip turdy, dárigerge jazylsam, sol jerde júredi. Densaýlyǵym nasharlap, protsedýrada jatqanymda da kirip keldi. Kóshede ketip bara jatsam, «kimmen sóılesip bara jatsyń?» dep qońyraý shalatyn. Shyny kerek, únemi bireý ańdyp turǵandaı kúı keshtim. 2022 jyldyń ekinshi jartysy men 2023 jyldy osylaı ótkizdim. 2024 jylǵy 13 maýsymda sot úkimi kúshine endi, – deıdi jýrnalıst.
Bul jaǵdaı onyń densaýlyǵyna ǵana emes, kásibı qyzmetine de áser etken. Keıin sot protsesterinen soń eks-kúıeýi ıntım foto-vıdeolar túsirgeni úshin Qylmystyq kodekstiń 147-baby boıynsha úsh jylǵa sottaldy. Osy oqıǵadan keıin Dana Nurjigit stalkıngke qatysty arnaıy zań normasyn engizýdi talap etti.
Qoǵamdaǵy rezonansty isterden keıin ótken jyly Qylmystyq kodekske 115-1-bap – «Stalkıng» engizildi. Endi júıeli qýdalaý áreketteri úshin 200 aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppul, 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumys nemese 50 táýlikke deıin qamaý jazasy qarastyrylǵan.
Halıda Ájiǵulova qýdalaý tek fızıkalyq ańdýmen shektelmeıtinin aıtady. Onyń sózinshe, onlaın-keńistiktegi qysym da stalkıng uǵymyna kiredi.
– Stalkıng – tek shynaıy ómirdegi ańdý emes. Buǵan onlaın-qýdalaý da kiredi: turaqty qorlaý, qorqytý, mazasyzdyq pen jaısyzdyq týdyratyn habarlamalar, – deıdi ol.
Sondaı-aq adamnyń júrip-turýyn baqylaýǵa talpyný, elektrondyq poshtasyn buzý nemese áleýmettik jelidegi akkaýnttaryna zańsyz kirý de júıeli qýdalaý retinde saralanady.
Sarapshynyń aıtýynsha, negizgi ózgeristiń biri – polıtsııanyń mundaı aryzdarǵa mindetti túrde áreket etýi.
– Endi stalkıng úshin jeke jaýapkershilik belgilengendikten, quqyq qorǵaý organdary aryzdy qaraýsyz qaldyra almaıdy. Eger ótinish qabyldanbasa nemese tıisti shara qoldanylmasa, azamattar prokýratýraǵa nemese Іshki ister mınıstrligine júginýge quqyly. Mınıstrlik quramyndaǵy áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi arnaıy bólimshe mundaı isterdi baqylaýǵa alýǵa mindetti, – deıdi zańger.
Nuraı isi, Qyzylordadaǵy qýdalaý jáne Ulytaýdaǵy kıberstalkıng
Zań kúshine engennen keıin quqyq qorǵaý organdary jańa bap boıynsha jumysty júıeleýge kiristi. Іshki ister mınıstrliginiń deregine sáıkes, 2025 jyldyń shilde aıynan beri stalkıng boıynsha shamamen segiz qylmystyq is qozǵalǵan.
Jańa bap aıasynda qaralǵan isterdiń ishinde Shymkentte bolǵan qaıǵyly jaǵdaı qoǵam nazaryn erekshe aýdartty. 21 jastaǵy Nuraı Serikbaıdyń ólimine qatysty tergeý barysynda kúdiktiniń áreketi bir rettik shabýyl emes, birneshe aıǵa sozylǵan júıeli qýdalaý bolǵany anyqtaldy. Týystarynyń aıtýynsha, marqumǵa aldyn ala stalkıng jasalyp, tipti alyp qashý oqıǵasy da bolǵan. Otbasy polıtsııadan birneshe ret kómek suraǵanymen, aryz qabyldanbaǵan. Oqıǵadan keıin Prezıdent tapsyrmasymen polıtsııa áreketine tekseris júrgizilip, Shymkent qalasy polıtsııasynyń bastyǵy qyzmetinen bosatyldy. Nekege májbúrleý deregin tirkemegen qyzmetkerlerge qatysty qylmystyq is qozǵaldy.
Nuraı oqıǵasynan keıin qyzylordalyq qyz áleýmettik jelide ózi basynan ótkergen qýdalaý týraly jarııalady. Nátıjesinde №2 Qyzylorda qalalyq soty er adamdy stalkıng jasaǵany úshin kináli dep tanyp, 25 táýlikke qamaýǵa aldy. Sonymen qatar 500 myń teńge kóleminde moraldyq zııan óndirildi. Sot materıaldaryna sáıkes, sottalýshy jábirlenýshimen áleýmettik jeli, uıaly baılanys jáne WhatsApp arqyly turaqty túrde habarlasyp, onyń turǵylyqty jeri men jumys ornyna baryp, júıeli qysym kórsetken. Jábirlenýshi sotta únemi qorqynysh jaǵdaıynda ómir súrgenin jáne mekenjaıyn ózgertýge májbúr bolǵanyn aıtty.
Al Ulytaý oblysyndaǵy kıberstalkıng oqıǵasy stalkıngtiń jańa, kúrdeli formasyn kórsetti. Bes jyl boıy bir otbasy anonımdi akkaýnttar arqyly júıeli tsıfrlyq shabýylǵa ushyraǵan. Qaskúnem jasandy ıntellekt kómegimen ıntımdik sıpattaǵy jalǵan foto jáne beınematerıaldar jasap, olardy týystaryna jáne tanystaryna jiberip otyrǵan. 2023 jyly jábirlenýshiniń turmysqa shyǵatynyn bilgen soń, bolashaq kúıeý jigittiń otbasyna ar-namysyna tıetin jalǵan beınematerıal joldap, saldarynan qudalyq buzylǵan.
Jábirlenýshi tsıfrlyq keńistikten tolyqtaı ketýge tyrysqanymen, shabýyl onyń jaqyn týysyna aýysqan. Internette jalǵan anketalar men materıaldar taralyp, bul otbasynyń, sonyń ishinde kámeletke tolmaǵan balalardyń qaýipsizdigine áser etken. Nátıjesinde quqyq qorǵaý organdary shabýyldaýshynyń jeke basyn anyqtap, áreketin toqtatty.
QR Ádilet mınıstrligi Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýty Zańnama tıimdiligin taldaý bóliminiń basshysy Tımýr Avenov tsıfrlyq keńistiktegi qorǵanystyń mańyzyn erekshe atap ótedi.
– Bul máseleniń Konstıtýtsııanyń jańa jobasynda bekitilýi tsıfrlyq tehnologııalardyń qoǵam ómirinde aıryqsha mańyzǵa ıe bolǵanyn kórsetedi. Jeke derekterdiń qorǵalýy men tsıfrlyq qyzmetterdiń qaýipsizdigi – zamanaýı quqyqtyq júıeniń basty talaptarynyń biri. Sondyqtan mundaı normalardyń Ata zańda aıqyndalýy azamattardyń quqyqtaryn jańa dáýir talaptaryna saı qorǵaýdy kúsheıtedi, – deıdi maman.
Psıholog ne deıdi?
Endigi kezekte stalkıngtiń psıhologııalyq áserine toqtalsaq. Mamandardyń aıtýynsha, qoǵamda keıde shamadan tys kóńil bólý, qaıta-qaıta habarlasý nemese alǵan betinen qaıtpaý romantıkalyq minez-qulyq retinde qabyldanyp jatady. Alaıda stalkıng – sezim bildirý emes, júıeli túrde jeke shekarany buzý.
Psıholog Ǵazıza Ádilbaı kıberbýllıng pen stalkıngtiń arajigin de ajyratty.
– Kıberbýllıng ádette kópshiliktiń kózinshe qorlaý, mazaq etý, masqaralaý arqyly júzege asady. Al stalkıng kóbine naqty bir adamǵa baǵyttalady jáne maqsaty – qorqytý, baqylaý nemese tolyq bılep-tósteý, – dep túsindiredi maman.
Stalkıngke ushyraǵan adamnyń psıhologııalyq jaǵdaıy birtindep ózgeredi. Eń aldymen turaqty mazasyzdyq paıda bolady. Uıqysy buzylyp, zeıini tómendeıdi, jalǵyz qalýdan qorqady, únemi saq júredi. Ýaqyt óte kele áleýmettik oqshaýlaný baıqalady. Keıbir jaǵdaılarda posttravmalyq stress buzylysy damyp, qorqynyshtar mazalaı bastaıdy.
Psıhologtiń pikirinshe, stalkıngke beıim adamdardyń da belgili bir erekshelikteri bolady. Kóbine olar ótken qarym-qatynasqa baılanyp qalǵan, sezimin saý jolmen jetkize almaıtyn jandar.
– Stalker – óz emotsııasyn basqara almaıtyn, qorqynyshpen, jalǵyzdyqpen, ózin-ózi tómen baǵalaýmen kúresip júrgen adam. Onyń ózindik erekshelikteri bolady. Eń qaýipti stalkerler – buryn ajyrasqan, romantıkalyq qarym-qatynasta bolǵan adamdar. Derekkózderde shamamen stalkerlerdiń 80 paıyzy er adamdar dep aıtylady. Ókinishke qaraı ázirge naqty statıstıka joq, – deıdi maman.
Psıholog jábirlenýshilerge naqty áreket algorıtmin usyndy.
– Stalkermen dıalogke túspeý kerek. Onyń nómirin buǵattaý, qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtý mańyzdy. Mindetti túrde polıtsııaǵa júginý, zańgerlermen jáne daǵdarys ortalyqtarymen baılanysý qajet. Eń bastysy – stalkerdi «túzetemin» dep jalǵyz qalmaý. Mundaı áreket kesirin tıgizýi múmkin, – deıdi spıker.
P.S. Elimizde stalkınge qarsy zań qoldanysta, quqyqtyq tetikter iske qosyldy. Endi qoǵamnyń mindeti – stalkıngti romantıkalamaý bolsa, jábirlenýshiniń mindeti – únsiz qalmaý. Sebebi sarapshylar qaýipsizdik jeke shekaradan bastalatynyn eskertedi.