Sportshy tek jeńiske emes, sporttan keıingi ómirge de daıyn bolýy kerek — psıholog
ASTANA. KAZINFORM - Úlken jarystar – medal úshin básekemen qatar, sportshyǵa túsetin zor psıhologııalyq salmaq. Jankúıerlerdiń qysymy, el úmiti, jeńilisten qorqý jáne tóreshi sheshimderi tipti fızıkalyq turǵydan jaqsy daıyndalǵan sportshynyń óz múmkindigin tolyq kórsetýine kedergi keltirýi múmkin.
Sportshylardyń jarys aldynda ne sebepti «kúıip ketetini», áleýmettik jelidegi pikirlerdi oqyǵan durys pa jáne sporttyq mansap aıaqtalǵannan keıin de psıhologııalyq jumysty nege jalǵastyrý qajet ekeni týraly ulttyq quramalardyń psıholog-keńesshisi Álııa Bıǵazına Kazinform tilshisine aıtyp berdi.
– Álııa, ózińiz jáne sportshylarmen júrgizip júrgen jumysyńyz týraly aıtyp ótseńiz.
– Men Astana qalasynda tájirıbelik psıholog bolyp jumys isteımin. Kognıtıvti-minez-qulyqtyq baǵytty ustanamyn. Sportshylarmen ekinshi jyl jumys istep kelemin. Buǵan deıin qysqy sport túrleriniń ókilderimen – konkımen júgirý, mánerlep syrǵanaý, frıstaıl-akrobatıka sportshylarymen jumys istedim. Olımpıadadan keıin sportshylardy Azııa oıyndaryna daıyndaýǵa basymdyq berdik.
– Sport psıhologııasy degenimiz ne? Onyń jalpy psıhologııadan aıyrmashylyǵy qandaı?
– Sport psıhologııasy – sportshylardyń minez-qulqyn, emotsıonaldyq jaǵdaıyn jáne psıhologııalyq daıyndyǵyn zertteıtin psıhologııa salasy. Joǵary jetistikter sporty óte joǵary deńgeıdegi kúızelispen baılanysty. Sondyqtan osyndaı jaǵdaıda sportshynyń psıhologııalyq turǵydan basynan ne ótip jatqanyn túsiný mańyzdy.
Bul – tolyqqandy ǵylymı baǵyt. Qazaqstanda da sport psıhologııasy birtindep qarqyndy damı bastady.
– Sportshylar sizge kóbine qandaı psıhologııalyq máselelermen júginedi?
– Negizgi máselelerdiń biri – orasan zor qysym. Sportshylar memleketke, halyqqa, quramaǵa qaryzdarmyz, mindetti túrde júlde ákelýimiz kerek dep oılaıdy.
Bir jaǵynan, jaýapkershilik sezimi adamdy yntalandyrýy múmkin. Ekinshi jaǵynan, shamadan tys qysym naqty mindetke nazar aýdarýǵa jáne sportshynyń óziniń shynaıy múmkindigin kórsetýine kedergi keltiredi.
Keıde jattyǵý kezinde sportshynyń tolyq daıyn ekenin kóremiz. Biraq jarys kezinde mazasyzdyqtyń joǵary bolýyna baılanysty óz áleýetin júzege asyra almaı qalady. Sport psıhologynyń mindeti – sportshyǵa alańdatatyn jáne qysym jasaıtyn oılardan alshaqtap, jarys kezinde tikeleı sporttyq mindetke shoǵyrlanýǵa kómektesý.
– Siz túrli sport ókilderimen jumys isteısiz. Ár sport túrindegi psıhologııalyq máselelerdiń aıyrmashylyǵy bar ma? Qaı sportta qysym kóbirek seziledi?
– Árıne, ár sport túriniń ózindik ereksheligi bar. Biraq barlyq jerde sportshy nátıjege baǵyttalady. Sondyqtan negizgi máseleler uqsas: joǵary stress, alańdaýshylyq jáne qysym.
Nátıjesi tóreshilerdiń baǵasyna baılanysty sport túrlerinde belgisizdik faktory qosylady. Mysaly, mánerlep syrǵanaý, kórkem gımnastıka, boks sııaqty sporttarda tóreshi faktory bar. Sportshy tóreshiniń sheshimin basqara almaıdy, bul qosymsha stress týdyrady.
Al nátıje metr nemese sekýndpen ólshenetin sport túrlerinde krıterııler anaǵurlym naqty. Munda belgili bir nátıje bar: jeńis nemese jeńilis.
– Sportshylarmen jumys istegennen keıin jattyqtyrýshylar men federatsııalarǵa da usynys beresiz be? Máselen, jarysqa psıhologııalyq turǵydan durys daıyndalý jóninde.
– Árıne. Jumys eń aldymen sport úshin mańyzdy psıhologııalyq daǵdylardy jan-jaqty dıagnostıkalaýdan bastalady. Dıagnostıka nátıjesine qaraı jattyqtyrýshylarǵa usynystar ázirlenedi: qandaı qasıetterdi damytý qajet, qaı daǵdylar sportshyda joǵary deńgeıde qalyptasqan jáne daıyndyq pen jarys kezinde sol qabiletterge qalaı súıenýge bolady.
Sportshylarmen birge jarysqa daıyndyq hattamasyn ázirleımiz. Mundaǵy mańyzdy mindetterdiń biri – sportshynyń jarys bastalmaı turyp «kúıip ketýine» jol bermeý.
Keıde sportshy tym erte jumylýǵa jáne alańdaýǵa kirisedi. Mysaly, jarys eki-úsh kúnge sozylady delik, al sportshy úshinshi kúni ǵana óner kórsetedi. Ol alǵashqy eki kúnde quramadaǵy áriptesteriniń ónerin baqylap, olarǵa jankúıer bolyp, bolyp jatqan jaǵdaıdy emotsıonaldy túrde birge ótkeredi.
Bul kezde aǵza jaýyngerlik daıyndyq jaǵdaıyna kóshedi: tamyr soǵysy jıileıdi, júrek soǵýy kúsheıedi, bulshyqetter shıryǵady. Osynyń bári energııa men kúshti talap etedi jáne qalpyna kelý protsesine keri áser etedi.
Nátıjesinde sportshy óz startyna jetkende emotsıonaldyq ári fızıkalyq turǵydan sharshaýy múmkin. Sondyqtan biz sportshylarǵa tym erte jumylmaýdy úıretemiz. Ol úshin deneni bosańsytý jáne kognıtıvti tehnıkalardy qoldanamyz.
Degenmen barlyǵyna ortaq ámbebap ádis joq. Ár adamǵa jeke tásil qajet. Psıholog sportshymen aldyn ala jumys istep, onyń erekshelikterin anyqtap, birge jeke hattama ázirleýi kerek: jarysqa úsh kún qalǵanda ne isteý kerek, bir kún qalǵanda qandaı áreket jasaý qajet, jarys qarsańyndaǵy keshti qalaı ótkizý kerek jáne start kúni nege kóńil bólý kerek.
Eger psıhologqa jarysqa bir apta qalǵanda «Jaqynda start bar, birdeńe istep berińiz» deseńiz, bul tásil jumys istemeıdi.
– Qazir sportshylar áleýmettik jelilerde óte belsendi. Onda qoldaýmen qatar syn men heıtke de tap bolady. Jarys aldynda áleýmettik jelini paıdalanýdy shekteý kerek pe?
– Biz sportshyǵa áleýmettik jelini paıdalanýǵa tyıym sala almaımyz. Onyń ústine qazirgi ýaqytta jeke brendtiń mańyzy zor.
Degenmen jarys aldynda tsıfrlyq detoks jasaýdy usynar edim. Al sportshy jeńilip qalsa, birden áleýmettik jelige kirip, barlyq jaǵymsyz pikirdi oqýdyń qajeti joq.
Munyń bári adamnyń boıyna jınala beredi. Árıne, adamnyń psıhıkasy kóp nársege tótep bere alady. Biraq onsyz da emotsıonaldyq turǵydan osal jaǵdaıda turǵan kezde nege jaǵymsyz pikirlerdiń tutas legin boıymyzǵa jınaýymyz kerek?
– Qazaqstanda sportshylardyń mansabyn aıaqtaǵannan keıingi máseleleri de ara-tura talqylanady. Keıbiri túrli táýeldilikterge, sonyń ishinde alkogolge táýeldilikke tap bolady. Sporttan ketkender úshin arnaıy psıhologııalyq baǵdarlama qajet pe?
– Menińshe, mansaptyń aıaqtalýyn kútýdiń qajeti joq. Sport psıhologııasyn sport mektepteri deńgeıinen bastap engizip, keıin ulttyq quramalarda da bul jumysty jalǵastyrý kerek.
Sportshy mansabyn qashan jáne qalaı aıaqtaıtyny týraly aldyn ala oılanýy, bul kezeńge birtindep daıyndalýy jáne qarjylyq saýattylyǵyn damytýy kerek.
Alkogolge júginý kóbine problemadan qashýdyń bir túri bolýy múmkin. Adamǵa belgili bir qıyndyqtarmen betpe-bet kelý aýyr bolǵan kezde, ol odan qashýǵa tyrysady.
Sportshy mansabyn aıaqtaǵannan keıin oǵan úlken vakýým paıda bolǵanyn elestetip kórińiz. Eger ol oǵan múldem daıyndalmasa, qarjylyq turǵydan qamdanbasa, qajetti bilim almasa jáne ári qaraı nemen aınalysatynyn josparlamasa, bul kezeńdi ótkerý óte qıyn bolýy múmkin.
Álemde Olımpıada chempıondarynyń sporttyq mansabyn aıaqtaýdy erekshe aýyr qabyldaıtyn jaǵdaılary da kezdesedi. Bul máseleni, mysaly, Maıkl Felps sportshylardyń psıhıkalyq densaýlyǵyna arnalǵan «The Weight of Gold» derekti fılminde kótergen.
Olımpıadadan keıingi orasan zor emotsıonaldyq serpilisten soń jáne uzaq jyldar boıy bir ǵana maqsatqa umtylǵannan keıin adamnyń qalypty ómirge oralyp, ári qaraı ne isteıtinin túsinýi qıyn bolýy múmkin.
Sondyqtan psıhologtyń jumysy tek mańyzdy jarystarǵa daıyndyqpen shektelmeýi kerek. Bul Olımpıadadan keıingi kezeńdi jáne sporttyq mansapty úılesimdi aıaqtaýdy da qamtıtyn úzdiksiz protsess bolýy qajet.
– Demek, psıhologııalyq súıemeldeý sportshy daıyndyǵynyń turaqty bóligi bolýy kerek pe?
– Iá. Sport psıhologııasy sport júıesiniń ajyramas bóligi bolýy tıis.
Sport mektepterinde psıhologtardyń jumys istep jatqany – óte jaqsy kórsetkish. Alaıda ulttyq quramalar deńgeıindegi jaǵdaı ártúrli: keıbirinde psıholog bar, keıbirinde joq. Ár quramada osyndaı maman bolsa, jaqsy bolar edi.
Sonymen qatar bilikti psıholog klınıkalyq buzylystardyń belgilerin – depressııa, mazasyzdyq jáne panıkalyq buzylystar, táýeldilikter, sonyń ishinde oıynǵa táýeldilik belgilerin ajyrata bilýi kerek.
Eger psıholog sportshymen turaqty jumys istese, mundaı belgilerdi der kezinde baıqap, qajet bolǵan jaǵdaıda adamdy tıisti mamanǵa jibere alady.
– Al jattyqtyrýshylarmen psıhologııalyq jumys júrgizile me? Óıtkeni psıhologııalyq ahýalǵa jattyqtyrýshynyń sportshyǵa degen qarym-qatynasy da tikeleı áser etedi. Keıde sportshylarǵa dóreki qarym-qatynas jasaý nemese tipti fızıkalyq kúsh kórsetý jaǵdaılary talqylanyp jatady.
– Men jumys istegen ulttyq quramalarda mundaı jaǵdaılarǵa tap bolǵan joqpyn. Biraq júıe ári qaraı da damı beredi dep úmittenemin.
Sport mektepterinde psıhologtardyń jumys isteýi – úlken jetistik. Balalyq shaqtan bastap durys túsinik qalyptastyrý mańyzdy. Bala jattyqtyrýshynyń qarym-qatynasy qandaı bolýy kerek ekenin, neniń durys, neniń durys emes ekenin túsinýi tıis.
Sportshylarǵa óz shekarasyn qorǵaýdy úıretý qajet. Sonda ulttyq qurama deńgeıine ótken kezde olardyń ózine qandaı qarym-qatynasty qabyldaýǵa bolatyny týraly túsinigi qalyptasady.
Men eresek, joǵary deńgeıde óner kórsetetin top sportshylarymen jumys isteımin. Bular – minezi myqty, ózin-ózi jaqsy túsinetin jáne ózin qurmetteý deńgeıi joǵary adamdar. Sondyqtan jeke tájirıbemde mundaı máselelerge ázirge tap bolǵan joqpyn.
– Qazaqstanda sport psıhologııasy qanshalyqty damyǵan? Mamandar jetkilikti me, olardy ýnıversıtetter daıarlaı ma?
– Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy tolyq baǵalaı almaımyn jáne elimizdegi ár sport psıhologty jeke tanymaımyn. Biraq Reseı, Qytaı, AQSh nemese Eýropa elderimen salystyrǵanda, bizde bul sala áldeqaıda az damyǵan. ıAǵnı sport psıhologııasy endi ǵana qalyptasyp kele jatqan baǵyt dep aıtýǵa bolady.
Eń aldymen ǵylymı baza qalyptastyrý qajet. Sport psıhologııasy – ǵylymı sala. Sportshylarmen jumys kezinde qoldanylatyn barlyq hattamalar men ádister ǵylymı dálelderge negizdelip, tıisti zertteý toptarynda synaqtan ótýi kerek.
Biryńǵaı mektep pen standarttar bolmasa, bir quramada psıholog bir ádispen, ekinshisinde múldem basqa ádispen jumys isteıtin jaǵdaı qalyptasýy múmkin.
Qazirgi tańda ulttyq deńgeıde sport psıhologtarynyń arasynda júıeli ózara baılanys bar dep aıta almaımyn.
Sonymen birge alǵashqy qadamdar jasalyp jatyr. Astanada sport psıhologtary qaýymdastyǵy jumys isteıdi, Almatyda Týrızm jáne sport akademııasy bazasynda jumystar júrgiziledi. Konferentsııalar men kezdesýler uıymdastyrylady.
Biraq bul jetkiliksiz. Ǵylymı jarııalanymdar men zertteýler sany artyp, qazaqstandyq mamandar halyqaralyq ǵylymı ortada kóbirek kórinýi kerek. Psıhologtar tek tájirıbeshi emes, zertteýshi de bolýy qajet.
Astanada Qazaq ulttyq sport ýnıversıtetiniń ashylýy da bul baǵyt úshin úlken múmkindik beredi. Onyń bazasynda zertteý júrgizýge bolady, qajetti ınfraqurylym bar. Eń bastysy – osy baǵytty odan ári damytý.
– Sport psıhologııasy qaı elderde jaqsy damyǵan? Sheteldik tájirıbeni meńgerýdiń qajeti bar ma?
– Árıne. Sport psıhologııasynyń moıyndalǵan mektepteriniń biri – Ulybrıtanııada. Bul baǵyt onda jaqsy damyǵan.
Sondaı-aq Reseı, Germanııa, Ispanııa, AQSh jáne Qytaıda myqty mektepter bar. Qytaıda ǵylym óte joǵary qarqynmen damyp keledi.
Scopus derekterine sáıkes, Qytaı álemdegi ǵylymı jarııalanymdardyń shamamen 27 paıyzyna ıe jáne bul úles ósip keledi. Sondyqtan bizge Qytaıdyń tájirıbesinen úırenerimiz kóp.
Sport psıhologııasyn júıeli túrde damytý, ǵylymı baza qalyptastyrý jáne mamandardyń ózara tájirıbe almasýyn kúsheıtý – qazaqstandyq sport úshin mańyzdy baǵyttardyń biri.
- Suhbat bergenińizgp kóp rahmet.
