Sóz energııasy: Qazaq saltynda qandaı jaǵdaıda teris bata berilgen

Elordada qazaq halqynyń bata berý dástúriniń tarıhy men búgingi jalǵasy talqylanǵan ádebı-tanymdyq kezdesý ótti. Sharaǵa zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar, batagóı qarııalar men mádenıet salasynyń mamandary qatysty.

Jıynda qazaq tanymyndaǵy batanyń orny, onyń tarıhı máni, tárbıelik mańyzy jáne búgingi qoǵamdaǵy jalǵastyǵy sóz boldy.

Bata – urpaqqa baǵyt beretin rýhanı mura

Qazaq tanymynda bata suraý da, bata berý de úlken jaýapkershilik sanalǵan. Buryn el ishinde bedeldi bı-sheshenderden, batyrlardan, aqyn-jyraýlardan, abyz aqsaqaldardan bata alý úlken mártebe bolǵan. Jasy úlken, elge syıly analardyń da batasy erekshe qadirlengen.

Pármenbek Jumabaıulynyń aıtýynsha, bata qazaq qoǵamynda jaı ǵana izgi tilek emes, urpaqqa baǵyt-baǵdar beretin, eldik muratty bekemdeıtin rýhanı ınstıtýt.

– Batanyń sharapaty, sharty onyń uzyn-qysqalyǵynda nemese bata beretin kisi jasynyń úlken-kishiliginde emes. Eline, jerine, kúlli adamzatqa aǵynan jarylǵan aq tilegi bolýy, tyńdaýshylaryn birlikke, erlikke, ádildikke, raqymdylyqqa, ózara tatýlyqqa shaqyrýy, keleli is, paıdaly keńeske, úlken-kishili qýanyshqa der kezindegi tapqyrlyǵymen jurt júregindegi arman-muratty dál taýyp, bata suraýshynyń dámeli túpki jan qalaýyn dóp basyp aıtsa – jyraý, dýaly aýyz batagóı degenimiz mine osy, – deıdi ol.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Tursynhan Záken bata berý dástúriniń tamyry tereńde jatqanyn aıtady.

– Bata berý ultymyzdyń ejelden kele jatqan salt-dástúriniń biri. Tarıhy ejelden bastalady. Kóne túrki dáýirinen, ǵun dáýirinen bastalady. Kóshpeli halyqtar alys saparǵa attanarda úlkender jaqsy tilek aıtatyn bolǵan. Ejelgi zamanda saparǵa ketýshiler aılap, jyldap ketedi. Sol úshin olardyń aman-esen oralýyn, joryqtan jeńispen qaıtýyn tilep, artta qalǵan el tilekshi bolyp, bata beretin bolǵan. Bet sıpap bata berý dástúri ıslamǵa deıingi kezeńnen bastaý alǵan ǵuryptardyń biri dep aıtýǵa bolady, – deıdi ǵalym.

Tursynhan Zákenniń aıtýynsha, bata berý belgili bir adamnyń ǵana quqyǵy bolmaǵan. Sonymen qatar bata aıtýdyń óz ádebi, orny men ýaqyty bolǵan.

– Qarııalar, batyrlar, el bilgirleri bata beretin bolǵan. Áıelderdiń bata berýine kelsek, jasy úlken áıelder, eldiń sózin sóıleı biletin, bedeli bar el analary da bata bergen. Keıde er adamdar otyrsa da, úlken ájelerge jol berip, sol kisilerden bata tilegen. Qazaqta «ata-ananyń aq batasy» degen sóz bar. Ájelerdiń batasy úlken aqsaqaldardyń batasynan kem bolmaǵan. Úlkender otyrǵanda jastar sýyrylyp bata bermegen. Bata berýdiń ádebi, óz ýaqyty, orny bolǵan, – deıdi Tursynhan Záken.

Teris bata qandaı jaǵdaıda berilgen?

Qazaq halqynyń sırek kezdesetin ǵuryptarynyń biri – teris bata, keıde qarǵys bata dep te atalady. Ol adam qatty nazalanǵanda, kóńili qalǵanda nemese bireýdiń aýyr qylyǵyna kúıingende berilgen. Bul ǵurypta adam eki qolyn alaqanyn syrtqa qaratyp jaıǵan. Mundaı qımyl teris batanyń belgisi sanalǵan.

Tursynhan Zákenniń aıtýynsha, teris bata eldiń tynyshtyǵyn buzǵan, ata saltyn aıaqqa basqan, jurtqa qııanat jasaǵan adamdarǵa qatysty qoldanylǵan. Ol mundaı batanyń kez kelgen renishke bola berile salmaǵanyn atap ótti.

– Al qarǵys bata eldegi shekten shyqqan buzaqylarǵa, eldiń ala jibin attaǵan, ata saltyn buzǵan, eldiń nesibesin jegen adamdarǵa óte aýyr jaza retinde berilgen. Sonymen birge halqyn qan qaqsatqan syrttan kelgen jaýlarǵa da osyndaı bata bergen. Batany beretin adamdardyń ózi el ishinde qadirli, kıeli sanalǵan tulǵalar bolǵan. Olardyń bergen batasy men qarǵysy jaýlaryna tıedi dep sengen. Adamdardyń eń qorqatyn batasy – osy qarǵys bata. Sózdiń energııasy bar ekenin babalarymyz ejelden bilgen, – deıdi ǵalym.

Onyń aıtýynsha, teris bata berýge negiz bolǵan áreketterdiń qatarynda urlyq-qarlyq, jaýyzdyq, elge zııan keltirý jáne qalyptasqan salt-dástúrdi aıaqqa basý bolǵan. Mundaı qadamǵa barý úshin adamnyń is-áreketi halyqtyń narazylyǵyn týdyratyndaı shekten shyǵýy kerek dep eseptelgen.

Batagóı Pármenbek Jumabaıuly da teris batanyń sırek qoldanylǵanyn aıtady. Onyń pikirinshe, bul ǵuryp úlkenderdiń renishine qalmaý, ata-ananyń senimin aqtaý jáne adamgershilik sheginen shyqpaý sııaqty ustanymdarmen tyǵyz baılanysty.

– Bata degen sóz adamǵa úlken medet beretin kıeli nárse. Sol úshin bata alýdyń mańyzy zor. Sózdiń kıesi, energııasy bar. Qarǵys bata kóp aıtyla bermeıtin bata. Bul batany alǵan adamnyń joly bolmaıdy, ol ómirine máńgilik tańba bolyp qalady degen túsinik bolǵan. Sol úshin adamdar teris batadan qatty qoryqqan. Óziniń áke-sheshesiniń jáne eldiń, qarttardyń nalasyna qalý, teris batasyn alý – óz ómirine balta shabýmen birdeı aýyr dúnıe. Úlkenderdi qurmetteý, olardyń renishine qalmaý, ár iste úlkenderdiń yqylasyn alý jaýapkershiligi de osynda jatyr. Teris bata da kim kóringenge berilmegen. Ol adamzatqa qarsy, adamdardyń ıgiligi men izgiligine qater tóndiretin adamdarǵa qatysty qoldanylǵan, – deıdi Pármenbek Jumabaıuly.

Qarǵys pen teris bata – qazaqtyń sheshendik sóz ónerindegi erekshe qubylys

Belgili etnograf-ǵalym Bolat Bopaıulynyń qazaqtyń alǵystary men qarǵystaryna qatysty eńbekterinde bul uǵymdardyń halyqtyń rýhanı dúnıetanymymen, salt-dástúrimen jáne sóz ónerimen baılanysy kórinis tabady. Alǵys pen qarǵys – maǵynasy qarama-qarsy bolǵanymen, adamnyń ishki sezimi men kózqarasyn sóz arqyly bildiretin tildik qubylystar. Alǵys rızashylyq pen izgi nıetten týyndasa, qarǵys renish, ashý-yza men narazylyqty bildiredi.

Qazaq halqy «Batamen el kógerer, jańbyrmen jer kógerer» dep, aq tilek pen úlkenniń batasyn joǵary baǵalaǵan. «Jasyń uzaq bolsyn, mereıiń óssin!», «Taýdaı tabysty bol!», «Jańa shyqqan kúndeı bol, jarqyraǵan aıdaı bol!» degen izgi tilekter halyqtyń balaǵa degen meıirimin, urpaqqa artqan úmiti men aq nıetin tanytady.

Al qarǵys sózder adamnyń ashý-yzasy men narazylyǵyn beıneleıdi. Máselen, «Jetpeı jelkeń qıylǵyr!», «Kókteı orylǵyr!», «Keýdeńdi qara tas bassyn!», «Kózińe qum quıylsyn!», «Júziń kúıip, júzqara bol!», «Topalań kelsin!» degen tirkesterde jaǵymsyz tilek pen qatty ókpe-renish kórinis tapqan. Bul mysaldar qazaq tiliniń beınelilik múmkindigin, halyqtyń nanym-senimderi men turmys-tirshiligine qatysty túsinikterin tanytady.

Bolat Bopaıulynyń alǵys pen qarǵysqa qatysty eńbekterinde nazar aýdarýǵa turatyn mańyzdy máseleniń biri – bul sózderdiń halyqtyń sheshendik ónerimen baılanysy. Dástúrli sheshendik sózder sheshendik arnaý, sheshendik tolǵaý jáne sheshendik daý túrlerine jikteledi. Osy jikteý aıasynda alǵys pen qarǵysty belgili bir adamǵa nemese áreketke baǵyttalǵan sózder retinde sheshendik arnaýmen baılanystyra zertteýge bolady. Alǵys jaqsylyqty dáriptep, izgilikke úndese, qarǵys jaǵymsyz áreketke degen narazylyq pen moraldyq baǵalaýdy bildirgen.

Aǵybaı batyr týraly ańyz

Teris bataǵa qatysty halyq arasynda saqtalǵan oqıǵalardyń biri Aǵybaı batyrǵa qatysty el aýzynan jetken tarıhı ańyz.

Áńgime boıynsha, Kenesary hannyń ataqty batyry Aǵybaı Jaıyq boıyndaǵy jylqylary shetinen júırik Bostan baı týraly estip, onyń aýylyna jol tartady. Aýylǵa jaqyndaǵanda qarapaıym kıim kıip, mańaıdy barlap júrgen batyr on jetiler shamasyndaǵy jaqsy kıingen, bes qarýy saı jas jigitke kezdesedi.

Jas jigit jasy úlken kisimen amandasyp, atqosshysyna qonaqty úıge aparyp, ózi kelgenshe jibermeýdi tapsyrady. Alaıda Aǵybaı úıge kirip, sýsyn ishken soń shyǵyp ketedi. Keıin jasaǵyna kelip, aýylda qarsylasatyn eshkim joq ekenin aıtyp, shabýyl jasaýǵa buıryq beredi.

Jasaq jylqyny aıdap bara jatqanda, arttarynan álgi jas jigit qýyp jetedi. Ol birneshe jigitti attan túsirip, Aǵybaıdyń ózin de shoqparmen urady. Batyr naızasyn siltep, qarsylasyn jaralaıdy. Sol kezde onyń jas jigit emes, Bostan baıdyń jalǵyz qyzy ekeni anyqtalady.

Qyzdyń qazasyna kúıingen Aǵybaı batyr onyń denesin aýylyna jetkizedi. Jalǵyz perzentinen aıyrylǵan Bostan baı batyrǵa teris bata beredi. Ákeniń zaryn jetkizetin jyr joldarynda onyń qaıǵysy men nalasy kórinis tabady. Bul oqıǵada teris bata jazyqsyz jannyń qazasyna baılanysty týǵan aýyr ókpe men qaıǵynyń kórinisi retinde sýretteledi.

Qunanbaıdyń teris batasy

Teris bata kórkem ádebıette de keńinen beınelengen. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynda Qunanbaıdyń nemeresi Ámir men Abaıǵa ashýlanyp, teris bata jasaǵan sáti sýretteledi.

Shyǵarmada Qunanbaı eki qolyn teris jaıyp, nemeresi men Abaıǵa qarǵys aıtady. Onyń bul áreketine aınalasyndaǵylar shoshyp, qarǵysyn qaıtarýyn ótinedi. Jazýshy osy kórinis arqyly Qunanbaıdyń ashý-yzasyn, otbasy ishindegi aýyr janjaldy jáne úlkenniń qaharyna ushyraýdyń qanshalyqty aýyr qabyldanǵanyn kórsetedi.

Bul epızod teris batanyń tek el ishindegi qoǵamdyq qatynastarda ǵana emes, otbasyndaǵy senim men urpaq sabaqtastyǵyna qatysty da erekshe mánge ıe bolǵanyn ańǵartady.

Sábıt Muqanov esteligindegi teris bata

Jazýshy Sábıt Muqanov ta «Ómir mektebi» atty ómirbaıandyq shyǵarmasynda teris bata týraly jazady. Onyń baıandaýynsha, úıdi jyǵý kezinde Mustafa tóseginde jatyp qalady, al ózgeleri syrtqa shyǵyp, úıdiń bólshektenýin únsiz baqylaıdy. Úı jyǵylyp, jurt ashyq aspan astynda qalǵanda, Mustafa kóz jasyn tógip, teris jaıǵan qolymen Nurtazany qarǵaıdy.

Bul estelik teris batanyń turmystyq janjal, ókpe-renish pen adamnyń basyna túsken aýyr jaǵdaılar kezinde de aıtylǵanyn kórsetedi.

Pármenbek Jumabaıulynyń pikirinshe, bata men qarǵys sóziniń halyq dúnıetanymyndaǵy orny úlken jaýapkershilikpen baılanysty. Sondyqtan teris bata kúndelikti renishke bola aıtyla salatyn sóz emes, erekshe jaǵdaıda qoldanylǵan aýyr ǵuryp retinde qarastyrylǵan.

Teris bata týraly tarıhı áńgimeler men ádebı shyǵarmalar qazaq qoǵamynda sózdiń salmaǵy men úlkenniń yqylasyna erekshe mán berilgenin kórsetedi. Al búgingi mindet – osy murany tanyp-bilý, onyń tarıhı jáne tárbıelik mánin túsiný, salt-dástúrdi zaman talabyna saı urpaqqa jetkizý.

Biz buǵan deıin zamanaýı bata qandaı bolýy kerek degen saýalǵa jaýap izdep kórgen edik.